Stan wojenny i Okrągły Stół (1981–1989)

• Po porozumieniach sierpniowych z 1980 r. władza komunistyczna nie pogodziła się z istnieniem niezależnego związku. Przygotowania do uderzenia na „Solidarność” zaczęto już w sierpniu 1980 r. w sztabie przy MSW i prowadzono je przez szesnaście miesięcy. Na początku 1981 r. generał Wojciech Jaruzelski został premierem, w październiku także I sekretarzem KC PZPR, a jako minister obrony narodowej kierował armią. Biuro Polityczne w grudniu dało mu swobodę w wyborze chwili.
• Kierownictwo PZPR spotykało się z przywódcami radzieckimi, ale według znanych dziś dokumentów wkroczenie wojsk Układu Warszawskiego do Polski nie było wtedy realnym zagrożeniem. W grudniu 1980 r. prezydent USA ostrzegł Breżniewa przed jej skutkami. W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. internowano działaczy związku i wyłączono telefony, a dekret formalnie wydała Rada Państwa, kolegialny organ pełniący funkcję głowy państwa, choć konstytucja nie pozwalała jej wydawać dekretów w czasie sesji Sejmu. Władzę przejęła Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego z Jaruzelskim na czele.
• Stan wojenny oznaczał militaryzację zakładów, godzinę milicyjną, zamknięcie granic i zakaz poruszania się poza własne województwo. Rozwiązano m.in. Niezależne Zrzeszenie Studentów, a w październiku 1982 r. ustawa zlikwidowała „Solidarność”. Opór zaczął się od strajków okupacyjnych w zakładach pracy, które pacyfikowały wojsko i ZOMO. W kopalni „Wujek” 16 grudnia zginęło dziewięciu górników. Potem związek przeszedł do podziemia: w 1982 r. powstała Tymczasowa Komisja Koordynacyjna, ukazywał się „Tygodnik Mazowsze”, nadawało podziemne Radio „Solidarność”, a ludzie organizowali manifestacje w święta i w rocznice sierpnia.
• Kościół katolicki stał się miejscem pomocy i samoorganizacji. Biskupi utworzyli Prymasowski Komitet Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom, a prymas rozmawiał z Jaruzelskim już w styczniu 1982 r. Rolę męczennika odegrał ksiądz Jerzy Popiełuszko, porwany i zamordowany w październiku 1984 r. przez funkcjonariuszy MSW, pochowany 3 listopada, a wyrok na sprawców zapadł w Toruniu w 1985 r.
• Świat zareagował zróżnicowanie. Prezydent USA Ronald Reagan nałożył sankcje na PRL i ZSRS i przekonywał do tego sojuszników, a rządy Europy Zachodniej przyjęły stan wojenny bez entuzjazmu, ale z ulgą, że nie wybuchła wojna. Społeczeństwa zachodnie zbierały dary dla Polaków. W 1983 r. Lech Wałęsa dostał Pokojową Nagrodę Nobla. Stan wojenny zawieszono w końcu 1982 r., a formalnie zniesiono w lipcu 1983 r., zachowując część przepisów przeciw opozycji. Życie codzienne wyznaczała reglamentacja: wiele towarów kupowano tylko na kartki.
• Największy kryzys władzy przyszedł w 1988 r. Fale strajków wiosną i latem zmusiły władze do szukania porozumienia. W sierpniu minister spraw wewnętrznych spotkał się z Wałęsą i zaczęły się przygotowania do rozmów. W styczniu 1989 r. w Magdalence ustalono procedurę, a 6 lutego w Pałacu Namiestnikowskim rozpoczęły się obrady Okrągłego Stołu. Strony podpisały porozumienia 5 kwietnia. Ustanawiały Senat wybierany w wolnych wyborach i urząd prezydenta oraz dzieliły mandaty w Sejmie, a w kwietniu ponownie zarejestrowano „Solidarność”.
• Okrągły Stół odebrano jako kompromis: opozycja zyskała legalność i miejsce w parlamencie, a władza nadal kontrolowała najważniejsze narzędzia państwa. Wybory 4 czerwca 1989 r. przyniosły jednak zwycięstwo „Solidarności”, co otworzyło drogę do pierwszego rządu niekomunistycznego od czasu wojny. Do dorobku emigracji należał paryski Instytut Literacki, który od 1962 r. wydawał „Zeszyty Historyczne”, oraz twórczość Czesława Miłosza, który w 1951 r. ogłosił, że zostaje na emigracji.

Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.