Kleksa

Matura 2027 · historia, poziom rozszerzony · 1985⁠–⁠2004

Upadek komunizmu w Europie i III Rzeczpospolita

Podstawa programowa historii wymaga, żebyś na maturze z historii na poziomie rozszerzonym umiał opisać przemiany w Europie Środkowo-Wschodniej w latach 1989–1991, porównać drogi obalania komunizmu i omówić przemiany ustrojowe i gospodarcze III Rzeczypospolitej, spory o dekomunizację i lustrację oraz polską drogę do NATO i Unii Europejskiej. Tu masz to w skrócie: chronologię, postacie, pojęcia, zadanie omówione krok po kroku i zadania do samodzielnego sprawdzenia.

Na maturze 2023–2026: w 1 z 4 sesji – 2025 (zadanie 24.2).

W skrócie

przyczyny i skutki
  • Wybory z 4 czerwca 1989 r. zostały zorganizowane według zasad ustalonych przy Okrągłym Stole i zakończyły się zwycięstwem „Solidarności”. W lipcu Zgromadzenie Narodowe wybrało Jaruzelskiego na prezydenta, ale w sierpniu misję utworzenia rządu powierzył on jednemu z doradców „Solidarności”. Sejm powołał ten gabinet we wrześniu: był to pierwszy rząd niekomunistyczny od zakończenia wojny. W grudniu przywrócono historyczną nazwę państwa, Rzeczpospolita Polska, i godło z orłem w koronie, a w styczniu 1990 r. rozwiązano PZPR.
  • Polska była pierwszym krajem bloku, w którym komunizm upadł dzięki negocjacjom. W innych państwach przebieg był inny. W NRD władzę osłabiły demonstracje, a po upadku muru berlińskiego kanclerz Kohl przedstawił program zjednoczenia Niemiec. W Czechosłowacji po stłumionej demonstracji studentów w Pradze wybuchła aksamitna rewolucja i Zgromadzenie Federalne wybrało na prezydenta dysydenta Václava Havla. W Rumunii przewrót miał krwawy przebieg, a dyktatora rozstrzelano.
  • Blok wschodni rozpadał się na oczach świata. W 1991 r. przestały istnieć RWPG i sojusz wojskowy bloku, a Polska, Czechosłowacja i Węgry utworzyły Grupę Wyszehradzką, by koordynować reformy i dążyć do integracji z Europą. W grudniu tego roku Gorbaczow ustąpił, a ZSRS przestał istnieć. Wcześniej, w latach 1990–1991, podpisano z Niemcami traktaty: o potwierdzeniu granicy zachodniej oraz o dobrym sąsiedztwie. Kolejne umowy zawarto z Ukrainą i Rosją.
  • Od stycznia 1990 r. obowiązywał plan Balcerowicza: pakiet ustaw, które miały przekształcić gospodarkę sterowaną centralnie w rynkową. Oceniając transformację, zestaw jej skutki gospodarcze z kosztami społecznymi, bo podstawa programowa wymaga obu perspektyw. W maju 1990 r. odbyły się wolne wybory samorządowe. Prezydentem w powszechnym głosowaniu został Lech Wałęsa. W październiku 1991 r. odbyły się pierwsze w pełni demokratyczne wybory do Sejmu; mandaty zdobyło w nich aż 29 ugrupowań.
  • Ustrój III Rzeczypospolitej budowano etapami. Mała Konstytucja z 1992 r. uregulowała stosunki między władzą ustawodawczą a wykonawczą i obowiązywała do wejścia w życie nowej konstytucji. Tę uchwaliło Zgromadzenie Narodowe 2 kwietnia 1997 r., a Polacy zaakceptowali ją w referendum. Spory dotyczyły też dekomunizacji i lustracji, czyli sprawdzania przeszłości osób pełniących funkcje publiczne; Sejm przyjął uchwałę lustracyjną w 1992 r. i ustawę w 1997 r.
  • W polityce zagranicznej Polska zabiegała o członkostwo w NATO i we Wspólnotach Europejskich. W 1991 r. podpisała Układ Europejski, stowarzyszający ją ze Wspólnotami, a w 1993 r. rosyjski prezydent zgodził się na jej przystąpienie do NATO i wycofano wojska rosyjskie. W 1997 r. NATO zaprosiło Polskę, Czechy i Węgry do rozmów o członkostwie. Polska została członkiem Sojuszu w marcu 1999 r., a 1 maja 2004 r. weszła do Unii Europejskiej razem z dziewięcioma innymi państwami.

Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.

Chronologia

data – wydarzenie
Daty w porządku czasu. Oznaczone – jak je podaje podstawa programowa; przy pozostałych link do opracowania, które je podaje.
  1. 4 czerwca 1989 r.pierwsza tura wyborów do Sejmu i Senatu, zwycięstwo „Solidarności”źródło
  2. 12 września 1989 r.Sejm powołuje rząd Tadeusza Mazowieckiegoźródło
  3. 9 listopada 1989 r.upadek muru berlińskiegoźródło
  4. 25 grudnia 1989 r.po krwawym przewrocie w Rumunii rozstrzelano Nicolae Ceaușescu i jego żonęźródło
  5. 28 grudnia 1989 r.Sejm przyjmuje dziesięć ustaw z planu Balcerowiczaźródło
  6. 29 stycznia 1990 r.XI Zjazd PZPR podejmuje uchwałę o rozwiązaniu partiiźródło
  7. 22 grudnia 1990 r.Lech Wałęsa zaprzysiężony na prezydenta RPźródło
  8. 27 października 1991 r.pierwsze w pełni demokratyczne wybory parlamentarneźródło
  9. 25 grudnia 1991 r.Gorbaczow ustępuje ze stanowiska prezydenta ZSRSźródło
  10. 17 października 1992 r.Sejm uchwala Małą Konstytucjęźródło
  11. 18 września 1993 r.ostatni żołnierze rosyjscy wyjeżdżają z Polskiźródło
  12. 17 października 1997 r.wchodzi w życie nowa Konstytucja RPźródło
  13. 12 marca 1999 r.uroczyste przyjęcie Polski, Czech i Węgier do NATOźródło
  14. 1 maja 2004 r.Polska wchodzi w skład Unii Europejskiejźródło

Postacie

Kto działał w tym okresie i z czego go zapamiętać.
  • Tadeusz MazowieckiDoradca strajkujących w sierpniu 1980 r., redaktor „Tygodnika Solidarność”; od września 1989 r. szef rządu.
  • Lech WałęsaPrzywódca „Solidarności”; od grudnia 1990 r. prezydent RP, który w 1993 r. przyjął meldunek o wycofaniu wojsk rosyjskich.
  • Leszek BalcerowiczAutor pakietu reform gospodarczych z przełomu 1989 i 1990 r., zwanego jego planem.
  • Václav HavelRzecznik Karty 77, więziony w 1989 r.; w grudniu 1989 r. Zgromadzenie Federalne wybrało go na prezydenta Czechosłowacji.
  • Helmut KohlKanclerz RFN; w listopadzie 1989 r. przedstawił dziesięciopunktowy program zjednoczenia Niemiec i odwiedził Polskę.
  • Nicolae CeaușescuKomunistyczny dyktator Rumunii; rozstrzelany z żoną 25 grudnia 1989 r. po przewrocie.
  • Aleksander KwaśniewskiPrezydent RP od 1995 r.; w 1999 r. podpisał dokumenty ratyfikacyjne członkostwa Polski w NATO.
  • Jerzy BuzekProfesor; w październiku 1997 r. prezydent Kwaśniewski wskazał go na premiera.

Pojęcia

plan Balcerowicza
Pakiet ustaw gospodarczych z przełomu lat 1989 i 1990, który miał przekształcić gospodarkę sterowaną centralnie w rynkową.
aksamitna rewolucja
Pokojowy upadek komunizmu w Czechosłowacji w listopadzie i grudniu 1989 r., zapoczątkowany stłumioną demonstracją studentów w Pradze.
Grupa Wyszehradzka
Porozumienie Polski, Czechosłowacji i Węgier z 1991 r. w sprawie koordynowania reform i integracji z Europą.
Mała Konstytucja
Ustawa z 1992 r. o stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą oraz o samorządzie; obowiązywała do wejścia w życie Konstytucji z 1997 r.
lustracja
Sprawdzanie, czy osoby pełniące funkcje publiczne współpracowały z komunistycznymi służbami; uchwała Sejmu z 1992 r., ustawa z 1997 r.
Układ Europejski
Umowa z grudnia 1991 r., która ustanowiła stowarzyszenie Polski ze Wspólnotami Europejskimi.

Zadanie z matury

źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, ze źródłami. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2025, historia (poziom rozszerzony), zadanie 24.2

Zadanie 24.

Źródło 1. Fragment opracowania historycznego [Bilans porozumienia] wydaje się następujący: ekipa Jaruzelskiego, nie rezygnując z kontroli nad najistotniejszymi narzędziami sprawowania władzy, postanowiła zbudować dla umiarkowanej części opozycji reglamentowane miejsce w systemie politycznym, a równocześnie przesunąć rzeczywiste centrum dyspozycji politycznej z Komitetu Centralnego PZPR do urzędu prezydenta, którym zostać miał Jaruzelski. W stosunku do ofert składanych opozycji jeszcze przed okrągłym stołem, najważniejszy sukces strony solidarnościowej stanowiła decyzja o wolnych wyborach do Senatu. Jednak to nie okrągły stół, ale wydarzenia czterech następnych miesięcy przesądziły o tym, że Polską co najmniej do 1995 r. nie rządził – jako prezydent PRL – generał Jaruzelski. W kwietniu 1989 r., gdy składano podpisy pod porozumieniami okrągłego stołu, ta ostatnia perspektywa wydawała się całkiem realna. A. Dudek, Historia polityczna Polski […], Warszawa 2007, s. 28. Źródło 2. Fragment opracowania historycznego Porozumienie Okrągłego Stołu zadziwiało świat jako niezwykły przykład rozwiązania głębokiego, wieloletniego konfliktu politycznego. Polska jako pierwszy kraj „realnego socjalizmu” wychodziła ku tworzeniu systemu pluralistycznego i demokratycznego. Ułożone przy Okrągłym Stole zręby ustroju konstytucyjnego oznaczały bardzo głęboką zmianę istniejącego porządku. Pierwszą instytucją prawdziwej demokracji parlamentarnej miał być Senat, który – choć zachowywał ograniczone kompetencje – nie był jednak instytucją „malowaną”. […] Zapisy […] dotyczące poszerzenia wolności słowa i druku, możliwości zrzeszania się w organizacjach społecznych i zawodowych dawały podstawę do budowania demokratycznego społeczeństwa. Uprawniony jest więc pogląd, że Okrągły Stół był wielkim zwycięstwem solidarnościowej opozycji. Zwycięstwem ponadto osiągniętym bezkrwawo oraz otwierającym drogę do budowy państwa demokratycznego i stabilnego wewnętrznie. Współautorami Okrągłego Stołu byli również przedstawiciele władz; bez ich współdziałania, wykazanej zdolności do cofania się ta droga przemian byłaby zablokowana. A. Friszke, Polska. Losy państwa i narodu […], Warszawa 2003, s. 458–459.

Zadanie 24.2. (0–1)

Podaj nazwę państwa europejskiego, w którym w 1989 roku doszło do krwawego obalenia dyktatury komunistycznej.

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2025, historia, poziom rozszerzony (arkusz MHIP-⁠R0-⁠100-⁠2505), zadanie 24.2. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE

Sprawdź się

sprawdzisz od razu
Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte za 1 punkt — 1 punkt tylko za całkowicie poprawną odpowiedź (w zadaniu prawda–fałsz za obie oceny); za zadanie otwarte krótkiej odpowiedzi — od 0 do 3 punktów według schematu opracowanego do tego zadania.
zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 r. weszła w życie po tym, jak

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

Stwierdzenia dotyczą III Rzeczypospolitej. Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Polska została przyjęta do NATO przed wejściem w życie Traktatu z Maastricht.
Wycofanie wojsk rosyjskich z Polski zakończyło się przed zaprzysiężeniem Lecha Wałęsy na prezydenta.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Przyporządkuj politykom opisy ich zasług z lat 1989–1999. Wybierz odpowiedź spośród A–E.

Opis

  1. Aautor pakietu ustaw o przejściu gospodarki do rynku
  2. Bdysydent, który został prezydentem Czechosłowacji po upadku komunizmu
  3. Cszef rządu, który złożył kontrasygnatę pod aktem o członkostwie w NATO
  4. Dprezydent Polski wybrany w 1995 r.
  5. Ekanclerz Niemiec, który odwiedził Polskę w listopadzie 1989 r.

Postać

1. Jerzy Buzek
2. Leszek Balcerowicz
3. Václav Havel

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 4. (0–1)

Podaj nazwisko opozycjonisty, który w 1989 r. został szefem pierwszego w powojennej Polsce rządu niekomunistycznego.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z maja 2026 roku

Częste pomyłki

tu najłatwiej stracić punkt
  • Mylenie Okrągłego Stołu z wyborami czerwcowymi. Porozumienia podpisano wiosną 1989 r., wybory 4 czerwca odbyły się według jego zasad, a rząd Mazowieckiego powstał dopiero we wrześniu.
  • Utożsamianie planu Balcerowicza z całą transformacją. Plan był pakietem ustaw gospodarczych z przełomu 1989 i 1990 r., a transformacja obejmowała też ustrój, samorządy, politykę zagraniczną i prywatyzację.
  • Zakładanie, że komunizm upadał wszędzie tak samo. Polska przeszła od negocjacji do wolnych wyborów, Czechosłowacja przez pokojową aksamitną rewolucję, a w Rumunii dyktatura upadła w krwawym przewrocie.
  • Mieszanie Małej Konstytucji z Konstytucją z 1997 r. Pierwsza obowiązywała od 1992 r. do wejścia w życie drugiej, a Konstytucja z 1997 r. zastąpiła ją i wszystkie wcześniejsze przepisy konstytucyjne.
  • Przypisywanie Polsce członkostwa w NATO i w Unii Europejskiej w tym samym roku. Do Sojuszu weszła w marcu 1999 r., a do Unii dopiero 1 maja 2004 r.

Zapamiętaj

  • Rok 1989: Okrągły Stół, wybory 4 czerwca, rząd Mazowieckiego we wrześniu, plan Balcerowicza w grudniu.
  • Zwróć uwagę, że PZPR rozwiązano w styczniu 1990 r., a Wałęsa został prezydentem w grudniu 1990 r.
  • Konstytucje III RP: Mała Konstytucja 1992, Konstytucja RP 1997.
  • Droga na Zachód: Układ Europejski 1991, NATO 1999, Unia Europejska 2004.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Jak upadł komunizm w Polsce?+
    Odp.:Polska była pierwszym krajem bloku, w którym stało się to dzięki rozmowom władz z opozycją. Porozumienia Okrągłego Stołu doprowadziły do wyborów 4 czerwca 1989 r., które wygrała „Solidarność”, a we wrześniu Sejm powołał rząd Mazowieckiego. W styczniu 1990 r. partia komunistyczna sama się rozwiązała.
  2. 2.Czym różniły się drogi Polski, Czechosłowacji i Rumunii?+
    Odp.:W Polsce komunizm upadł przez negocjacje i wybory, w Czechosłowacji przez pokojowe demonstracje i aksamitną rewolucję, a w Rumunii przez krwawy przewrót, który zakończył się rozstrzelaniem dyktatora. W NRD ważnym wydarzeniem był upadek muru berlińskiego.
  3. 3.Co zmienił plan Balcerowicza?+
    Odp.:Sejm przyjął ustawy w grudniu 1989 r., a weszły w życie od stycznia 1990 r. Miały one przekształcić gospodarkę sterowaną centralnie w rynkową. Ocena skutków pozostaje sporna: zestawia się zyski z wolnego rynku z kosztami społecznymi reform.
  4. 4.Na czym polegał spór o lustrację i dekomunizację?+
    Odp.:Lustracja miała sprawdzać, czy osoby publiczne współpracowały z komunistycznymi służbami; Sejm przyjął uchwałę lustracyjną w 1992 r., a ustawę w 1997 r. Spór dotyczył tego, czy i jak rozliczać przeszłość oraz jak uniknąć krzywdzących oskarżeń.
  5. 5.Jak wyglądała droga Polski na Zachód?+
    Odp.:Najpierw podpisano Układ Europejski ze Wspólnotami (1991 r.), w 1993 r. prezydent Rosji zgodził się na przystąpienie Polski do NATO, a w 1997 r. Sojusz zaprosił Polskę do rozmów. Sojusznikiem w NATO została w 1999 r., a w Unii znalazła się 1 maja 2004 r.
  6. 6.Z kim Polska uregulowała stosunki sąsiedzkie po 1989 r.?+
    Odp.:Z Niemcami: w 1990 r. podpisano traktat potwierdzający granicę zachodnią, a w 1991 r. traktat o dobrym sąsiedztwie. W 1992 r. zawarto też traktaty z Ukrainą i Rosją, a w 1993 r. wycofano z Polski wojska rosyjskie.

Zobacz też

Wszystkie tematy matury z historii

Źródła

Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.

Strona sprawdzona 29 października 2026.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z historii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym okresie tracisz punkty.