Matura 2027 · historia, poziom rozszerzony · 1918⁠–⁠1939

II Rzeczpospolita: ustrój, polityka, gospodarka

Podstawa programowa historii wymaga, żebyś znał ustrój II Rzeczypospolitej, przewrót majowy i rządy sanacji, strukturę społeczeństwa i osiągnięcia gospodarcze oraz kulturę międzywojnia. Ta strona porządkuje ten materiał do matury z historii na poziomie rozszerzonym: skrót wydarzeń, chronologia, postacie, pojęcia, wyjaśnione zadania i ćwiczenia do sprawdzenia od razu.

Na maturze 2023–2026: w 3 z 4 sesji – 2023 (zadanie 19, stwierdzenie 1), 2025 (zadania 19, 21.1 i 21.2), 2026 (zadania 19.1 i 19.2).

W skrócie

przyczyny i skutki
  • Pierwszy parlament wybrano w styczniu 1919 r., a po Małej Konstytucji ustrój państwa ustaliła konstytucja marcowa z 17 marca 1921 r. Wprowadziła ona ustrój parlamentarny z silnym Sejmem, trójpodział władz i gwarancje praw obywatelskich, w tym równość wobec prawa niezależnie od narodowości i wyznania. Władza prezydenta była ograniczona, a rząd odpowiadał przed parlamentem.
  • Życie polityczne w latach 1919–1926 było niestabilne: rządy upadały co kilka miesięcy, a partie ostro się spierały. Wybór pierwszego prezydenta, Gabriela Narutowicza, wywołał gwałtowne protesty prawicy, a 16 grudnia 1922 r. prezydent zginął w zamachu, którego dokonał malarz związany ideowo z obozem narodowym. Gospodarkę nękała inflacja, którą w 1924 r. opanowała reforma Grabskiego, wprowadzająca złotego i Bank Polski. Od 1925 r. Polska toczyła z Niemcami wojnę celną.
  • W maju 1926 r. Piłsudski dokonał przewrotu majowego: po walkach w Warszawie prezydent Wojciechowski przekazał władzę marszałkowi Sejmu, a Piłsudski przejął faktyczne rządy. Zmiany ustrojowe przyniosła nowela sierpniowa z 1926 r., która wzmocniła prezydenta. Rządy sanacji opierały się na BBWR, a opozycję Centrolewu zwalczano, czego wyrazem były wybory brzeskie z listopada 1930 r.
  • Konstytucja kwietniowa z 1935 r. skupiła władzę w rękach prezydenta i rządu. Po śmierci Piłsudskiego w maju 1935 r. BBWR rozwiązano, powstał Obóz Zjednoczenia Narodowego, a rosła pozycja generała Rydza-Śmigłego. W polityce zagranicznej Polska szukała równowagi między sąsiadami: zawarła pakty o nieagresji z ZSRS (1932 r.) i z Niemcami (1934 r.), a w 1938 r. zajęła Zaolzie.
  • Społeczeństwo II Rzeczypospolitej było wielonarodowe i wielowyznaniowe: według spisu z 1921 r. na ponad 25 mln mieszkańców żyło prawie 18 mln Polaków, a resztę stanowili m.in. Ukraińcy, Żydzi, Białorusini i Niemcy. Odrodzony kraj miał kłopoty z dziedzictwem zaborów: różnymi systemami prawnymi, siecią kolejową i poziomem rozwoju regionów. Spory budziły reforma rolna z 1925 r. i położenie mniejszości.
  • Światowy kryzys z lat 30. uderzył w polską wieś i przemysł: spadły ceny płodów rolnych, wzrosło bezrobocie, a ludność wsi biedniała. Za największe osiągnięcia gospodarcze uchodziły port w Gdyni, magistrala kolejowa z Górnego Śląska do Gdyni i budowa Centralnego Okręgu Przemysłowego.
  • W kulturze rozwijały się poezja grupy Skamander, kabarety, kino, prasa i radio (Polskie Radio od 1925 r.). Ustawa o szkolnictwie z 1932 r., czyli reforma jędrzejewiczowska, uporządkowała szkoły od obowiązkowej szkoły powszechnej po liceum, a od 1919 r. polskich matematyków łączyło Polskie Towarzystwo Matematyczne.

Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.

Chronologia

data – wydarzenie
Daty w porządku czasu. Oznaczone – jak je podaje podstawa programowa; przy pozostałych link do opracowania, które je podaje.
  1. 26 stycznia 1919 r.wybory do Sejmu Ustawodawczego, pierwszego parlamentu niepodległej Polskiźródło
  2. 17 marca 1921 r.Sejm Ustawodawczy uchwala konstytucję marcowąźródło
  3. 29 maja 1921 r.początek budowy portu w Gdyniźródło
  4. 5 listopada 1922 r.wybory do Sejmu I kadencjiźródło
  5. 16 grudnia 1922 r.zabójstwo prezydenta Gabriela Narutowicza w warszawskiej Zachęcieźródło
  6. 14 kwietnia 1924 r.reforma walutowa rządu Władysława Grabskiego, wprowadzenie złotegoźródło
  7. 28 grudnia 1925 r.Sejm przyjmuje ustawę o wykonaniu reformy rolnejźródło
  8. 14 maja 1926 r.w czasie zamachu majowego prezydent Wojciechowski przekazuje władzę marszałkowi Sejmu Ratajowiźródło
  9. 16 listopada 1930 r.wybory brzeskie, zwycięstwo BBWRźródło
  10. 25 lipca 1932 r.podpisanie w Moskwie polsko-sowieckiego paktu o nieagresjiźródło
  11. 26 stycznia 1934 r.podpisanie w Berlinie polsko-niemieckiej deklaracji o niestosowaniu przemocyźródło
  12. 23 kwietnia 1935 r.prezydent Mościcki podpisuje konstytucję kwietniowąźródło
  13. 12 maja 1935 r.śmierć marszałka Józefa Piłsudskiegoźródło
  14. 5 lutego 1937 r.wicepremier Kwiatkowski przedstawia plan budowy Centralnego Okręgu Przemysłowegoźródło

Postacie

Kto działał w tym okresie i z czego go zapamiętać.
  • Józef PiłsudskiNaczelnik państwa do 1922 r.; w maju 1926 r. dokonał przewrotu i do śmierci w 1935 r. był najważniejszą postacią obozu sanacyjnego.
  • Roman DmowskiPrzywódca obozu narodowego (endecji); zwolennik państwa narodowego, w którym decydującą rolę mają Polacy i katolicyzm, a mniejszości mają się asymilować; jego wizja była przeciwstawna koncepcji Piłsudskiego.
  • Gabriel NarutowiczPierwszy prezydent II Rzeczypospolitej, zaprzysiężony w grudniu 1922 r.; zginął w zamachu pięć dni później.
  • Stanisław WojciechowskiPrezydent w latach 1922–1926; w czasie zamachu majowego przekazał władzę marszałkowi Sejmu.
  • Ignacy MościckiPrezydent od czerwca 1926 r.; w 1935 r. podpisał konstytucję kwietniową.
  • Władysław GrabskiPremier, twórca reformy walutowej z 1924 r., która wprowadziła złotego.
  • Wincenty WitosPrzywódca ruchu ludowego, premier; w maju 1926 r. po raz trzeci objął ten urząd na kilka dni przed zamachem majowym.
  • Eugeniusz KwiatkowskiWicepremier i minister skarbu; w 1937 r. przedstawił plan budowy Centralnego Okręgu Przemysłowego.

Pojęcia

konstytucja marcowa
Ustawa zasadnicza z 17 marca 1921 r.: ustrój parlamentarny z silnym Sejmem, trójpodział władz i gwarancje praw obywatelskich.
przewrót majowy
Zbrojne przejęcie władzy przez Piłsudskiego w maju 1926 r. po walkach w Warszawie, zakończone ustąpieniem rządu i prezydenta.
nowela sierpniowa
Zmiana konstytucji z sierpnia 1926 r. wzmacniająca prezydenta, m.in. o prawo rozwiązania parlamentu na wniosek rządu.
konstytucja kwietniowa
Ustawa zasadnicza z 1935 r. stawiająca prezydenta ponad innymi organami władzy; ograniczyła znaczenie Sejmu.
sanacja
Nazwa obozu rządzącego po 1926 r., który głosił „uzdrowienie” państwa; filarem był piłsudczykowski BBWR, a później Obóz Zjednoczenia Narodowego.
reforma rolna
Przymusowy podział części wielkich majątków ziemskich między chłopów; ustawa z 1925 r. miała zmniejszyć głód ziemi na wsi.
Centralny Okręg Przemysłowy
Program budowy zakładów przemysłowych w centrum kraju, z dala od granic; plan przedstawiono w 1937 r.
BBWR
Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem, założony w 1928 r. przez Walerego Sławka; zaplecze polityczne sanacji, rozwiązany w 1935 r.

Zadanie z matury

źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, ze źródłami. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2026, historia (poziom rozszerzony), zadanie 19.1

Zadanie 19.

Źródło 1. Fragment strony tytułowej czasopisma
Na podstawie: crispa.uw.edu.pl
Źródło 2. Fragment opracowania historycznego Warszawa stała się widownią gorszących scen. Zwolennicy prawicy usiłowali przeszkodzić w dotarciu do sejmu zarówno prezydentowi, jak i przedstawicielom ugrupowań, których głosami został wybrany. Agresja tłumu zwróciła się przeciwko posłom mniejszości narodowych, przede wszystkim Żydom, i parlamentarzystom lewicowym. Ignacego Daszyńskiego oblężono w bramie jednego z domów; pojawiła się odsiecz, między antagonistami doszło do walki na pałki i rewolwery. Kontrakcja prawicy nie przyniosła spodziewanych rezultatów, gdyż prezydent […] dotarł do sejmu i w obecności zdekompletowanego Zgromadzenia Narodowego złożył przewidzianą konstytucją przysięgę. Na podstawie: C. Brzoza, Polska w czasach niepodległości i II wojny światowej, Kraków 2003, s. 112.

Zadanie 19.1. (0–1 pkt)

Rozstrzygnij, czy sytuacja polityczna przedstawiona w źródle 1. była przyczyną wydarzeń opisanych w źródle 2. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do obu źródeł. Rozstrzygnięcie: … Uzasadnienie: …

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2026, historia, poziom rozszerzony (arkusz MHIP-⁠R0-⁠100-⁠2605), zadanie 19.1. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE · Rozwiąż cały arkusz za darmo

Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2025, historia (poziom rozszerzony), zadanie 21.2

Zadanie 21.

Źródło1. Fragment strony tytułowej czasopisma
Na podstawie: https://www.jbc.bj.uj.edu.pl
Źródło 2. Fragment plakatu
Na podstawie: https://muzeumplock.eu

Zadanie 21.2. (0–1 pkt)

Rozstrzygnij, które źródło – 1. czy 2. – nawiązuje do inwestycji rozpoczętej w okresie rządów sanacji w Polsce. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do faktografii. Rozstrzygnięcie: … Uzasadnienie: …

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2025, historia, poziom rozszerzony (arkusz MHIP-⁠R0-⁠100-⁠2505), zadanie 21.2. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE

Sprawdź się

sprawdzisz od razu
Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte za 1 punkt — 1 punkt tylko za całkowicie poprawną odpowiedź (w zadaniu prawda–fałsz za obie oceny); za zadanie otwarte krótkiej odpowiedzi — od 0 do 3 punktów według schematu opracowanego do tego zadania.
matura

Zadanie 19.

Źródło 1. Fragment strony tytułowej czasopisma
Na podstawie: crispa.uw.edu.pl
Źródło 2. Fragment opracowania historycznego Warszawa stała się widownią gorszących scen. Zwolennicy prawicy usiłowali przeszkodzić w dotarciu do sejmu zarówno prezydentowi, jak i przedstawicielom ugrupowań, których głosami został wybrany. Agresja tłumu zwróciła się przeciwko posłom mniejszości narodowych, przede wszystkim Żydom, i parlamentarzystom lewicowym. Ignacego Daszyńskiego oblężono w bramie jednego z domów; pojawiła się odsiecz, między antagonistami doszło do walki na pałki i rewolwery. Kontrakcja prawicy nie przyniosła spodziewanych rezultatów, gdyż prezydent […] dotarł do sejmu i w obecności zdekompletowanego Zgromadzenia Narodowego złożył przewidzianą konstytucją przysięgę. Na podstawie: C. Brzoza, Polska w czasach niepodległości i II wojny światowej, Kraków 2003, s. 112.

Zadanie 19.2. (0–1)

Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Prezydent, którego okoliczności zaprzysiężenia opisano w źródle 2., został wybrany w wyborach powszechnych.
Ignacy Daszyński był działaczem partii, której organ prasowy zaprezentowano w źródle 1.

Zadanie 19.2 z arkusza CKE MHIP-⁠R0-⁠100-⁠2605 (matura z historii, poziom rozszerzony, 2026) – objaśnienie Kleksy

zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. Spośród podanych wydarzeń najpóźniej nastąpiło

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

Stwierdzenia dotyczą II Rzeczypospolitej. Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Reformę walutową wprowadzającą złotego przeprowadził rząd Wincentego Witosa.
Konstytucja kwietniowa z 1935 r. skupiła władzę w rękach prezydenta i rządu.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Przyporządkuj politykom ich rolę w dziejach II Rzeczypospolitej. Wybierz odpowiedź spośród A–E.

Rola

  1. Aofiara zamachu dokonanego w galerii sztuki w Warszawie
  2. Bautor reformy, po której w obiegu pojawiła się nowa jednostka pieniężna
  3. Cgłowa państwa, która w czasie walk w stolicy zrzekła się władzy na rzecz marszałka izby poselskiej
  4. Dsygnatariusz ustawy zasadniczej z 1935 r.
  5. Etrzykrotny szef rządu wywodzący się z ruchu ludowego

Polityk

1. Stanisław Wojciechowski
2. Gabriel Narutowicz
3. Władysław Grabski

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z maja 2026 roku

Częste pomyłki

tu najłatwiej stracić punkt
  • Mylenie konstytucji marcowej z kwietniową. Marcowa z 1921 r. dawała przewagę Sejmowi, a kwietniowa z 1935 r. prezydentowi.
  • Utożsamianie przewrotu majowego z całością rządów sanacji. Przewrót to wydarzenie z maja 1926 r., a sanacja rządziła aż do 1939 r.
  • Wiązanie wszystkich osiągnięć gospodarczych z jednym okresem. Port w Gdyni zaczęto budować w 1921 r., przed przewrotem majowym, a Centralny Okręg Przemysłowy w latach 30.
  • Mówienie o II Rzeczypospolitej jak o państwie jednolitym narodowo. Polacy stanowili według spisu z 1921 r. prawie 18 mln z ponad 25 mln mieszkańców.

Zapamiętaj

  • Konstytucja marcowa: 17 marca 1921 r., ustrój parlamentarny.
  • Przewrót majowy: maj 1926 r., później nowela sierpniowa i rządy sanacji.
  • Konstytucja kwietniowa: 1935 r., władza skupiona w rękach prezydenta i rządu.
  • Zwróć uwagę na gospodarkę: złoty (1924 r.), reforma rolna (1925 r.), Gdynia, COP.
  • Nie myl sanacji z przewrotem majowym.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Dlaczego życie polityczne przed 1926 r. było niestabilne?+
    Odp.:Konstytucja marcowa dawała przewagę Sejmowi, w którym zasiadało wiele skłóconych partii, więc rządy szybko upadały. Do tego dochodziły ostre spory polityczne, napięcia między obozami i problemy gospodarcze. W takich warunkach nie powstała trwała większość, a w 1922 r. doszło do zabójstwa prezydenta.
  2. 2.Jakie były przyczyny przewrotu majowego?+
    Odp.:Piłsudski był krytyczny wobec słabych rządów parlamentarnych i widział w nich zagrożenie dla państwa. Kryzys gospodarczy i niestabilne gabinety pogłębiały niezadowolenie. Gdy w maju 1926 r. Witos utworzył rząd centroprawicowy, Piłsudski zdecydował się na zbrojne wystąpienie, które zmusiło prezydenta i rząd do ustąpienia.
  3. 3.Na czym polegały rządy sanacji?+
    Odp.:Sanacja opierała się na wpływie piłsudczyków na rząd, wojsko i administrację. Zaplecze polityczne tworzył BBWR, a opozycję próbowano ograniczać: po wyborach brzeskich z 1930 r. rządzący obóz uzyskał przewagę w Sejmie. Konstytucja kwietniowa z 1935 r. umocniła ten system, a po śmierci Piłsudskiego władza pozostała w rękach jego następców.
  4. 4.Jaka była polityka zagraniczna Polski w latach 30.?+
    Odp.:Polska szukała równowagi wobec Niemiec i ZSRS. W 1932 r. podpisała z ZSRS układ o nieagresji, a w 1934 r. z Niemcami deklarację w sprawie niestosowania siły. Gdy w 1938 r. Czechosłowacja musiała oddać Sudety Niemcom, Polska zajęła Zaolzie. Ta polityka nie zapewniła jednak bezpieczeństwa państwa.
  5. 5.Jakie problemy społeczne miała II Rzeczpospolita?+
    Odp.:Z dziedzictwa zaborów wynikały zacofanie wsi, różnice między regionami i przeludnienie wsi, a po 1929 r. także bezrobocie. Poważnym problemem były stosunki narodowościowe: mniejszości stanowiły znaczną część mieszkańców, a ich położenie wywoływało napięcia. Rząd próbował łagodzić głód ziemi reformą rolną i budować przemysł.
  6. 6.Co uchodziło za największe osiągnięcia gospodarcze II Rzeczypospolitej?+
    Odp.:Za sukcesy uważa się reformę walutową z 1924 r. i wprowadzenie złotego. Dodaje się do nich port w Gdyni z magistralą kolejową z Górnego Śląska oraz budowę Centralnego Okręgu Przemysłowego. Ograniczał je jednak niski poziom życia na wsi i skutki światowego kryzysu.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z historii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym okresie tracisz punkty.