Od czasów saskich do Konstytucji 3 maja

• Czasy saskie to panowanie dwóch Wettynów, Augusta II Mocnego i Augusta III, w unii polsko-saskiej. Zaczęły się od podwójnej elekcji, a wojna północna, w której Rzeczpospolita była areną walk Szwecji, Rosji i Saksonii, pogłębiła jej osłabienie. Po klęsce Karola XII pod Połtawą Rosja stała się arbitrem w sprawach państwa. Sejm Niemy z 1717 r. ustalił niewielką stałą armię i ograniczył samowolę sejmików, a zarazem utrwalił rosyjską protekcję. Kolejne sejmy bywały zrywane, a kryzys zaufania do władzy dotykał całe państwo.
• Po 1717 r. gospodarka zaczęła się powoli podnosić, a handel ożywać, lecz polityka pozostawała w rękach magnaterii i obcych dworów. Wojna o sukcesję polską pokazała, że o tronie decydują wojska Rosji: poparła ona Augusta III przeciw Stanisławowi Leszczyńskiemu. Projekty naprawy państwa przedstawiali w tym czasie m.in. Stanisław Leszczyński i Stanisław Konarski, który reformował szkolnictwo i pisał o naprawie ustroju.
• Reformy zaczęły się jeszcze przed elekcją Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1764 r.: sejm konwokacyjny powołał komisje skarbową i wojskową, wprowadził cło generalne i zniósł liberum veto w głosowaniach nad sprawami skarbowymi, a nowy król je kontynuował. Rosja przeciwdziałała, gdyż chciała utrzymać słabość państwa. Ambasador Repnin wymusił zrównanie praw dysydentów, a w 1768 r. sejm pod naciskiem rosyjskich wojsk uchwalił prawa kardynalne, które utrwaliły dawny ustrój. W obronie wiary i „złotej wolności” szlachta zawiązała konfederację barską, stłumioną przez Rosję.
• Konfederacja barska i wojna Rosji z Turcją skłoniły Prusy do pomysłu rozbioru. W 1772 r. Rosja, Prusy i Austria zawarły układ rozbiorowy: Prusy zajęły ok. 36 tys. km², Austria ok. 83 tys. km² (z Lwowem i kopalniami soli), Rosja ok. 92 tys. km². Sejm w 1773 r. ratyfikował traktaty pod naciskiem zaborców. W tych latach powstały Komisja Edukacji Narodowej, jedna z pierwszych w Europie państwowych instytucji oświatowych, oraz Rada Nieustająca, uzależniona od Rosji.
• Sejm Wielki zebrał się w 1788 r., gdy Rosja uwikłała się w wojnę, a Prusy szukały sojuszu z Polską. Zlikwidował Radę Nieustającą, zwiększył armię i przygotował reformę ustroju. Konstytucja 3 maja, czyli Ustawa Rządowa z 1791 r., została uchwalona poza zwykłym trybem, a obowiązującym prawem stała się po zatwierdzeniu i oblatowaniu dwa dni później. Wprowadziła podział na trzy władze, zniosła liberum veto i konfederacje, uczyniła tron dziedzicznym, objęła opieką prawa chłopów, a prawo o miastach królewskich stało się jej częścią. W kwestiach społecznych była zachowawcza: nie zniosła podziałów stanowych.
• Polskie oświecenie wyrosło z tych samych idei co zachodnie, lecz było ściślej związane z naprawą państwa. Stanisław August był mecenasem sztuki: wspierał Szkołę Rycerską i teatr, a w Łazienkach powstał Teatr Stanisławowski. Ukazywał się „Monitor”. Do dorobku epoki należała też Biblioteka Załuskich, otwarta dla czytelników w Warszawie już w czasach saskich, w 1747 r. Ustawa Rządowa była ukoronowaniem tych dążeń, lecz przyszła zbyt późno: reformy wywołały interwencję Rosji i konfederację targowicką.

Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.