Kleksa

Oświecenie · Bajka

Bajki Ignacego Krasickiego

Krótkie, zwierzęce i bardzo celne: bajki Krasickiego w kilku wersach pokazują ludzkie wady, władzę i naiwność. Na egzaminie ósmoklasisty są „inną lekturą obowiązkową” – możesz je przywołać w krótkiej odpowiedzi i w wypracowaniu, a na maturze CKE pyta o nie przez tekst wydrukowany w arkuszu, jak w 2026 roku o Jagnię i wilcy. Znajdziesz tu piętnaście bajek w pełnym brzmieniu, z morałem, interpretacją i środkami stylistycznymi.

Autor
Ignacy Krasicki (1735-1801)
Wydanie
1779 (Bajki i przypowieści), 1802 (Bajki nowe)
Epoka
Oświecenie
Gatunek
Bajka

Na liście lektur

W skrócie

zacznij tutaj

Ignacy Krasicki, biskup warmiński i jeden z najważniejszych pisarzy polskiego oświecenia, napisał dwa zbiory bajek: Bajki i przypowieści (1779) i Bajki nowe (wydane w 1802 roku, po jego śmierci). Bohaterami są zwykle zwierzęta – wilki, lew, lis, kruk, owce – ale zawsze chodzi o ludzi: o silnych, którzy krzywdzą słabych, o pochlebców i tych, którzy dają się zwieść, o władcę i jego dwór, o fałszywą pobożność i fałszywą mądrość.

Bajki ze zbioru z 1779 roku są bardzo krótkie: często tylko cztery albo sześć wersów, zwykle zakończone zaskakującą puentą. Morał bywa podany wprost (jak w Jagnięciu i wilkach: silny zawsze znajdzie pretekst), ale częściej czytelnik musi go wyczytać sam. Bajki nowe są zwykle dłuższe i bardziej gawędziarskie, z dialogami i wierszem o różnej długości wersów (Kruk i lis, Przyjaciele).

Na tej stronie znajdziesz piętnaście bajek wybranych przez nas – każdą w pełnym brzmieniu, z opisem sytuacji, odczytaniem, budową i środkami stylistycznymi – a pod nimi problematykę całego zbioru i to, jak o bajki pyta CKE.

Kompozycja cyklu

Bajki, które tu omawiamy, pochodzą z dwóch zbiorów. Jedenaście z nich to Bajki i przypowieści z 1779 roku: bajki epigramatyczne, czyli bardzo krótkie (od czterech do czternastu wersów), pisane trzynastozgłoskowcem z rymami parzystymi, zakończone puentą. Cztery to Bajki nowe: trzy z nich (Kruk i lis, Przyjaciele, Czapla, ryby i rak) to dłuższe bajki narracyjne, z rozbudowaną akcją i dialogiem, pisane wierszem o różnej długości wersów, a Malarze to krótka bajka pisana, jak bajki z 1779 roku, trzynastozgłoskowcem.

Morał stoi w różnych miejscach: na początku (Jagnię i wilcy, Kruk i lis), na końcu (Dewotka, Czapla, ryby i rak) albo nie ma go wcale i trzeba go wyczytać z sytuacji (Szczur i kot, Ptaszki w klatce, Lew i zwierzęta).

Lista lektur mówi o „wybranych bajkach”, więc wybór na tej stronie jest nasz. Jagnię i wilcy wydrukowała CKE w arkuszu maturalnym z 2026 roku, Szczura i kota – informator o maturze; pozostałe to bajki często czytane w szkole. Najpierw stoją bajki z 1779 roku, po nich bajki z Bajek nowych; kolejność w obu grupach jest nasza.

Utwory

utwór po utworze
Każdy utwór osobno: jego sytuacja, odczytanie i budowa. Tekst z numeracją wersów rozwiniesz przyciskiem.

Bajki i przypowieści

Jagnię i wilcy

  • Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 10

Sytuacja

Narrator opowiada krótką scenę z lasu. Dwa wilki natknęły się na samotne jagnię i już mają je rozszarpać. Jagnię zdąży zapytać tylko, jakim prawem to robią. Wilki odpowiadają krótko, podając trzy powody, i od razu je zjadają. Morał stoi tu na początku, w pierwszym wersie, zanim zacznie się opowieść.

Odczytanie

Bajka jest alegorią: wilki to ludzie silni i bezwzględni, jagnię – słabi i bezbronni. Jagnię pyta o prawo, czyli o sprawiedliwość, a wilki odpowiadają, że jest smaczne, słabe i znalazło się w lesie. Żadna z tych przyczyn nie jest prawem: to korzyść, przewaga siły i brak świadków. Krasicki pokazuje, że silny nie potrzebuje racji – wystarczy mu pretekst, a nawet ten wypowiada z cynicznym zadowoleniem.

Pierwszy wers to uogólnienie: kto chce zdobyczy, zawsze znajdzie powód. W tradycji Ezopa i La Fontaine’a wilk długo wymyśla zarzuty wobec jagnięcia; u Krasickiego wilki nie udają nawet, że mają rację. Puenta jest sucha i szybka: „Zjedli niezabawem” – bez komentarza, bez kary dla winnych. To bajka o prawie silniejszego i o tym, że słabego nie obroni samo pytanie o sprawiedliwość.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po siódmej sylabie, cztery wersy o rymach parzystych: pragnie – jagnię, prawem – niezabawem.

Środki stylistyczne

  • alegoriaw. 2

    Dwóch wilków jedno w lesie nadybali jagnię

    Zwierzęta oznaczają ludzi: wilki to silni i okrutni, jagnię to bezbronni, którym nikt nie pomoże.

  • wyliczeniew. 4

    Smacznyś, słaby i w lesie!

    Trzy „powody” wilków to korzyść, przewaga i brak świadków; ironia polega na tym, że żaden z nich nie jest prawem.

  • puentaw. 4

    Zjedli niezabawem

    Krótkie, rzeczowe zakończenie bez komentarza narratora: przemoc dzieje się szybko i nikt jej nie powstrzymuje.

Słowniczek

Zawżdy
zawsze, w każdej sytuacji
nadybali
natrafili na nie, znaleźli przypadkiem
Smacznyś
jesteś smaczny
niezabawem
od razu, bez zwłoki

Na egzaminie

  • Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 10: Czy w bajce Jagnię i wilcy Ignacego Krasickiego oraz na muralu wyrażono taką samą refleksję o życiu człowieka? Uzasadnij odpowiedź, odwołując się do każdego z tekstów.
Zobacz w części „Na egzaminie”

Bajki i przypowieści

Szczur i kot

Sytuacja

W kościele trwa nabożeństwo i pali się kadzidło. Na ołtarzu siedzi szczur i chwali się rodzeństwu, że to jemu palą kadzidło. Zakrztusza się dymem i w tej chwili dopada go kot. Bajka nie podaje morału wprost: trzeba go wyczytać z tego, co się stało.

Odczytanie

Szczur bierze cześć oddawaną Bogu za hołd dla siebie. To obraz pychy i zarozumialstwa: człowiek, który uwierzył, że wszystko kręci się wokół niego, przestaje widzieć niebezpieczeństwo. Słowo „kadzić” ma tu podwójny sens – dosłowny (okadzać ołtarz) i przenośny (schlebiać komuś, chwalić go ponad miarę).

Kara przychodzi nagle i właśnie z tego, co szczur uważał za swój tryumf: dym kadzidła odbiera mu czujność, a kot korzysta z okazji. Morał można ująć tak: pycha poprzedza upadek, a kto daje się upajać pochwałom, łatwo staje się ofiarą. Informator CKE o maturze podaje tę bajkę jako przykład zadania, w którym trzeba wyjaśnić jej sens alegoryczny.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec, cztery wersy o rymach parzystych: rodzeństwa – nabożeństwa, zakrztusił – udusił.

Środki stylistyczne

  • dwuznaczność, gra słóww. 1

    Mnie to kadzą

    „Kadzić” znaczy i okadzać, i schlebiać: szczur myli nabożeństwo z hołdem dla siebie, a słowo łączy obraz z ironią.

  • epitetw. 3

    kadzidł zbytecznych

    Kadzidło jest „zbyteczne”, czyli nadmierne: dym, który szczur brał za hołd dla siebie, okazuje się dla niego zgubny.

  • wyliczenie czasownikóww. 4

    porwał i udusił

    Szybki ciąg czynności pokazuje, jak nagle kończy się samozadowolenie; puenta nie potrzebuje komentarza.

Słowniczek

kadzą
okadzają dymem kadzidła; tu także: schlebiają
hardzie
dumnie, wyniośle
kadzidł
kadzideł, dawna forma

Bajki i przypowieści

Ptaszki w klatce

Sytuacja

W klatce siedzą dwa czyżyki, młody i stary. Młody dziwi się, że stary płacze, skoro w klatce mają lepsze wygody niż w polu. Stary odpowiada, że młodemu wybacza, bo ten urodził się w klatce, a on sam pamięta wolność. Cała bajka to dialog dwóch ptaków; narrator mówi tylko, kto się odzywa.

Odczytanie

Dwa ptaki to dwa doświadczenia. Młody czyżyk zna tylko klatkę i ocenia ją po wygodach: jedzenie jest, schronienie jest, czego chcieć więcej. Stary zna wolność, więc wie, co stracił, i żadna wygoda mu jej nie zastąpi. Morał nie pada wprost, ale wynika z ostatniego wersu: wolność jest wartością większą niż dostatek, a kto nigdy jej nie miał, często nie umie jej docenić.

Bajkę wydaną w 1779 roku, kilka lat po pierwszym rozbiorze, często odczytuje się także politycznie, jako obraz narodu, który traci niepodległość: starsze pokolenie pamięta wolną ojczyznę, młodsze przyzwyczaja się do niewoli. To odczytanie jest dopuszczalne, ale bajka ma też sens uniwersalny – o każdej niewoli, także wygodnej.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec, cztery wersy o rymach parzystych: młody – wygody, wybaczę – płaczę; bajka-dialog.

Środki stylistyczne

  • pytaniew. 1

    Czegoż płaczesz?

    Młody czyżyk naprawdę nie rozumie łez starego; jego pytanie odsłania, że nie zna innego życia niż klatka.

  • antytezaw. 4

    Jam był wolny, dziś w klatce

    Zestawienie dawnej wolności z dzisiejszą niewolą to cała racja starego ptaka i sedno bajki.

  • zdrobnieniew. 1

    czyżyk

    Zdrobnienie podkreśla małość i bezbronność ptaka; czytelnik od razu mu współczuje.

Słowniczek

czyżyk
czyż, mały ptak śpiewający
zrodzon
urodzony, wychowany od początku
przeto
dlatego, z tej przyczyny

Bajki i przypowieści

Lew i zwierzęta

Sytuacja

Lew chce pokazać, jak bardzo jest łaskawy: przyjmuje zwierzęta do wspólnych polowań i oddaje im kości. Potem pozwala, by zjadły jedno spośród siebie, następnie kolejne. Kiedy towarzysze się utuczą, lew zjada ich wszystkich – jak mówi narrator, dla kary i dla przykładu. Narrator opowiada spokojnie, a ironię słychać w każdym słowie o łasce.

Odczytanie

Lew to władca absolutny, zwierzęta – jego dworzanie i zaufani. Jego „łaska” polega na tym, że sam je mięso, a kompanom zostawia kości; potem pozwala im żerować na sobie nawzajem. Gdy dworzanie się wzbogacą cudzą krzywdą, władca karze ich surowo, choć sam do tej krzywdy dopuścił, i jeszcze robi z tego pokaz sprawiedliwości.

Bajka obnaża mechanizm tyranii: władca korzysta z cudzej chciwości, a potem występuje jako surowy sędzia. Słowa „łaskawy”, „dobroć”, „względy”, „Dla kary, dla przykładu” brzmią ironicznie, bo opisują zwykłe okrucieństwo. Morał nie jest wypowiedziany, ale jasny: kto liczy na łaskę tyrana i pomaga mu krzywdzić innych, sam w końcu zostanie pożarty.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po siódmej sylabie, dwanaście wersów o rymach parzystych.

Środki stylistyczne

  • ironiaw. 1

    jak wielce łaskawy

    Łaska lwa okaże się okrucieństwem; narrator używa słów władcy, by czytelnik sam zobaczył, ile są warte.

  • antytezaw. 4

    On jadł mięso, kompanom ustępował kości

    Zestawienie pokazuje prawdziwą miarę „miłości” władcy: najlepsze dla siebie, resztki dla innych.

  • gradacjaw. 9

    Po pierwszym poszedł drugi i trzeci, i czwarty

    Wyliczanie kolejnych ofiar pokazuje, jak przyzwolenie na zło szybko staje się zwyczajem.

  • powtórzeniew. 12

    Dla kary, dla przykładu

    Uroczyste uzasadnienie brzmi jak urzędowy wyrok, choć opisuje zwykłe pożarcie; tu ironia jest najmocniejsza.

Słowniczek

konfidentów
zaufanych towarzyszy, powierników; dawniej słowo bez złego znaczenia
wszędy
wszędzie, na wszystkie strony
podpaśli
utuczyli się, najedli do syta
nieobżarty
niebędący żarłokiem, wcale nie łakomy
drapieży
drapieżności, łupiestwa
zakału
tu: hańby, złej sławy

Bajki i przypowieści

Wilk i owce

Sytuacja

Żarłoczny wilk wpada do dołu obok, gdy chce dostać się do padliny. Nadchodzą owce. Wilk mówi im, że siedzi w jamie dobrowolnie, za pokutę, bo kiedyś je pożerał. Owce proszą, żeby wyszedł, on się droczy, aż w końcu daje się uprosić. Owce z trudem wyciągają go z dołu, a on pożera je wszystkie.

Odczytanie

Wilk jest drapieżnikiem, który w potrzasku udaje skruchę. Owce chcą wierzyć w jego przemianę, więc same go ratują – i giną. Krasicki pokazuje naiwność dobrych, którzy biorą słowa za czyny, i przebiegłość silnych, którzy w kłopocie umieją przybrać pokorną minę. Nawet „pokuta” wilka jest podstępem: każe się prosić, żeby owce poczuły, że wyświadcza im łaskę.

Zakończenie jest okrutnie ironiczne: wilk „zawdzięcza” owcom ratunek tak, jak umie – pożerając je. Ostatni wers nazywa je głupimi i jest w nim cały morał: nie wolno ufać pozornej przemianie kogoś, kto ma w naturze krzywdzenie innych. To także przestroga przed litością bez rozwagi.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec, czternaście wersów o rymach parzystych; dialog z urwanymi kwestiami w wersie 9.

Środki stylistyczne

  • wielokropek, urwane kwestiew. 9

    «Wynidź z dołu!…» «Nie wyjdę!…»

    Trzy krótkie, przerwane kwestie oddają targowanie się owiec z wilkiem: on się droczy, one coraz bardziej proszą.

  • ironiaw. 13

    zawdzięczając nierozumnej kupie

    „Wdzięczność” wilka to pożarcie wybawicielek; słowo mówi coś przeciwnego niż to, co się dzieje.

  • wyliczenie, aliteracjaw. 14

    Pojadł, pogryzł, podusił

    Trzy czasowniki zaczynające się od „po-” oddają szybkość i pełnię rzezi; brzmienie wzmacnia grozę puenty.

Słowniczek

ścierwo
padlinę, martwe zwierzę
poboczny
leżący z boku, obok
Wynidź
wyjdź, wydostań się
Droży się
każe się długo prosić
Jęły się
zabrały się do czegoś, zaczęły
kupie
gromadzie, stadu

Bajki i przypowieści

Dewotka

Sytuacja

Dewotka, czyli kobieta przesadnie pobożna, kończy odmawiać pacierz. W tej chwili jej służąca czymś przewiniła. Pani odwraca się do niej i, wymawiając jeszcze słowa modlitwy o przebaczaniu win, bije dziewczynę bez litości. Ostatni wers to westchnienie narratora: niech Bóg uchroni przed taką pobożnością.

Odczytanie

Bajka bez zwierząt, o ludziach wprost. Dewotka powtarza słowa Ojcze nasz – „i odpuść nam winy, / Jako my odpuszczamy” – i w tej samej chwili robi coś dokładnie przeciwnego: nie przebacza, tylko karze, i to okrutnie. Krasicki zestawia słowa z czynem, a komizm i gorycz wynikają z tego zderzenia.

To satyra na pobożność na pokaz, sprowadzoną do mechanicznego klepania modlitw, za którą nie idzie miłosierdzie. Morał zawiera ostatni wers, wykrzyknienie narratora: pobożność bez dobroci to fałsz. Warto pamiętać, że autor był biskupem – krytykuje nie wiarę, ale hipokryzję.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec, sześć wersów o rymach parzystych; morał w ostatnim wersie.

Środki stylistyczne

  • cytat, kontrast słowa i czynuw. 4

    i odpuść nam winy

    Słowa modlitwy o przebaczeniu brzmią w chwili bicia służącej; zderzenie mowy z czynem demaskuje hipokryzję.

  • apostrofa, wykrzyknieniew. 6

    Uchowaj, Panie Boże, takiej pobożności!

    Narrator zwraca się do Boga słowami podobnymi do modlitwy, ale prosi o ochronę przed fałszywą pobożnością – to puenta i morał.

Słowniczek

Dewotce
kobiecie przesadnie, na pokaz pobożnej (dewotka)
służebnica
służąca, dziewczyna do posług
czymsiś
czymś, w jakiejś sprawie
natenczas
wtedy, w tamtej chwili
Uchowaj
zachowaj, uchroń

Bajki i przypowieści

Mądry i głupi

Sytuacja

Głupi spiera się z mądrym i krzyczy coraz głośniej, bo myśli, że wygrywa, skoro uczony milczy. Na koniec mądry odpowiada mu jednym zdaniem: dzwon jest głośny dlatego, że w środku jest pusty. Narrator zaczyna od stwierdzenia, że nic w tym nowego.

Odczytanie

Głupiec utożsamia głośność z racją: im bardziej krzyczy, tym bardziej czuje się zwycięzcą. Mądry nie wdaje się w przekrzykiwanie, czeka i jednym zdaniem rozstrzyga spór. Jego odpowiedź to ukryte porównanie: dzwon dźwięczy, bo jest pusty w środku – tak jak głupi hałasuje, bo nie ma nic do powiedzenia.

Morał: krzyk i gadulstwo nie świadczą o mądrości, często wręcz o jej braku. Pierwsze słowa, „nie nowina”, mówią, że to sytuacja dobrze znana z życia. Bajka przydaje się w rozważaniach o sporze, dyskusji i o tym, jak postrzegają nas inni.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec, sześć wersów o rymach parzystych; puenta w kwestii mądrego.

Środki stylistyczne

  • przenośnia, puentaw. 6

    Wiesz, dlaczego dzwon głośny? Bo wewnątrz jest próżny

    Pusty dzwon oznacza pustą głowę: obraz zastępuje długi wywód i zamyka spór jednym zdaniem.

  • sentencjaw. 1

    Nie nowina, że głupi mądrego przegadał

    Uogólnienie na początku zapowiada, że to nie wyjątkowe zdarzenie, tylko prawidłowość życia.

Słowniczek

Kontent
zadowolony z siebie
zmordowany
bardzo zmęczony
dłużny
tu: winien komuś odpowiedź
próżny
pusty w środku

Bajki i przypowieści

Wół minister

Sytuacja

Królem jest lew, ministrem – wół, który rządzi powoli, ale porządnie. Monarchę nudzi ta jednostajność, więc na miejsce wołu bierze zabawną małpę. Dwór się cieszy, ale wkrótce zapanowuje bałagan, a lud ubogi płacze. Małpę zastępuje lis, który zdradza i króla, i poddanych. W końcu ministrem znowu zostaje wół i wszystko naprawia.

Odczytanie

To bajka polityczna o tym, kogo władca wybiera na urzędy. Wół oznacza urzędnika sumiennego i pracowitego, ale nudnego; małpa – dworaka, który bawi, a nie umie rządzić; lis – sprytnego zdrajcę. Lud płaci za kaprysy monarchy: gdy na dworze jest wesoło, poddani płaczą.

Morał: o rządzeniu powinna decydować rzetelność, a nie to, czy ktoś jest zabawny albo przebiegły. Bajka jest zarazem satyrą na dwór, gdzie liczy się rozrywka i pochlebstwo, i pochwałą cnoty, która nie musi błyszczeć, by być potrzebna. Zakończenie jest wyjątkowo optymistyczne jak na Krasickiego: dobro wraca na swoje miejsce.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec, dwanaście wersów o rymach parzystych.

Środki stylistyczne

  • antytezaw. 2

    z wolna, ale szły porządnie

    Powolność wołu zestawiona z porządkiem jego rządów: to, co monarcha uzna za wadę, było zaletą.

  • paralelizm, kontrastw. 7

    Pan się śmiał, śmiał minister, płakał lud ubogi

    Śmiech dworu i płacz ludu stoją obok siebie w jednym wersie; widać, kto płaci za zabawę władcy.

  • alegoriaw. 10

    Wzięto lisa

    Lis to w bajkach chytrość; w roli ministra oznacza dworaka, który oszukuje pana i poddanych.

Słowniczek

Jednostajność
monotonia, brak urozmaicenia
kontent
zadowolony, rad
trwogi
niepokoje, kłopoty, groźne wydarzenia
Nie osiedział się
nie utrzymał się długo na swoim miejscu

Bajki i przypowieści

Filozof

Sytuacja

Filozof pewny swoich poglądów nie wierzy w Boga i kpi ze świętych. Przychodzi jednak choroba i ten sam mędrzec, który mierzył niebo, zaczyna wierzyć nie tylko w Boga, ale nawet w upiory. Cztery wersy: dwa o pewności siebie, dwa o jej upadku.

Odczytanie

Bajka wyśmiewa modnych w XVIII wieku wolnomyślicieli, którzy w imię rozumu odrzucali religię. Krasicki nie spiera się z nimi argumentami, tylko pokazuje, ile ta pewność jest warta: wystarczy choroba i strach przed śmiercią, a mędrzec popada w drugą skrajność – w zabobon.

Puenta polega na przesadzie: filozof wierzy już nie tylko w Boga, ale i w upiory. Morał dotyczy pychy rozumu i chwiejności poglądów, które nie wytrzymują pierwszej próby. Rozum jest wartością oświecenia, ale Krasicki ostrzega przed zarozumiałością tych, którzy uważają się za wszechwiedzących.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec, cztery wersy o rymach parzystych: przedsięwziętych – świętych, mierzył – wierzył.

Środki stylistyczne

  • peryfrazaw. 3

    mędrzec, co firmament mierzył

    Uroczyste omówienie uczonego przygotowuje kontrast z jego lękiem: ten, kto mierzył niebo, boi się upiorów.

  • puenta, przesadaw. 4

    i w upiry wierzył

    Skok od niewiary do zabobonu jest komiczny i pokazuje, że pewność filozofa była krucha.

Słowniczek

Zaufany
tu: pewny siebie, ufający sobie
przedsięwziętych
raz przyjętych, powziętych
słabość
tu: choroba
firmament
sklepienie nieba
upiry
upiory, duchy zmarłych

Bajki i przypowieści

Żółw i mysz

Sytuacja

Mysz lituje się nad żółwiem, że musi siedzieć w ciasnej skorupie. Żółw odpowiada jej, że ona może sobie mieszkać w pałacach, a on woli swój mały domek, bo jest jego własny. Krótka wymiana zdań, morał w ostatnich słowach żółwia.

Odczytanie

Mysz, która żyje w cudzych, wielkich domach, ocenia żółwia po wygodzie. Żółw ma inną miarę: ważniejsze od wspaniałości jest to, że dom należy do niego. Ostatnie słowa – „szczupły, ale własny” – to morał bajki i przysłowiowe już pochwalenie skromnego, ale niezależnego życia.

Bajkę można czytać jako pochwałę własnego kąta, niezależności i zadowolenia z tego, co się ma. W rozważaniach o domu i ojczyźnie przydaje się jako przykład, że miejsce, które jest nasze, ma wartość, której nie da się zmierzyć przepychem.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec, cztery wersy o rymach parzystych: siedział – odpowiedział, ciasny – własny.

Środki stylistyczne

  • antytezaw. 3

    Miej ty sobie pałace, ja mój domek ciasny

    Cudze pałace przeciwstawione własnemu domkowi: to dwie miary życia, wygoda i niezależność.

  • zdrobnieniew. 3

    domek

    Zdrobnienie wyraża przywiązanie żółwia do jego skorupy; mówi o niej z czułością, nie ze wstydem.

  • puentaw. 4

    szczupły, ale własny

    Krótkie zestawienie wady i zalety zamyka bajkę i zawiera jej morał.

Słowniczek

szczupły
tu: mały, ciasny

Bajki i przypowieści

Dąb i dynia

Sytuacja

Gdy przychodzi pora dojrzewania, dynia pyta dęba, jak długo rósł. Dąb odpowiada, że sto lat. Dynia chwali się, że jej wystarczyło sto dni, i podśmiewa się z dęba. Dąb odpowiada jej spokojnie, że co szybko rośnie, szybko też ginie.

Odczytanie

Dynia i dąb to dwa sposoby istnienia: szybki, efektowny wzrost i powolna, trwała siła. Dynia jest dumna z pośpiechu i z okazałego wyglądu; dąb wie, że to, co ma wartość, wymaga czasu. Jego odpowiedź zawiera morał: to, co osiągnięte zbyt łatwo i szybko, nie przetrwa.

Bajka ostrzega przed powierzchownością i pychą, która każe szydzić z cudzej cierpliwości. W rozprawce o pracy, wytrwałości czy kształtowaniu własnej przyszłości przyda się jako przykład, że na trwałe efekty trzeba długo pracować.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec, sześć wersów o rymach parzystych; dialog z puentą w kwestii dębu.

Środki stylistyczne

  • antytezaw. 3

    Sto lat

    Sto lat dębu i sto dni dyni stoją w jednym wersie: liczby same pokazują różnicę między trwałością a pośpiechem.

  • powtórzeniew. 5

    na pozór, na pozór

    Dąb dwa razy podkreśla, że uroda i sława dyni są tylko pozorne.

  • paralelizm, puentaw. 6

    Jakeś prędko urosła, tak też prędko zginiesz

    Budowa zdania łączy szybki wzrost z szybkim końcem; to morał całej bajki.

Słowniczek

przyzwoity
tu: odpowiedni, właściwy
dojźrzenia
dojrzenia, dojrzewania
zeszła
tu: wyrosła

Bajki nowe

Kruk i lis

Sytuacja

Kruk trzyma w dziobie (bajka mówi: w pysku) wielki kawał sera. Lis, udając skromność, podchodzi i zaczyna go wychwalać: jego oczy, postać, pióra, a wreszcie głos, który z pewnością musi być piękny. Kruk, połechtany, zaczyna śpiewać, ser wypada mu z dzioba, a lis go porywa. Morał stoi na początku, w dwóch pierwszych wersach.

Odczytanie

To najsłynniejsza bajka o pochlebstwie. Krasicki opiera się na fabule znanej od czasów Ezopa (stąd dopisek „z Ezopa”), ale opowiada ją po swojemu, lekko i z humorem. Lis jest pochlebcą: komplementy są dla niego narzędziem, sposobem, by zdobyć to, czego chce. Kruk jest próżny: tak bardzo chce być podziwiany, że zapomina o serze.

Najciekawsza jest mowa lisa. Zaczyna od przesadnych pochwał wyglądu, a kończy przypuszczeniem, które ma skłonić kruka do działania: skoro tak pięknie wygląda, pewnie i pięknie śpiewa. Słowo „niby” w czwartym wersie od początku zdradza czytelnikowi, że skromność lisa jest udawana.

Morał z początku bajki mówi, że kto lubi być chwalony, łatwo daje się oszukać. Bajka przydaje się w rozważaniach o pochlebstwie, manipulacji i o tym, jak bardzo zależy nam na opinii innych.

Budowa

Wiersz o różnej długości wersów (od pięciu do trzynastu sylab), rymy parzyste; morał w dwóch krótkich wersach na początku.

Środki stylistyczne

  • ironiaw. 4

    Lis, niby skromny

    Jedno słowo „niby” odsłania podstęp: czytelnik wie od początku, czego nie widzi kruk.

  • wykrzyknienie, hiperbolaw. 8

    Ich blask aż mroczy!

    Przesadna pochwała oczu jest tak wielka, że aż śmieszna; pochlebca nie liczy się z prawdą.

  • pytanie retorycznew. 9–10

    Czyż można dostać / Takową postać?

    Lis nie oczekuje odpowiedzi; pytanie ma tylko podsycić próżność kruka.

  • epitetw. 14

    głos śliczny

    Ostatni komplement jest pułapką: żeby go potwierdzić, kruk musi otworzyć dziób.

Słowniczek

zwiedzionym
oszukanym, wprowadzonym w błąd
mroczy
oślepia, zaćmiewa wzrok
Takową
taką, podobną
Szklniące
lśniące, błyszczące jak szkło
jednakie
równe, jednakowe
kantaty
tu: śpiewanie, popisy śpiewacze

Bajki nowe

Przyjaciele

Sytuacja

Młody zajączek jest grzeczny i miły, więc lubią go wszystkie zwierzęta, a on uważa się za przyjaciela wszystkich. Pewnego ranka słyszy myśliwych i psy. Ucieka i prosi o ratunek kolejno konia, wołu, kozła, owcę i cielę. Każde z nich ma wymówkę i odsyła go do następnego. W końcu psy dopadają zająca – wśród jego „serdecznych przyjaciół”.

Odczytanie

Bajka pokazuje, ile warta jest przyjaźń, która nic nie kosztuje. Zajączek żyje w zgodzie ze wszystkimi i myśli, że ma wielu przyjaciół; w chwili próby okazuje się, że nie ma ani jednego. Wymówki zwierząt są coraz bardziej wymyślne i coraz bardziej śmieszne: koń nie może, wół czeka na spotkanie z jałowicą, kozioł ma twardy grzbiet, owca boi się o siebie, a cielę ucieka.

Zwierzęta są uprzejme w słowach i obojętne w czynach. Każde zapewnia o współczuciu i poleca kogoś innego – odpowiedzialność przechodzi z rąk do rąk, aż nikt jej nie bierze. Ostatni wers jest gorzką ironią: zając ginie „wśród serdecznych przyjaciół”.

Morał: prawdziwego przyjaciela poznaje się w biedzie, a ten, kto jest „przyjacielem wszystkich”, często nie ma żadnego. Bajka to dobry argument w rozprawce o przyjaźni i o pomaganiu innym – jako przykład tego, jak pomoc nie powinna wyglądać.

Wers po wersie

  1. w. 1–8

    Ulubieniec wszystkich

    Zajączek pasie się w polu i ogrodzie, z każdym żyje w zgodzie, jest grzeczny i miły, więc wszystkie zwierzęta go lubią. Krótkie wersy z rymami parzystymi tworzą pogodny, sielski nastrój, który za chwilę się skończy.

  2. w. 9–17

    Polowanie

    O świcie zając słyszy trąby, psy i trzask w lesie. Urywane zdania z wielokropkami (w. 12) oddają jego zdziwienie i rosnący strach, a krótki wers 14 – nagłą ucieczkę. Udaje mu się na chwilę oddalić od psów.

  3. w. 18–36

    Kolejne wymówki

    Zając prosi o pomoc konia, wołu, kozła, owcę i cielę. Każde zwierzę odmawia i odsyła go do następnego: koń obiecuje innych, wół spieszy się do jałowicy i poleca kozła, kozioł ma twardy grzbiet i poleca owcę, owca boi się, że psy zjedzą i ją, cielę mówi, że skoro starsi nie wzięli, to ono tym bardziej, i ucieka.

  4. w. 37–38

    Puenta

    Wszystkie sposoby ratunku zawiodły i psy zjadają zająca. Dwa ostatnie, długie wersy brzmią jak wyrok, a słowa o „serdecznych przyjaciołach” – jak gorzka ironia narratora, który nie musi już niczego dodawać.

Budowa

Wiersz o różnej długości wersów: trzynastozgłoskowce przeplatane krótkimi wersami, rymy parzyste; dużo dialogu.

Środki stylistyczne

  • zdrobnieniew. 1

    Zajączek jeden młody

    Zdrobnienie budzi sympatię i podkreśla, że bohater jest mały, bezbronny i ufny.

  • wyliczeniew. 11

    Głosy trąb, psów szczekania, trzask wielki po lesie

    Nagromadzenie dźwięków polowania oddaje hałas i grozę, która spada na zająca.

  • wielokropek, gradacjaw. 12

    Stanął… Słucha… Dziwuje się…

    Urywane zdania pokazują krok po kroku, jak zając pojmuje niebezpieczeństwo.

  • ironiaw. 38

    Wśród serdecznych przyjaciół psy zająca zjadły

    Słowo „serdecznych” znaczy tu swoje przeciwieństwo; puenta odsłania pustkę tej przyjaźni.

Słowniczek

rozkoszny
tu: miły, uroczy
Wspojźrzy się
spojrzy, obejrzy się
strzelce
strzelcy, myśliwi
Strwożon
przestraszony, wystraszony
iżby się użalił
żeby się zlitował
załogę
tu: pomoc, ochronę
Jałowica
młoda krowa, jałówka
niebożę
biedactwo, nieszczęśniku
manowce
bezdroża, miejsca bez dróg

Bajki nowe

Malarze

Sytuacja

Dwóch malarzy portretów słynęło przed laty. Piotr był dobry, ale biedny, Jan zły, ale bogaty. Piotr malował świetnie, a głodował; Jan malował mało i źle, a zarabiał więcej. Narrator pyta, skąd ta różnica, i sam odpowiada w ostatnim wersie.

Odczytanie

Piotr malował twarze podobne do prawdziwych, Jan – piękniejsze od prawdziwych. Klienci woleli Jana, bo wolą pochlebstwo niż prawdę. Bajka nie ma zwierząt i nie potrzebuje alegorii: mówi wprost o ludziach i o tym, że prawda bywa niepopularna, a pochlebstwo opłaca się bardziej niż talent.

Morał jest gorzki: świat nagradza tych, którzy mówią ludziom to, co ci chcą usłyszeć. Bajka przydaje się w rozważaniach o tym, jak ważne dla człowieka jest to, jak postrzegają go inni, o próżności i o cenie uczciwości.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec, sześć wersów o rymach parzystych; pytanie i odpowiedź na końcu.

Środki stylistyczne

  • antytezaw. 2

    Piotr dobry, a ubogi, Jan zły, a bogaty

    Zestawienie dwóch bohaterów od razu stawia problem: dlaczego zły jest bogaty, a dobry biedny.

  • pytaniew. 5

    Dlaczegóż los tak różny mieli ci malarze?

    Narrator zadaje pytanie, które każdy czytelnik ma w głowie, i sam na nie odpowiada w puencie.

  • paralelizm, puentaw. 6

    Piotr malował podobne, Jan piękniejsze twarze

    Jedno słowo różnicy, „podobne” albo „piękniejsze”, wyjaśnia los obu malarzy.

Słowniczek

wybornie
znakomicie, bardzo dobrze
uciskał
tu: dręczył, gnębił

Bajki nowe

Czapla, ryby i rak

Sytuacja

Stara, niedowidząca czapla nie może już łowić ryb, więc wymyśla podstęp. Mówi rybom, że podsłuchała rybaków, którzy chcą spuścić staw i zabrać wszystkie ryby. Ryby płaczą, a czapla „ze współczuciem” proponuje, że przeniesie je do drugiego stawu. Bierze je po jednej w dziób i zjada. Gdy chce zjeść i raka, ten poznaje zdradę i dusi czaplę.

Odczytanie

Czapla to obłudnik, który zamiast siły używa strachu i fałszywej troski. Najpierw straszy ryby, potem udaje, że się waha, by wyglądało na to, że wyświadcza im łaskę. Ryby, przerażone, same proszą o „ratunek” i dają się zjeść. To bajka o manipulacji: kto umie wywołać lęk, może potem sprzedać rozwiązanie, które służy tylko jemu.

Zakończenie wyjątkowo nagradza ofiarę: rak, sprytniejszy od ryb, rozpoznaje podstęp i mści się. Morał zawiera ostatni wers: tak kończą zdrajcy. W wypracowaniu bajka może posłużyć jako przykład błędnej oceny sytuacji – ryby zaufały temu, kto był ich wrogiem.

Wers po wersie

  1. w. 1–8

    Podstęp starej czapli

    Czapla jest stara, ślepa i krzywa, nie może już łowić, więc wymyśla fortel. Zaczyna od tajemniczej zapowiedzi, że rybom grozi coś, o czym nie wiedzą. Ryby chcą wiedzieć, czego się bać – czapla już je ma.

  2. w. 9–16

    Kłamstwo o rybakach

    Czapla opowiada, że wczoraj wieczorem słyszała rozmowę rybaków: zamiast łowić wędką i więcierzem, chcą spuścić staw i zabrać wszystkie ryby. Opowieść o groźbie jest zmyślona, ale skuteczna, bo trafia w strach ryb.

  3. w. 17–28

    Fałszywa pomoc

    Ryby płaczą, a czapla udaje współczucie i proponuje przenosiny do drugiego stawu. Kiedy ryby proszą, by je przeniosła, czapla „niby” się waha, wreszcie daje się uprosić. Słowo „niby” w wersie 26 znów zdradza grę pozorów.

  4. w. 29–36

    Uczta i kara

    Czapla nosi ryby jedną po drugiej i zjada. Gdy chce skosztować raka, ten widzi, że czapla niesie go w krzaki, a nie do stawu, chwyta ją za kark i dusi. Dwa krótkie wersy na końcu podają morał.

Budowa

Wiersz o różnej długości wersów, przeważnie ośmiozgłoskowiec, z kilkoma dłuższymi i bardzo krótkimi wersami; rymy parzyste.

Środki stylistyczne

  • ironiaw. 18

    Boleję nad waszą stratą

    Czapla mówi o współczuciu, choć sama zamierza być sprawczynią „straty”; jej słowa znaczą coś odwrotnego.

  • ironia narratoraw. 26

    Wzdrygała się czapla niby

    „Niby” pokazuje, że wahanie jest grą: czapla każe się prosić, by ryby jej zaufały.

  • puenta, sentencjaw. 36

    Tak zdrajcom bywa

    Morał w dwóch słowach uogólnia los czapli na wszystkich zdrajców.

Słowniczek

koncept
pomysł, fortel
wzmogła
tu: zdobyła się na coś
Wczora
wczoraj, dawna forma
więcierzem
więcierz to sieć rybacka w kształcie kosza
otuchy
nadziei, pociechy
siedlisko
miejsce do życia
użyć
tu: dała się uprosić, nakłonić

Problematyka i motywy

Prawo silniejszego

Najczęstszy temat bajek Krasickiego to krzywda słabych. Wilki zjadają jagnię, choć nie mają do tego żadnego prawa, lew pożera swoich kompanów, wilk z dołu – owce, które go uratowały, czapla – ryby. Silny nie potrzebuje racji, wystarczy mu pretekst. Bajkopisarz nie obiecuje, że zło zostanie ukarane (wyjątkiem jest rak, który dusi czaplę); pokazuje świat taki, jaki jest, żeby czytelnik umiał się w nim poruszać.

Pochlebstwo i pozory

Kruk traci ser, bo słucha lisa; szczur ginie, bo wziął kadzidło za hołd dla siebie; malarz Jan bogaci się, bo maluje twarze piękniejsze od prawdziwych. Krasicki pokazuje, jak łatwo człowiek wierzy w to, co miło słyszeć, i jak chętnie inni z tego korzystają. To dobry materiał do tematów o tym, jak ważna jest dla nas opinia innych i jak łatwo próżność odbiera rozsądek. Pochlebca u Krasickiego nigdy nie chwali bezinteresownie: komplement jest dla niego narzędziem.

Władca i dwór

Lew w bajkach Krasickiego to monarcha: w Lwie i zwierzętach okrutny i obłudny, w Wole ministrze kapryśny, wybierający urzędników dla zabawy. Dworzanie są chciwi (konfidenci lwa), zabawni i niekompetentni (małpa) albo zdradliwi (lis). Bajki są więc także satyrą polityczną na rządy, dwór i dobór urzędników – temat bardzo żywy w czasach Stanisława Augusta. Najbardziej cierpi lud, który płacze, gdy dwór się bawi.

Fałszywa pobożność i fałszywa mądrość

Dewotka bije służącą, odmawiając modlitwę o przebaczanie; filozof, który kpił z Boga, w chorobie wierzy w upiory; głupiec przekrzykuje mądrego. Krasicki, biskup i człowiek oświecenia, wyśmiewa obłudę religijną i pychę rozumu, a ceni pobożność, która idzie w parze z dobrocią, i mądrość, która nie musi krzyczeć. Śmieje się nie z wiary ani z rozumu, tylko z ludzi, którzy je udają.

Wolność i własny kąt

Stary czyżyk płacze w klatce, bo pamięta wolność, której młody nie zna. Żółw woli ciasny, ale własny domek od cudzych pałaców. Obie bajki mówią, że niezależność jest cenniejsza od wygody. Ptaszki w klatce, wydane kilka lat po pierwszym rozbiorze, czyta się też jako bajkę o utracie niepodległości. W rozważaniach o domu i ojczyźnie te dwie krótkie bajki dają gotowe, łatwe do zapamiętania przykłady.

Przyjaźń i naiwność

Zajączek ma „wszystkich” za przyjaciół, a w biedzie nie pomaga mu nikt; owce litują się nad wilkiem i giną. Bajki uczą, że dobroć bez rozwagi bywa zgubna i że prawdziwą przyjaźń poznaje się w potrzebie, nie w miłych słowach. Przydają się w rozprawkach o pomaganiu i o przyjaźni – jako przykłady przestrogi, pokazujące, czego unikać, a nie wzór do naśladowania.

Geneza i kontekst

Ignacy Krasicki (1735–1801) był duchownym i pisarzem: od 1767 roku biskupem warmińskim, od 1795 roku arcybiskupem gnieźnieńskim. Uczestniczył w życiu literackim Warszawy czasów Stanisława Augusta. Po pierwszym rozbiorze (1772) Warmia znalazła się w granicach Prus, więc biskup został poddanym króla pruskiego.

Literatura oświecenia miała uczyć i poprawiać obyczaje, a bajka nadawała się do tego doskonale: krótka opowieść, zwykle o zwierzętach, z której wynika pouczenie. Krasicki znał tradycję gatunku – starożytnego Ezopa i Fedrusa oraz francuskiego bajkopisarza La Fontaine’a – i od niej wychodził, ale większość jego bajek to utwory oryginalne. Bajki i przypowieści wydał w Warszawie w 1779 roku Michał Gröll; tomik obejmuje ponad sto krótkich bajek. Bajki nowe Krasicki pisał przez następne dwadzieścia lat; ukazały się w 1802 roku, rok po jego śmierci, w wydaniu przygotowanym przez Franciszka Ksawerego Dmochowskiego.

Bajki Krasickiego są pesymistyczne: rzadko wygrywa w nich dobro, częściej siła, spryt i pochlebstwo. Nie znaczy to, że autor pochwala zło – pokazuje świat takim, jaki jest, żeby czytelnik nie był ani wilkiem, ani naiwną owcą.

Sprawdź się: Bajki

od razu z odpowiedzią
Kilka pytań o treść utworu. Zaznacz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod każdą zobaczysz krótkie wyjaśnienie. Pytania są nasze, nie CKE.

Zadanie 1. (0–1)

Kto wypowiada te słowa w bajce, odpowiadając na pytanie o prawo? „Smacznyś, słaby i w lesie!”

Zadanie 2. (0–1)

Kto wypowiada te słowa, gdy głupi skończył krzyczeć? „Wiesz, dlaczego dzwon głośny? Bo wewnątrz jest próżny”

Zadanie 3. (0–1)

Dlaczego w bajce „Ptaszki w klatce” płacze stary ptak, choć młody czyżyk mówi mu o wygodach?

Zadanie 4. (0–1)

Czego uczy bajka „Kruk i lis”?

Zadanie 5. (0–1)

Dlaczego w bajce „Wół minister” lew oddaje urząd małpie?

Zadanie 6. (0–1)

Oceń, czy te zdania o bajkach Krasickiego są prawdziwe, czy fałszywe.
W bajce „Dewotka” bohaterka bije służącą, choć w modlitwie prosi o odpuszczenie win.
W bajce „Dąb i dynia” dąb zapowiada, że dynia, która szybko urosła, szybko też zginie.
W bajce „Żółw i mysz” żółw żałuje, że nie ma wielkiego pałacu.

Zadanie 7. (0–1)

Ułóż w kolejności, do kogo zajączek zwraca się o ratunek w bajce „Przyjaciele”.
1Zajączek zwraca się do cielęcia, które ucieka.
2Zajączek prosi konia, ale ten odsyła go do innych.
3Zajączek zwraca się do owcy, która boi się o siebie.
4Zajączek prosi wołu, ale ten czeka na jałowicę.

Zadanie 8. (0–1)

Dlaczego w bajce „Malarze” gorszy malarz Jan więcej zarobił niż dobry Piotr?

Odpowiedzi sprawdzone: 0/8

Zacznij od pierwszych zadań z darmowego arkusza (egzamin ósmoklasisty z języka polskiego): bez zegara, każde sprawdzisz od razu, z wyjaśnieniem. Potem możesz rozwiązać cały arkusz.

albo otwórz cały arkusz

Na egzaminie

według dokumentów CKE
Co CKE pytała o ten utwór w latach 2023–2026, pytania jawne z matury ustnej i tematy wypracowań, do których się nadaje — wszystko według dokumentów CKE.

Zadania CKE

  • Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 10

    Czy w bajce Jagnię i wilcy Ignacego Krasickiego oraz na muralu wyrażono taką samą refleksję o życiu człowieka? Uzasadnij odpowiedź, odwołując się do każdego z tekstów.

    Zasady oceniania CKE: Arkusz drukował całą bajkę i zdjęcie muralu „Człowieczy los” (wilk prowadzący owcę). 1 pkt za rozstrzygnięcie i trafne uzasadnienie w odniesieniu do bajki ORAZ do muralu. Zasady przyjmowały każde rozstrzygnięcie – „taką samą”, „nie” albo „i tak, i nie” – jeśli było uzasadnione, np.: w bajce silniejszy decyduje o losie słabszego, wilki zjadły jagnię; na muralu wilk, alegoria siły, prowadzi owcę, alegorię potulności, ale nie wiadomo, czy jej zagraża.

    Arkusz MPOP-P1-100-2605Zasady oceniania

W wypracowaniu

Tematy wypracowań z arkuszy CKE, do których ten utwór się nadaje, i co z niego wziąć. To nie gotowe wypracowania: argumentu i sytuacji z lektury szukaj sam.

  • Egzamin ósmoklasisty 2024, temat 1 · rozprawka

    Napisz rozprawkę, w której rozważysz trafność stwierdzenia, że warto pomagać innym. W argumentacji odwołaj się do wybranej lektury obowiązkowej oraz do innego utworu literackiego.

    W tym temacie ten utwór może być lekturą obowiązkową, której wymaga polecenie.

    Co wziąć z lektury

    Bajki dobrze służą jako przykłady przestrogi. W Przyjaciołach zajączek prosi o pomoc konia, wołu, kozła, owcę i cielę, każde ma wymówkę i zając ginie – to argument, że pomoc liczy się w potrzebie, a nie w miłych słowach. Wilk i owce pokazuje drugą stronę: pomagać warto, ale z rozwagą, bo owce uratowały wilka, który je potem pożarł. Jako lekturę obowiązkową wymień tytuł bajki i autora.

  • Egzamin ósmoklasisty 2025, temat 1 · przemówienie

    Napisz przemówienie, w którym przekonasz rówieśników, że przyjaźń między dwiema osobami to rodzaj harmonii, która potrafi połączyć zupełnie różne charaktery. W argumentacji odwołaj się do wybranej lektury obowiązkowej oraz do innego utworu literackiego.

    W tym temacie ten utwór może być lekturą obowiązkową, której wymaga polecenie.

    Co wziąć z lektury

    Bajki przydadzą się jako kontrprzykład: Przyjaciele pokazują przyjaźń pozorną, w której nikt nie chce ponieść żadnego kosztu, więc zajączek, „przyjaciel wszystkich”, ginie sam. Temat mówi jednak o przyjaźni dwóch osób o zupełnie różnych charakterach, a takiej pary w bajce nie ma: zestaw ją z utworem, który taką przyjaźń pokazuje, i przekonaj, że harmonia dwojga różnych ludzi wymaga tego, czego zabrakło zwierzętom – gotowości, by coś dla drugiego poświęcić. Pamiętaj, że w przemówieniu bajka jest argumentem, więc opowiedz krótko i dokładnie, kto komu odmówił i jaką wymówką się zasłonił.

  • Matura, poziom podstawowy 2025, temat 2

    Jak błędna ocena sytuacji wpływa na życie człowieka?

    W tym temacie ten utwór może być lekturą obowiązkową, której wymaga polecenie.

    Co wziąć z lektury

    Bajki Krasickiego są lekturą z zakresu szkoły podstawowej, a lista w arkuszu je wymienia. Prawie każda opowiada o błędnej ocenie sytuacji: kruk bierze pochlebstwo lisa za szczery podziw i traci ser; owce wierzą w „pokutę” wilka i giną; ryby ufają czapli, która je zjada; szczur bierze kadzidło za hołd dla siebie i nie widzi kota. Pokaż, że skutkiem jest utrata wszystkiego, a przyczyną – próżność, naiwność albo pycha.

  • Matura, poziom podstawowy 2026, temat 2

    Kiedy dla człowieka jest ważne, jak postrzegają go inni?

    W tym temacie ten utwór może być lekturą obowiązkową, której wymaga polecenie.

    Co wziąć z lektury

    Temat o tym, kiedy ważne jest dla człowieka, jak postrzegają go inni, dobrze ilustrują bajki o próżności. Kruk tak chce być podziwiany, że daje się oszukać lisowi. W Malarzach klienci płacą Janowi, bo maluje ich piękniejszymi, niż są, a uczciwy Piotr głoduje. Wniosek: dbałość o cudzą opinię staje się zgubna, gdy przesłania prawdę. Wymień tytuły bajek i autora, a fakty przytaczaj dokładnie.

Na maturze

Na maturze bajki Krasickiego należą do lektur z zakresu szkoły podstawowej (lista „Ponadto z zakresu szkoły podstawowej”). Według informatora CKE test historycznoliteracki może sprawdzić znajomość ich treści i problematyki, ale wtedy w arkuszu zostanie zamieszczony fragment lektury. Tak było w 2026 roku: arkusz wydrukował całą bajkę Jagnię i wilcy obok zdjęcia muralu (zadanie 10), a informator podaje przykładowe zadanie o sensie alegorycznym Szczura i kota. W wypracowaniu możesz odwołać się do bajek jako lektury obowiązkowej z listy wydrukowanej w arkuszu. Zasady CKE mówią, że błąd kardynalny może dotyczyć tylko lektur wskazanych w podstawie do omówienia w całości – nie rozstrzygamy, jak to stosuje się do wyboru bajek, więc trzymaj się faktów.

Na co uważać

błąd kardynalny = 0 pkt
  • Jagnię nie broni się żadnym argumentem poza pytaniem „Jakim prawem?”, a wilki nie udają, że mają rację: podają trzy powody – smaczny, słaby, w lesie. To nie bajka o wilku, który oskarża jagnię o mącenie wody; tak opowiadają tę historię Ezop i La Fontaine.
  • W Kruku i lisie ser wypada krukowi, kiedy zaczyna śpiewać, a nie kiedy się kłania czy odpowiada lisowi. Lis chwali po kolei oczy, postać, pióra i na końcu głos.
  • Na egzaminie ósmoklasisty bajki są „inną lekturą obowiązkową”: według informatora CKE egzamin nie sprawdza znajomości ich treści, ale możesz je przywołać w krótkiej odpowiedzi i w wypracowaniu. Zasady mówią: „Błąd rzeczowy dotyczący lektur obowiązkowych skutkuje przyznaniem 0 punktów” – w krótkiej odpowiedzi jedna pomyłka w faktach kosztuje całe zadanie.
  • Podawaj tytuł bajki, a nie samo „bajki Krasickiego”. W wypracowaniu przywołuj konkretną sytuację: kto, co zrobił, jak się skończyło. Ogólnik w rodzaju „Krasicki pisał, że ludzie są źli” nie pokazuje znajomości lektury.
  • Bajki Krasickiego to dwa zbiory: Bajki i przypowieści (1779) i Bajki nowe (1802). Kruk i lis oraz Przyjaciele pochodzą z drugiego, a nie z pierwszego.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Jaki jest morał bajki Jagnię i wilcy?+

    Odp.:Morał stoi w pierwszym wersie: kto chce zdobyczy, zawsze znajdzie powód, by ją wziąć. Wilki zjadają jagnię nie dlatego, że mają do tego prawo, tylko dlatego, że jest smaczne, słabe i znalazło się w lesie, gdzie nikt go nie obroni. Bajka mówi o prawie silniejszego: przemoc nie potrzebuje racji, wystarczy jej pretekst. W 2026 roku CKE wydrukowała tę bajkę w arkuszu maturalnym i kazała porównać ją z muralem.

  2. 2.Jaki jest morał bajki Kruk i lis?+

    Odp.:Krasicki podaje go na początku: łatwo dać się oszukać temu, kto lubi być chwalony. Lis wychwala oczy, postać i pióra kruka, a na koniec przypuszcza, że kruk ma też śliczny głos. Kruk zaczyna śpiewać, ser wypada mu z dzioba i lis go porywa. Bajka uczy, że pochlebca chwali po to, żeby coś zyskać, a próżność odbiera rozsądek.

  3. 3.O czym jest bajka Ptaszki w klatce?+

    Odp.:To rozmowa dwóch czyżyków w klatce. Młody nie rozumie, czemu stary płacze, skoro w klatce mają wygody. Stary odpowiada, że młodemu wybacza, bo ten urodził się w niewoli, a on pamięta wolność. Bajka mówi, że wolność jest cenniejsza niż dostatek. Wydana w 1779 roku, kilka lat po pierwszym rozbiorze, bywa też czytana jako bajka o utracie niepodległości.

  4. 4.Które bajki Krasickiego trzeba znać na egzamin ósmoklasisty?+

    Odp.:Lista lektur podaje „wybrane bajki”, bez tytułów, więc wybór należy do nauczyciela. Na egzaminie ósmoklasisty bajki są „inną lekturą obowiązkową”: informator CKE mówi, że egzamin nie sprawdza znajomości ich treści, ale możesz je przywołać w krótkiej odpowiedzi i w wypracowaniu. Warto znać kilka najczęściej czytanych: Jagnię i wilcy, Kruk i lis, Szczur i kot, Ptaszki w klatce, Przyjaciele, Wilk i owce.

  5. 5.Czy bajki Krasickiego są na maturze?+

    Odp.:Tak. Należą do lektur z zakresu szkoły podstawowej, o które test historycznoliteracki może pytać, ale zawsze drukując w arkuszu fragment lektury. W 2026 roku zadanie 10 dotyczyło całej bajki Jagnię i wilcy wydrukowanej obok zdjęcia muralu. W wypracowaniu na maturze możesz odwołać się do bajek jako lektury obowiązkowej z listy wydrukowanej w arkuszu.

  6. 6.Czym bajki z Bajek i przypowieści różnią się od Bajek nowych?+

    Odp.:Bajki i przypowieści z 1779 roku to bajki epigramatyczne: bardzo krótkie, zwykle od czterech do kilkunastu wersów trzynastozgłoskowca, z zaskakującą puentą. Bajki nowe, wydane w 1802 roku, po śmierci autora, są zwykle dłuższe, bardziej opowieściowe, z dialogami i wierszem o różnej długości wersów. Na tej stronie przykładem pierwszego zbioru jest Jagnię i wilcy, drugiego – Przyjaciele.

  7. 7.Co to jest bajka i jakie ma cechy?+

    Odp.:Bajka to krótki utwór, zwykle wierszowany, z którego wynika pouczenie, czyli morał. Jej bohaterami są często zwierzęta, które oznaczają ludzkie cechy: lis chytrość, wilk okrucieństwo, owca naiwność. Taki sposób mówienia to alegoria. Morał może być podany wprost na początku albo na końcu, może też wynikać z samej sytuacji, jak w Szczurze i kocie. U Krasickiego bajka jest też satyrą na ludzi i obyczaje.

Powiązane lektury

Wszystkie lektury obowiązkowe

Źródła

Tę stronę napisaliśmy my, nie CKE. Stan na 21 października 2026.

21 października 2026

Zadanie ostatnie.

Sprawdź się w arkuszu w formacie egzaminu ósmoklasisty: zadania do tekstów i wypracowanie z odwołaniem do lektury, ocenione według kryteriów CKE.