Bajka o rybaku i rybce

Baśń zaczyna się jak opowieść ludowa: „Żyli raz sobie dziadek i babcia”. Mieszkają sami nad ciemnym, błękitnym morzem, w biednej lepiance, od trzydziestu trzech lat. Dziadek co rano chodzi łowić ryby, a babcia w tym czasie przędzie.

W sześciu wersach mamy cały świat bohaterów: ubóstwo, codzienną pracę i życie, które od lat się nie zmienia. Ten obraz warto zapamiętać, bo zakończenie wróci do niego co do szczegółu.

Dziadek trzy razy zarzuca sieć. Za pierwszym razem wyciąga muł, za drugim trawę morską, za trzecim jedną rybkę – „Ale z niezwykłą, bo całą złotą”.

Trzykrotne powtórzenie to stały chwyt baśni: dwie zwykłe próby przygotowują trzecią, w której dzieje się coś niezwykłego. Powtarzane zdanie o tym, jak dziadek „rzucił sieci na wodę”, nadaje opowieści rytm, który łatwo zapamiętać.

Złota rybka zaczyna błagać ludzkim głosem: niech starzec wypuści ją do morza, a nie pożałuje – da mu, co zechce. Dziadek jest zdumiony i przestraszony, bo przez tyle lat nad morzem nigdy nie słyszał, by ryba mówiła. Wypuszcza rybkę i żegna ją z serca: „Nie potrzebuję twojej zapłaty”. Życzy jej, by pływała wolna i szczęśliwa.

Ta scena ustawia całą baśń. Dziadek robi dobro bezinteresownie – nie targuje się i nie żąda nagrody. Rybka zostaje mu za to wdzięczna i dlatego później przypływa na jego wezwanie. Dobroć dziadka jest jednak bierna: tak jak teraz nie umie prosić dla siebie, tak później nie umie odmówić żonie.

Mija tydzień i drugi, a babcia „jeszcze bardziej zgłupiała”: znów wysyła dziadka nad morze, bo nie chce już być wielmożną panią, tylko carycą całego kraju. Dziadek pierwszy raz próbuje oponować. Pyta, czy się czegoś najadła, i przestrzega, że carycą trzeba umieć być – wiedzieć, jak mówić i chodzić – bo inaczej ośmieszy się na całe cesarstwo. Babcia w odpowiedzi uderza go w twarz, nazywa chamem i przypomina, że jest winien szacunek szlachciance. Grozi, że go zmusi.

To najostrzejsza scena między małżonkami. Władza, którą babcia już ma, nie uczyniła jej lepszą – przeciwnie, każdy dar zrobił ją bardziej okrutną. Dziadek ma rację, ale nie umie postawić na swoim i idzie.

Dziadek idzie nad morze, a ono jest już całkiem czarne. Wzywa rybkę, kłania się i powtarza prośbę słowami żony. Rybka odpowiada jak zawsze: „Nie smuć się dziadku, idź, wracaj z Bogiem!” – i zapowiada, że babcia będzie carycą.

Zmiany morza to drugi, cichy język tej baśni. Przy pierwszej prośbie morze lekko się marszczy, potem trochę się wzburza, potem jest niespokojne, teraz czernieje. Nikt nie mówi, że prośby są złe – mówi to przyroda. Słowa rybki są za to wciąż podobne; ta powtarzana formuła sprawia, że czytelnik czeka, kiedy wreszcie się zmienią.

Dziadek nie śmie się sprzeciwić i bez słowa idzie nad morze. Tym razem szaleje burza: „Wzdęły się gniewem pieniste fale, / Pędzą do brzegu z hukiem i wyciem”.

Morze nie jest już tylko niespokojne – jest rozgniewane. To kulminacja baśni: ostatnie życzenie jest tak wielkie, że przyroda buntuje się przeciw niemu, zanim jeszcze dziadek je wypowie.

Dziadek wzywa rybkę i znów kłania się pokornie. Mówi, że nie wie, co począć z „przeklętą babą”: ona chce być władczynią wszystkich mórz świata, mieszkać w wielkim Oceanie i mieć rybkę – zwracając się do niej, dziadek mówi „pani” – na usługi, na każde zawołanie.

To życzenie różni się od poprzednich. Wcześniej babcia chciała rzeczy i godności, teraz chce panować nad samą rybką, czyli nad tą, która jej wszystko dawała. Chciwość zamienia się w chęć posiadania dobroczyńcy na własność.

Rybka tym razem nic nie odpowiada. Tylko plusnęła złotym ogonkiem i odpłynęła w głębinę. Dziadek długo czeka na jej słowo, w końcu wraca z niczym – i nie wierzy własnym oczom: „Znowu lepianka, znowu babunia, / A przed nią rozbite koryto”.

Baśń kończy się tam, gdzie się zaczęła, i to przy przedmiocie, od którego zaczęły się prośby. Kara nie jest okrutna: nikt nie ginie, babcia traci tylko to, co dostała w darze. Ale traci wszystko, bo chciała za dużo. Milczenie rybki wystarcza za morał.