Pan Tadeusz Adama Mickiewicza

Księga z listy egzaminu ósmoklasisty. Poemat otwiera inwokacja: poeta porównuje Litwę do zdrowia, które docenia się dopiero po jego utracie, i prosi Matkę Boską z Częstochowy i Ostrej Bramy, by przeniosła jego tęskniącą duszę nad Niemen, do pól i łąk dzieciństwa. Potem pojawia się dwór w Soplicowie – drewniany, bielony, z zawsze otwartą bramą. Przyjeżdża do niego bryką młody Tadeusz Soplica, który po latach nauki w Wilnie wraca do domu stryja. W pustym dworze ogląda portrety Kościuszki, Rejtana, Jasińskiego i Korsaka, uruchamia stary zegar grający mazurek Dąbrowskiego. W swoim dawnym pokoju znajduje rzeczy jakiejś panny, a przez okno widzi dziewczynę w bieli, która wskakuje do pokoju, dostrzega go, krzyczy i ucieka.

Tadeusza wita Wojski, daleki krewny i przyjaciel domu. Mówi mu, że we dworze zebrali się goście na sądy graniczne, które mają zakończyć dawny spór z Hrabią, i że stryj myśli o jego ślubie. O zachodzie słońca wraca z pola Sędzia z Podkomorzym i rodziną. Woźny Protazy, bez wiedzy Wojskiego, kazał podać wieczerzę w ruinach pobliskiego zamku Horeszków – o ten zamek Sędzia procesuje się z Hrabią, a uczta ma dowodzić, że Soplicowie go posiadają. Przy stole Sędzia wygłasza naukę o staropolskiej grzeczności, a Podkomorzy wspomina czasy, gdy do Litwy przyszła moda francuska, i cieszy się sławą Napoleona. Bernardyn Robak zbywa pytanie o nowiny zza Niemna, bo przy stole siedzi rosyjski kapitan Ryków.

Późno zjawia się elegancka dama i siada na pustym miejscu obok Tadeusza. Chłopak bierze ją za dziewczynę z ogrodu i przez całą wieczerzę z nią rozmawia. Na drugim końcu stołu Asesor i Rejent kłócą się o to, czyj chart – Sokół czy Kusy – złapał zająca. Asesor kpi z Tadeusza i nazywa damę, panią Telimenę, jego ciocią. Podkomorzy odkłada spór na jutrzejsze polowanie. Wojski odmawia udziału w polowaniu na zające. Nocą Woźny czyta wokandę dawnych spraw, a narrator dodaje, że Robak bywa tajnym kwestarzem, który przynosi wieści o legionach i ma żołnierskie blizny.

Księga z listy egzaminu ósmoklasisty. Księga zaczyna się wspomnieniem litewskich łowów, a potem ranek w Soplicowie: Robak budzi Tadeusza w stodole, myśliwi ruszają na zające. Sędzia wypatruje szaraka pod kamieniem, Kusy i Sokół ruszają w pogoń, ale zając wpada w niezżęte chłopskie zboże, a Sędzia zatrzymuje jeźdźców na miedzy. Nie wiadomo, który pies go dopadł, więc spór trwa. Spóźniony jak zawsze Hrabia, w angielskim surducie i z dżokejami, zatrzymuje się pod zamkiem i spotyka Gerwazego Rębajłę, ostatniego sługę Horeszków, zwanego Klucznikiem.

Gerwazy prowadzi Hrabiego do zamku i w dawnej sali zwierciadlanej opowiada historię rodu. Stolnik Horeszko miał jedyną córkę. Starał się o nią Jacek Soplica, szlachcic ubogi, ale wpływowy, zwany żartem Wojewodą. Stolnik przyjmował go dla poparcia na sejmikach, lecz w końcu podał mu czarną polewkę. Gdy za czasów Kościuszki Moskale oblegli zamek, Stolnik bronił się z garstką ludzi, a kiedy rano wyszedł na ganek, padł od strzału spod bramy. Gerwazy twierdzi, że strzelał Jacek Soplica. Odtąd mści się na Soplicach swoim rapierem Scyzorykiem i przypomina, że został jeszcze brat Jacka – Sędzia. Hrabia, zachwycony „romansową” opowieścią, postanawia zerwać ugodę.

W drodze do dworu Hrabia widzi w ogrodzie z ogórkami dziewczynę w bieli z koszykiem. Przepłasza go Robak, a dziewczyna ucieka. We dworze trwa śniadanie: kawa ze śmietanką, wędliny, zrazy. Telimena wyjaśnia Tadeuszowi, że nie jest jego bliską krewną, i opowiada anegdotę z Petersburga o swoim piesku zagryzionym przez charta. Wojski, goniąc muchę, uderza placką między głowy Tadeusza i Telimeny. Kłótnia Asesora z Rejentem znów wybucha, a Robak zderza ich głowami i rozrzuca po kątach. Wojski radzi rozstrzygnąć spór zakładem przed polubownymi sędziami. Rejent stawia konia z rzędem, Asesor złote obroże. Telimena wychodzi na grzyby, a Sędzia ogłasza grzybobranie.

Hrabia zakrada się do sadu, by zobaczyć tajemniczą dziewczynę. W ptasim ogródku wśród zboża zastaje ją z gromadką wiejskich dzieci i drobiem. Przemawia do niej jak do romansowej nimfy, a ona pyta tylko, czego szuka na grzędach, i prosi, by zagonił jej ptactwo. Rozczarowany Hrabia stwierdza, że jego nimfa „pono gęsi pasie”, a złoty róg obfitości okazuje się marchewką. Tymczasem goście, w płóciennych opończach i słomkowych kapeluszach, zbierają grzyby w brzezinie – Wojski, jak zwykle, muchomory.

Telimena odchodzi do swojej „Świątyni dumania” nad strumieniem. Przychodzi tam Sędzia i zwierza się jej: brat Jacek, ojciec Tadeusza, ukrywa się i nie daje synowi znać, że żyje, ale nadal o nim decyduje. Przez Robaka przekazał, że Tadeusz ma poślubić Zosię, wychowanicę Telimeny. Telimena wybucha – to ona rządzi ręką Zosi, wnuczki Horeszków – i przypomina, że Soplicowie są coś winni temu rodowi. Sędzia, wyraźnie zmieszany, ustępuje, a ona prosi tylko, by nikogo nie przymuszać.

Hrabia szkicuje Telimenę leżącą na szalu i pokazuje jej swoje pejzaże. Rozmawiają o włoskim niebie i lekceważą rodzimy krajobraz. Tadeusz broni litewskich drzew i chmur, które co chwila zmieniają kształt, a przy tym ściska rękę Telimeny. Dzwon wzywa na obiad. Telimena daje Hrabiemu niezapominajkę, a Tadeuszowi wsuwa w dłoń kluczyk i liścik. Podczas cichego obiadu wpada gajowy z wieścią: „Niedźwiedź, mospanie!”. Wszyscy szykują obławę na jutrzejszy świt, a dowództwo obejmuje Wojski.

Księga z listy egzaminu ósmoklasisty. Księgę otwiera pochwała litewskich puszcz i żal po wycinanych starych drzewach. Tadeusz zaspał na obławę. Budzi go pukanie i twarzyczka w otworze okiennicy – jasne, krótkie włosy w papilotach. Poznaje dziewczynę z ogrodu i rozumie, że pierwszego wieczoru pomylił ją z Telimeną; krzyczy sam do siebie: „Dobrze, dobrze mi tak!”. Wsiada na konia i pędzi do lasu.

W karczmie Jankiela, Żyda szanowanego przez wszystkich i znanego jako dobry Polak, Robak częstuje szlachtę tabaką z Częstochowy. Opowiada, że zażywał z niej sam generał Dąbrowski, i pokazuje na denku tabakiery Napoleona. Szlachta wiwatuje na cześć Dąbrowskiego, a Robak tłumaczy, że nie wystarczy czekać na Francuzów – trzeba najpierw „oczyścić dom”. Gdy widzi przez okno pędzącego Tadeusza, przerywa i idzie za nim.

Narrator opisuje mateczniki, niedostępne serce puszczy, gdzie podobno żyją pary wszystkich zwierząt. Niedźwiedź z takiego ostępu wychodzi pod obławę Wojskiego. Myśliwi, wbrew zakazom, opuszczają stanowiska i strzelają chybiając, a zwierz wypada na Hrabiego i Tadeusza. Obaj strzelają naraz, pudłują, wyrywają sobie jeden oszczep i uciekają. Niedźwiedź już sięga głowy Hrabiego, gdy padają trzy strzały – Asesora, Rejenta i trzeci z jednorurki Gerwazego. Wojski gra na rogu tak, że echo powtarza całe łowy. Asesor i Rejent kłócą się, kto zabił, ale Gerwazy wyjmuje z głowy niedźwiedzia kulę z horeszkowskiej strzelby i mówi, że strzelił Robak: wyrwał mu broń i trafił między głowami młodych. Taki strzał widział dotąd tylko u Jacka Soplicy. Robak tymczasem zniknął.

Przy ognisku Sędzia wznosi toast gdańską wódką za Gdańsk, który „będzie znowu nasze”, a myśliwi jedzą bigos. W drodze powrotnej Kusy i Sokół znów gonią zająca, który uchodzi do lasu. Wojski kończy opowieść o Doweyce i Domeyce: był sekundantem w ich pojedynku „przez niedźwiedzią skórę”, ale skórę pociął na pasy, więc stanęli daleko od siebie, musieli się pogodzić, a potem każdy ożenił się z siostrą drugiego.

Telimena zastanawia się, którego z młodych wybrać – bogatego Hrabiego czy oddanego jej Tadeusza – i postanawia, że Hrabiemu podsunie Zosię. Woła wychowanicę z ogródka, gdzie dziewczyna karmi drób, stroi ją po petersbursku i uczy dygać, bo Zosia zaczyna czternasty rok i pora pokazać ją gościom. Gdy myśliwi wracają, Telimena przedstawia Zosię najpierw Tadeuszowi. Chłopak rozpoznaje w niej dziewczynę z parkanu i z porannego okna, blednie, a na wyrzuty Telimeny bez słowa odpycha krzesło i wybiega z pokoju. W Świątyni dumania znajduje płaczącą Telimenę. Gdy oblazły ją mrówki, pomaga jej je strząsać i tak się godzą. Wracając, Telimena widzi w krzakach twarz Robaka, a Tadeusz biały surdut Hrabiego.

Wieczerzę Protazy znów urządza w zamku. Przy stole panuje ponure milczenie. Tadeusz dostrzega róż na twarzy Telimeny, brak dwóch zębów i zmarszczki, i zazdrośnie słucha, jak Hrabia na złość Telimenie zabawia Zosię wspomnieniem spotkania w ogrodzie. Wojski upomina młodzież, by nie milczała, i radzi, by nigdy we dwóch nie strzelać do jednej zwierzyny. Asesor podpowiada „dziewczyny”, a cała sala się śmieje. Opowieść Wojskiego o Rejtanie przerywa toast Sędziego za Robaka. Podkomorzy przyznaje skórę niedźwiedzia Hrabiemu, ale ten odpowiada, że przyjmie ją razem z zamkiem.

Podkomorzy zaczyna wykładać plan ugody, gdy z ukrytych drzwiczek wychodzi Gerwazy i z uporem nakręca zgrzytające zegary. Podkomorzy nazywa go puszczykiem, Klucznik odpowiada zuchwale, a Protazy ogłasza woźnieński protest przeciw najazdowi na zamek Sędziego. Gerwazy ciska w Protazego pękiem kluczy. Sędzia każe go pochwycić, Hrabia staje w obronie sługi i obraża Podkomorzego, który woła o karabelę. Tadeusz wyzywa Hrabiego na pojedynek. Telimena mdleje w ramionach Hrabiego, Zosia zasłania starca przed służbą, a Gerwazy, osłaniając się ławą, wycofuje się z Hrabią. Na koniec straszy wszystkich z chóru, wyrywając piszczałki organów. Nocą w zamku Gerwazy namawia Hrabiego na zajazd. Zamiast procesu chce zebrać szlachtę z zaścianka Dobrzyńskich i innych wrogich Soplicom zaścianków. Hrabia, zachwycony „gotycko-sarmackim” planem, odchodzi, a Klucznik zasypia, śniąc o dawnych zajazdach.

Mglisty ranek. Drogami pędzą bryki i jeźdźcy, słychać szczęk szabel, a Ekonom nie wie, co to znaczy. W Soplicowie po wczorajszej kłótni wszyscy są markotni. Sędzia pisze pozew przeciw Hrabiemu i Gerwazemu, a Woźny Protazy, przebrany jak do podróży, rusza z nim pieszo. Do Sędziego przychodzi Robak. Najpierw ostrzega przed intrygami Telimeny, potem dowiaduje się, że Sędzia zerwał rokowania. Przypomina mu, że Targowica odebrała część gruntów dziedzicowi zamku i dała je Soplicom. Jacek, żałując za grzech, ślubował je zwrócić, dlatego łożył na wychowanie ubogiej Zosi Horeszkówny i chce ją wydać za Tadeusza.

Wreszcie Robak wyjawia najważniejsze: Napoleon zbiera ogromną armię, z nim idą książę Józef i Dąbrowski, wojna o Polskę jest blisko. Sędzia płacze z radości i obiecuje klasztorowi owce i konie. Robak namawia go do powstania na tyłach Moskali, a Sędzia jest gotów: ma proch, w plebanii są armatki, a Jankiel przechowuje groty do lanc. Robak chce jeszcze pogodzić Sędziego z Hrabią, bo powiat pójdzie za bogatym panem. Sędzia żąda jednak, by Hrabia pierwszy przeprosił, więc ksiądz odjeżdża rozgniewany.

Protazy, ukryty w konopiach, zakrada się do dworu Hrabiego i odczytuje pozew w pustych pokojach. Spotyka tam Robaka. Na podłodze leży broń, a Robak od dwóch kobiet z folwarku dowiaduje się, że Hrabia z ludźmi pojechał zbrojnie do Dobrzyna. Narrator opisuje zaścianek Dobrzyńskich – zubożałą szlachtę mazurskiego rodu, która sama uprawia ziemię, ma czarne włosy i orle nosy oraz tak podobne imiona, że wszyscy noszą przydomki. Na czele rodu stoi siedemdziesięciodwuletni Maciej, dawny konfederat barski, zwany Kurkiem na kościele, Królikiem i Maćkiem nad Maćkami. Jego szabla nazywa się Rózeczką, a zrujnowany dwór pełen jest starej broni i śladów kul. O świcie posłaniec poderwał zaścianek, więc szlachta naradza się u plebana i wysyła posłów po radę do Maćka.

W domu Maćka Dobrzyńskiego trwa narada szlachty. Bartek zwany Prusakiem opowiada, jak w 1806 roku po klęsce Prusaków pod Jeną Wielkopolanie przepędzili Niemców, i radzi czekać na Robaka, wysłać zwiadowców i zbroić się po cichu. Stary Maciej pyta krótko: skąd ta wieść, gdzie są Francuzi, ile mają wojska? Nikt nie umie odpowiedzieć. Maciej Chrzciciel ze swoją maczugą Kropidłem woła, że trzeba od razu „kropić” Moskali, a wspierają go Brzytewka i Konewka. Komisarz Buchman z Klecka wygłasza uczony wykład o umowie społecznej i podziale władzy. Szlachta spiera się o wybór marszałka, a przybysze z innych zaścianków, ze Skołubą na czele, domagają się równości.

Wtedy nad tłumem błyska Scyzoryk. Gerwazy, który zwołał szlachtę, przypomina słowa Robaka, że przed przyjęciem Napoleona trzeba „wymieść śmiecie”. Pyta, kto jest śmieciem powiatu, kto zabił Stolnika i chce wydrzeć ostatki dóbr jego dziedzicowi, a Konewka podsuwa: Soplica. Rozlega się okrzyk „Hejże na Soplicę!”. Prusak broni Sędziego jako dobrego Polaka, który nie pozwala chłopom bić sobie pokłonów do ziemi i płaci za nich podatki. Jankiel ostrzega, że w Soplicowie stoją rosyjscy żołnierze, że Francuzi przyjdą najwcześniej wiosną, i zaprasza wszystkich na uczczenie narodzin swojego syna. Gerwazy przegania go Scyzorykiem, przypomina dobrodziejstwa Stolnika wobec Dobrzyńskich i podsyca ich żale do Sędziego. Konewka skarży się, że Sędzia nie chciał pić na weselu jego córki, a Chrzciciel, że Sędzia odmówił Zosi jego synowi Sakowi.

Gerwazy przekonuje, że trzeba tylko wykonać wyroki, które Hrabia wygrał w sądach, tak jak dawniej robili Dobrzyńscy. Wszyscy przyłączają się do niego. Wtedy wstaje milczący dotąd Maciek i wyrzuca im głupotę: kiedy radzili o Polsce, nie umieli się zgodzić, a do zemsty za prywatne urazy zgodzili się od razu. Wypędza szlachtę z chaty. Przed domem wita ich Hrabia na koniu, w czarnym stroju i włoskim płaszczu, z dziesięcioma uzbrojonymi dżokejami. W karczmie Gerwazy otwiera beczki miodu, wódki i piwa. Szlachta goni Prusaka jako zdrajcę i rzuca się z szablami na milczącego z boku Mickiewicza, którego rannego ratują Zan i trzech Czeczotów. Cały zajazd rusza galopem z okrzykiem „Hejże na Soplicę!”.

Ciepły wieczór w Soplicowie: koncert ptaków i żab, Wojski objaśnia ludowe nazwy gwiazdozbiorów, a wszyscy patrzą na kometę. Podkomorzy przypomina, że lud wróżył z komety zdradę Targowicy, Wojski – że kometę widziano, gdy Jan III ruszał pod Wiedeń, a Sędzia życzy sobie, by z kometą przyszedł nowy bohater z zachodu. Opowieść Wojskiego o Rejtanie i księciu Denassów znów zostaje przerwana, bo ktoś pilnie wzywa Sędziego. Tadeusz, czekając pod drzwiami stryja, widzi przez dziurkę od klucza, jak Sędzia i Robak klęczą objęci i płaczą. Robak mówi, że dochowywał tajemnicy ślubowanej w spowiedzi, że stary Maciek go poznał i że musi jechać do Dobrzyna, bo Klucznik wszystko splątał. Odchodzi oknem ze słowami: „pomnij, żeś Soplica!”.

Tadeusz prosi stryja o zgodę na wyjazd – na pojedynek z Hrabią, a potem do wojska w Księstwie. W końcu przyznaje, że kocha Zosię, a słyszał, że ma się żenić z córką Podkomorzego. Sędzia proponuje mu Zosię, ale gdy chłopak upiera się przy wyjeździe, wpada w gniew, podejrzewa go o bałamucenie dziewczyny i każe mu się z nią żenić. W ciemności zastępuje mu drogę Telimena. Żąda wyznania miłości i chce jechać za nim, a gdy on odmawia małżeństwa, wypomina mu, że słyszała pod drzwiami o Zosi, i nazywa go kłamcą i człowiekiem podłym. Tadeusz odpowiada jej „Głupia!”, a potem w rozpaczy biegnie nad staw, myśląc o śmierci.

Nad stawem stoi Hrabia z dżokejami, zasłuchany w nocne żaby. Każe pochwycić Tadeusza i wpada do dworu. Asesor ogłasza mu areszt w imieniu cesarza i dostaje płazem szpady w twarz, Zosia krzyczy, Telimena błaga Hrabiego na kolanach i mdleje. Hrabia ogłasza Sopliców jeńcami i zamyka ich w domu pod strażą, zanim nadjedzie wołająca „Hejże na Soplicę!” szlachta. Głodni zajazdnicy rzucają się do kuchni, obór i kurników. Kropiciel, Brzytewka i Szydełko biją bydło i świnie, Konewka łapie gęsi, a Sak dusi kury Zosi. Gerwazy pod groźbą Scyzoryka każe Protazemu ogłosić wprowadzenie Hrabiego w posiadanie dóbr. Woźny skacze ze stosu belek w kapustę i konopie, wołając „Protestuję!”. Beczki z piwnicy Sędziego wędrują do zamku, gdzie szlachta ucztuje, aż wszystkich morzy sen.

Nocą do zamku wchodzą rosyjscy żołnierze, jegrzy, i krępują pijaną, śpiącą szlachtę. Związany zostaje także Gerwazy, a Hrabia z dżokejami trafia pod straż. Nie wiadomo, kto ich wezwał – Asesor czy Jankiel. Na odsiecz Sędziemu przybywają też sąsiedzi skłóceni z Dobrzyńskimi. Rano major Płut, Polak, który przeszedł na carską służbę, każe zakuć jeńców w kłody i trzymać ich bez kontuszów na deszczu. Kapitan Ryków radzi załatwić sprawę po cichu, ale Płut żąda od Sędziego tysiąca rubli za każdą głowę, grozi Sybirem i nazywa Jankiela szpiegiem.

Wtedy zajeżdża Robak z kwestarskimi wozami. Za furmana przebrał się stary Maciek, a w wozach jadą Prusak, Zan i Mickiewicz. Ksiądz udaje wesołego kwestarza, częstuje oficerów ponczem, a żołnierzom każe dać beczkę spirytusu. Pijany Płut nagabuje Zosię i Telimenę i całuje Telimenę w ramię. Tadeusz wymierza mu policzek, a Robak podaje mu pistolet. Strzał chybia, ale osmala majora. Wojski rzuca nożem, który przebija gitarę Rykowa, i przez okna wpada szlachta. Uwolnieni z kłód Dobrzyńscy biją się z jegrami na dziedzińcu. Maciek Rózeczką zabija najlepszego fechmistrza, Chrzciciel, którego Gerwazy ratuje z rąk dwóch żołnierzy, dostaje od syna Saka swoje Kropidło, a Konewka z Sakiem strzelają z zasadzki w pokrzywach i zatrzymują atak na dwór.

Ryków ustawia resztę żołnierzy w trójkąt pod parkanem ogrodu. Szarżujący Hrabia traci konia, a Robak zasłania go własnym ciałem i zostaje postrzelony. Tadeusz, ukryty za studnią, zabija podoficerów i wyzywa Płuta. Zamiast majora do pojedynku staje Ryków, ale walkę przejmuje Hrabia. Na rozkaz Płuta strzelec Gont strzela zdradziecko do Tadeusza i trafia go w kapelusz. Szlachta znów rusza do ataku, a Wojski z Protazym podważają drągami starą sernicę, która wali się na trójkąt Moskali. Robak podcina Gerwazemu nogi i ratuje go w ten sposób przed salwą. Ryków poddaje się Podkomorzemu, który ogłasza pardon. Płut wychodzi z pokrzyw dopiero po bitwie. Narrator kończy: był to ostatni zajazd na Litwie.

Księga z listy egzaminu ósmoklasisty. Po bitwie rozpętuje się burza, która zrywa mosty i odcina Soplicowo od świata. W izbie Sędziego ranny Robak kieruje naradą z Podkomorzym, Gerwazym i Rykowem. Ryków nie przyjmuje sakiewki dukatów, ale obiecuje zeznać, że winien był major Płut. Gerwazy daje do zrozumienia, że Płut nikomu już nic nie powie – „pro publico bono” – i major znika bez śladu. Podkomorzy ogłasza, że najbardziej zaangażowani w bitwę muszą uciekać do Księstwa Warszawskiego: Chrzciciel, Tadeusz, Konewka, Brzytewka. Na nich i na Płuta zrzuci się winę, by ocalić resztę szlachty.

Sędzia chce przed wyjazdem zaręczyć Tadeusza z Zosią, bo Telimena i dziewczyna się zgadzają, i wspomina własną narzeczoną Martę, córkę Wojskiego, która umarła przed ślubem. Tadeusz odmawia: nie chce wiązać Zosi, zanim nie zasłuży na nią w wojsku. Zosia, która słyszała rozmowę przez szczelinę z alkowy, daje mu na drogę obrazek świętej Genowefy i relikwię, prosząc, by o niej pamiętał. Hrabia uznaje, że Tadeusz nie jest jego rywalem, i też postanawia iść na wojnę. Telimena przypina mu kokardę ze wstążki. Robak błogosławi odjeżdżającego Tadeusza słowami „Synu! z Panem Bogiem!”, ale nie wyjawia mu, że jest jego ojcem – tę radość ofiaruje Bogu jako pokutę.

Potem, czekając na plebana z wiatykiem, zostaje sam z Sędzią i Gerwazym i mówi: „Jam jest Jacek Soplica…”. Spowiada się z miłości do Ewy, córki Stolnika. Stolnik wiedział o niej, ale udawał, że nie widzi, bo potrzebował jego wpływów u szlachty. Gdy Jacek przyjechał się pożegnać, Stolnik zapytał go o radę w sprawie swatów od kasztelanica. Z dumy i zemsty Jacek ożenił się z ubogą dziewczyną, matką Tadeusza, której nie kochał. Zaczął pić, a żona umarła ze zmartwienia. W dniu ataku Moskali na zamek zobaczył Stolnika triumfującego na ganku, chwycił rosyjski karabin i strzelił. Nie był w zmowie z wrogiem, ale okrzyknięto go zdrajcą, a Targowica nadała Soplicom część dóbr Horeszków.

Jacek opowiada, że uciekł z kraju, wychował osieroconą Zosię, wnuczkę Stolnika, której matka Ewa umarła na Sybirze, i został bernardynem. Jako emisariusz nosił rozkazy i wiadomości, był bity przez Moskali i więziony w pruskiej twierdzy i w austriackim Szpilbergu. Gerwazy odmawia mu ręki, ale w końcu wyznaje, że umierający Stolnik uczynił w stronę bramy znak krzyża – przebaczył zabójcy. Jacek wie, że umrze tej nocy: stara rana spod Jeny, draśnięta w bitwie, zmieniła się w gangrenę. Jankiel przywozi list od generała Fiszera: wojna jest postanowiona, a sejm w Warszawie ogłosi przyłączenie Litwy. Jacek modli się słowami „Panie, sługę twego puść z pokojem!”, a o świcie przybywa pleban.

Księga z listy egzaminu ósmoklasisty. Księga zaczyna się wspomnieniem wiosny 1812 roku, „rokiem urodzaju” i „rokiem wojny”. Ludzie i zwierzęta przeczuwają coś niezwykłego, a potem drogami ciągną pułki Napoleona. Wszyscy wierzą w zwycięstwo: „Bóg jest z Napoleonem, Napoleon z nami!”. Narrator, urodzony w niewoli, mówi, że tylko jedną taką wiosnę miał w życiu. Przy Soplicowie staje obóz wojsk księcia Józefa, a we dworze i w zamku kwaterują generałowie Dąbrowski, Kniaziewicz, Małachowski, Giedrojć i Grabowski. Dąbrowski chce polskiego obiadu, więc Wojski przez całą noc gotuje według starej książki Kucharz doskonały. Następnego dnia mają się odbyć zaręczyny trzech par.

W święto Matki Boskiej Kwietnej przed kaplicą zbierają się chłopi i żołnierze. Po mszy Podkomorzy, obrany marszałkiem konfederacji, ogłasza, że nieżyjący już Jacek Soplica zmazał dawną winę. Pod Hohenlinden przeniósł przez linie wroga listy Kniaziewicza, w Hiszpanii pod Somosierrą był dwa razy ranny, jako emisariusz zakładał tajne związki, a zginął, przygotowując powstanie. Cesarz nadał mu Legię Honorową, a Podkomorzy zawiesza krzyż na jego grobie i zakazuje komukolwiek wypominać jego rodzinie dawną winę.

Gerwazy i Protazy piją miód na przyzbie i godzą się, że proces skończy się małżeństwem. Protazy przypomina, jak Zosia rozdzieliła kiedyś dwa bijące się wróble nazwane Horeszką i Soplicą, a Gerwazy wyznaje, że zawsze lubił małego Tadeusza. W ogrodzie Tadeusz, teraz ranny ułan, pyta Zosię, czy wychodzi za niego z własnej woli. Ona odpowiada, że pokochała go, gdy przy pożegnaniu tej burzliwej nocy, kiedy umarł ksiądz Robak, zobaczyła łzy w jego oczach, i że przez zimę w Wilnie tęskniła za Soplicowem. Wojski urządza szczucie zająca, którego oba charty, Kusy i Sokół, dopadają naraz. Ogłasza więc, że wygrali obaj, a Rejent i Asesor godzą się i wymieniają zakładami. Krążyła potem plotka, że Wojski sam wyhodował tego zająca, żeby ich pogodzić.

W zamkowej sali Sędzia przedstawia gościom Tadeusza i Zosię, która ubrała się po litewsku, w wianek z rozmarynu i ze sierpem żniwiarki na czole. Kniaziewicz stawia ją na stole, a jakiś pułkownik rysuje ją w notesie – to Hrabia, który własnym kosztem wystawił pułk jazdy. Drugą parą są Asesor, teraz dowódca żandarmów Napoleona, i Tekla Hreczeszanka, córka Wojskiego. Na trzecią parę trzeba czekać: Rejent zgubił pierścionek przy szczuciu zająca, a jego narzeczona wciąż się stroi.

Księga z listy egzaminu ósmoklasisty. Wojski jako marszałek dworu sadza gości w zamkowej sali. Sędzia ucztuje na dziedzińcu z chłopami, a Tadeusz i Zosia, zgodnie z dawnym zwyczajem nowych dziedziców, sami im usługują. Na środku stołu stoi wielki serwis z cukru i piany, przedstawiający dawny sejmik. W cieple topnieje i pokazuje kolejno wiosnę, lato i jesień, a goście jedzą staropolskie potrawy. Zachwyconemu generałowi Dąbrowskiemu Wojski daje w prezencie swoją książkę kucharską. Zjawia się stary Maciek, ale odwraca talerz dnem do góry na znak, że nie będzie jadł. Gerwazy oddaje swój Scyzoryk Kniaziewiczowi, który władał nim najzręczniej, i mówi, że tylko raz zabił nim bezbronnego – „pro publico bono”. Maciek, zapytany przez Dąbrowskiego, nie dzieli powszechnego zapału: dla Polski trzeba polskiego bohatera, a cesarz idzie do Moskwy „bez Boga”.

Trzecią parą narzeczonych okazują się Rejent i Telimena. Rejent musiał na jej żądanie zamienić kontusz na francuski frak, więc Maciek mówi do niego „Głupi!” i odjeżdża. Hrabia oskarża Telimenę o niewierność, a ona proponuje, że rzuci Rejenta, jeśli Hrabia ożeni się z nią jeszcze dziś. On odpowiada mętnie o sercach, które kochają się z daleka jak gwiazdy, więc Telimena każe mu nie przeszkadzać. Hrabia zwraca swoje uczucia ku córce Podkomorzego.

Tadeusz radzi się Zosi: chce uwolnić chłopów i oddać im ziemię na własność, choć to zmniejszy ich dochód. Zosia zgadza się i mówi, że woli wieś od miasta. Gerwazy dziwi się, że wolność ma dostać chłop, i radzi przynajmniej nadać chłopom herby. Wyjawia też, że w zamku przechował skarb Stolnika należny Zosi, oraz oddaje im swoje oszczędności. Pleban ogłasza chłopom wolę Tadeusza, a ten wznosi toast: „Zdrowie spółobywateli, Wolnych, równych – Polaków!”.

Przed polonezem gra Jankiel, który na prośbę Zosi bierze cymbały. Gra Poloneza Trzeciego Maja, potem fałszywy akord, w którym Gerwazy rozpoznaje Targowicę, potem rzeź Pragi, żołnierską piosenkę tułaczy i wreszcie Mazurka Dąbrowskiego. Ze łzami wita Dąbrowskiego, na którego Litwa czekała, „jak my Żydzi Mesyjasza”. Poloneza prowadzi z Zosią Podkomorzy, a goście wołają, że to może ostatni, który tak go wodzi. Tylko Sak, dawny zalotnik Zosi, odchodzi markotny. Wieczorem trwają toasty, a narrator kończy: „I ja tam z gośćmi byłem, miód i wino piłem”.

Epilog jest napisany innym wierszem niż reszta poematu – przeważnie jedenastozgłoskowcem zamiast trzynastozgłoskowca. Poeta mówi w nim wprost o sobie i o emigrantach w Paryżu po upadku powstania listopadowego. Opisuje ich jako zbiegów otoczonych wrogością, skłóconych, przytłoczonych złymi wieściami z kraju i obwiniających się nawzajem. Nie ma siły pisać o świeżej klęsce i cierpieniu Polski: o nich będą mogli słuchać dopiero rycerze, którzy kiedyś wygrają wojnę.

Dlatego, jak mówi, chciał pominąć „strefy ulewy i grzmotu” i uciec myślą do jedynej krainy, w której Polak może jeszcze zaznać szczęścia – do kraju lat dziecinnych. Ten kraj zostaje „czysty jak pierwsze kochanie”, a jego mieszkańcy, matka, bracia i dobrzy sąsiedzi, są jedynymi pewnymi przyjaciółmi. Na koniec poeta wyraża marzenie, by te księgi „zbłądziły pod strzechy”: by czytali je wieśniacy, tak jak niegdyś czytano pod lipą proste pieśni. Przypomina, że dawni poeci takich pieśni cenili wianek uwity przez wieśniaczkę bardziej niż laur Kapitolu.