Quo vadis Henryka Sienkiewicza

Rzym za panowania Nerona. Petroniusz, wyrafinowany przyjaciel cezara nazywany arbitrem elegancji, przyjmuje w swoich łaźniach siostrzeńca, młodego trybuna Marka Winicjusza, który wrócił z wojny z Partami. Winicjusz wyznaje, że zakochał się w dziewczynie, którą poznał, gdy po wypadku pod Rzymem leczył się w domu starego wodza Aulusa Plaucjusza. To Ligia, córka króla barbarzyńskiego ludu Ligów, która jako zakładniczka trafiła do Rzymu i wychowała się u Aulusa i jego żony Pomponii Grecyny jak ich własne dziecko. Nie jest niewolnicą, więc nie można jej kupić. Petroniusz obiecuje pomóc.

Obaj idą w lektyce do domu Aulusów. Po drodze Petroniusz daje Winicjuszowi swój „Satyricon”, a Winicjusz opowiada, że przy ich spotkaniu Ligia nakreśliła na piasku rybę, czego nie rozumie. Dom Plaucjuszów jest spokojny i pogodny, a Pomponię podejrzewano o wyznawanie „wschodniego zabobonu”. W ogrodzie Ligia odpowiada Petroniuszowi wersem z Homera, a Winicjusz, przy sadzawce, mówi jej o miłości, która zrównuje ludzi z bogami; dziewczyna słucha go z niepokojem i rodzącym się uczuciem. Aulus wspomina, że może przenieść się z rodziną na Sycylię, co przeraża Winicjusza. Na uwagę Petroniusza Pomponia odpowiada, że nad światem włada nie Nero, lecz Bóg, jeden, sprawiedliwy i wszechmocny.

W lektyce Winicjusz wybucha namiętnością: chce mieć Ligię za wszelką cenę, nawet porwać ją albo poślubić. Petroniusz go uspokaja, a w przedsionku domu swojej kochanki Chryzotemis oznajmia, że wymyślił sposób: za kilka dni Ligia zamieszka u Winicjusza.

Po rozmowie Petroniusza z Neronem przed dom Aulusa przychodzi centurion Hasta z pretorianami: cezar żąda wydania Ligii jako zakładniczki, która powinna przebywać pod opieką jego i senatu. Aulus musi usłuchać, choć zapowiada, że pójdzie prosić cezara o zmianę rozkazu. Pomponia żegna Ligię i przypomina jej, że chrześcijanka nie może podnieść ręki na siebie, ale ma bronić się przed złem. Z Ligią idzie do pałacu jej wierny sługa, olbrzymi Ligijczyk Ursus, i kilka niewolnic, także chrześcijanek. Pomponia poleca ją listownie Akte, dobrej wyzwolenicy Nerona. Aulus domyśla się, że za porwaniem stoi Petroniusz.

Nero nie przyjmuje Aulusa, a schorowany Seneka nie może pomóc i z gorzką ironią mówi o własnej uległości wobec cezara; jego życie, jak dodaje narrator, było szeregiem ustępstw wobec zbrodni. Aulus idzie do Winicjusza i obsypuje go wyrzutami, ale młodzieniec blednie na wieść o porwaniu i, podejrzewając, że Petroniusz zabrał Ligię dla siebie lub dla cezara, przysięga raczej zabić ją i siebie, niż oddać ją komuś.

Winicjusz wpada do biblioteki Petroniusza i chwyta go za ramiona, lecz Petroniusz zaskakuje go siłą rąk. Wyjaśnia, że poprosił cezara o dwie rzeczy: by zabrał Ligię Aulusom i oddał ją Winicjuszowi. Celowo przedstawił ją Neronowi jako chudą, nieładną dziewczynę, aby cezar jej nie pożądał. Dla zachowania pozorów Ligia zostanie kilka dni w pałacu pod opieką Akte, a potem trafi do domu Winicjusza; jutro na uczcie u cezara ma siedzieć obok niej. Uspokojony Winicjusz przeprasza wuja i pisze do Aulusa krótki list: co się stało, stało się z woli cezara. List odbiera staremu wodzowi resztę nadziei.

Ligia trafia pod opiekę Akte, dawnej kochanki Nerona, która wciąż go kocha i czyta listy Pawła z Tarsu. Ligia, wychowana w wierze chrześcijańskiej, waha się, czy nie odmówić udziału w uczcie, ale Akte przekonuje ją, że opór wobec cezara byłby szaleństwem. Ubiera ją i pokazuje gości, opowiadając straszne dzieje pałacu, w którym mordowano kolejnych cezarów i ich krewnych.

Na uczcie Ligia spoczywa obok Winicjusza. Młodzieniec obiecuje, że jej nie opuści i wyrwie z domu cezara, i po raz pierwszy mówi jej wprost o miłości, a ona słucha z radością i lękiem. Nero przygląda się dziewczynie przez szmaragd; Petroniusz zręcznie mu wmawia, że jest „za wąska w biodrach”. Cezar daje się długo prosić i każe wezwać piękną Poppeę, po czym śpiewa swój hymn do Wenus, a dwór, z Petroniuszem i poetą Lukanem na czele, zachwyca się nim. Uczta zamienia się w pijacką orgię: tańczą bachantki, zapaśnik Kroto zabija przeciwnika, goście padają pod stoły, a pijany Nero wspomina zamordowaną matkę, Agrypinę. Pijany Winicjusz oznajmia Ligii, że cezar mu ją podarował i jutro wieczorem przyśle po nią niewolników, a potem przemocą całuje ją w usta. Wtedy olbrzymi Ursus odsuwa go jak dziecko, bierze Ligię na ręce i wynosi z sali.

W mieszkaniu Akte Ligia chce wracać do Aulusów, lecz Akte ostrzega, że ucieczka z domu cezara to obraza majestatu i zgubiłaby całą rodzinę. Dziewczyna rozumie już, że to Winicjusz i Petroniusz namówili cezara do porwania. Postanawia nigdy więcej nie widzieć Aulusów, by ich nie narazić, i uciec w drodze do domu Winicjusza. Ursus ma pójść do biskupa Linusa po pomoc i zebrać chrześcijan, którzy odbiją lektykę. Ligia przypomina mu przykazanie „Nie zabijaj!”, a Akte przysięga, że ich nie zdradzi.

Ligia czuje spokój i niemal szczęście, że może coś poświęcić dla Chrystusa, i śpi spokojnie, a niespokojna Akte zaczyna przeczuwać, że istnieje świat, wobec którego blask pałacu jest niczym. Akte radzi, by Ligia ubłagała Winicjusza, który mógłby ją przecież poślubić, ale dziewczyna, przerażona jego zachowaniem na uczcie, woli uciec do Ligów. W ogrodzie spotykają Poppeę z małą córką. Augusta ze strachem dostrzega, że Ligia jest piękniejsza i młodsza od niej, i wypytuje ją. Ligia błaga, by pomogła jej wrócić do Pomponii, a Poppea ze złym uśmiechem obiecuje, że jeszcze dziś zostanie niewolnicą Winicjusza. Wieczorem po Ligię przychodzi wyzwoleniec Winicjusza, Atacynus. Akte daje jej na drogę klejnoty.

Dom Winicjusza jest przystrojony zielenią, czekają na ucztę Petroniusz i Chryzotemis. Petroniusz radzi siostrzeńcowi zdobyć ufność dziewczyny łagodnością. Tymczasem na Karynach otaczają lektykę ludzie w ciemnych płaszczach. Gasną światła, wybucha bójka, a gdy Atacynus próbuje wynieść Ligię w ciemność, Ursus chwyta go i jednym ciosem zabija. Olbrzym unosi Ligię w stronę Subury, a niewolnicy wracają z ciałem Atacyna. Gdy stary niewolnik Gulo, który wyniańczył Winicjusza, oznajmia porwanie, Winicjusz w szale zabija go brązowym świecznikiem i każe chłostać służbę do rana. Petroniusz z niesmakiem wychodzi.

Winicjusz całą noc przeszukuje miasto, a rano wysyła winnych niewolników do wiejskich ergastulów. Na zmianę pragnie odzyskać Ligię i ją ukarać. Przyszło mu do głowy, że porwał ją sam Nero, i przysięga zemstę na cezarze, ale w pałacu dowiaduje się, że zachorowała mała córka Nerona i Poppei. Akte zapewnia go, że Ligii nie ma w pałacu, a Aulusowie też jej szukają. Mówi mu prawdę w oczy: Ligia uciekła, bo nie chciała być jego nałożnicą, a przecież go kochała i liczyła, że to on wyprosi jej powrót do Pomponii. Ostrzega też, że niewolnica Poppei twierdzi, iż chore dziecko urzekła spotkana w ogrodzie cudzoziemka; jeśli dziewczynka umrze, Ligię czeka zguba. Winicjusz rozumie, jak wiele stracił własną winą. Spotyka Pomponię, która mówi mu: „niech Bóg ci przebaczy krzywdę”, czego on nie umie pojąć. Petroniusz wyprowadza go z pałacu i opowiada, że kazał swoim niewolnikom pilnować bram miasta.

W domu Petroniusza obaj zastanawiają się, kto pomógł Ursusowi. Petroniusz radzi rozpuścić wieść, że Ligię porwały złe duchy, i domyśla się, że pomogli jej współwyznawcy nieznanego boga Pomponii. Chce też pocieszyć siostrzeńca, ofiarowując mu piękną niewolnicę Eunice, ale Winicjusz odmawia i w przebraniu idzie szukać Ligii po mieście. Eunice na kolanach błaga Petroniusza, by nie oddawał jej z domu, i przyjmuje karę chłosty z radością, bo może zostać. Wyznaje, że kocha kogoś w tym domu. Późną nocą, po powrocie od Chryzotemis, Petroniusz dowiaduje się od przełożonego atrium, że Eunice zna człowieka, który potrafi odnaleźć Ligię, i każe, by ten czekał rano na Winicjusza.

Człowiekiem polecanym przez Eunice okazuje się Chilon Chilonides, grecki „filozof”, wróżbita i donosiciel z Mezembrii: brudny, zgarbiony, bez dwóch palców u ręki, chytry i elokwentny. Eunice kupiła od niego amulet na wzajemną miłość. Chilon chwali się, że zna każdy zakątek Rzymu, i podejmuje się odnaleźć Ligię. Bierze od Winicjusza sakiewkę i wypytuje o znaki; gdy słyszy o rybie nakreślonej na piasku, udaje, że wie, co ona znaczy. Winicjusz mówi, że w państwie łotrów Chilon mógłby być królem, a Petroniusz przytakuje. W drodze do winiarni Grek przyznaje sam przed sobą, że nie ma pojęcia, co znaczy ryba.

Po tygodniu umiera mała córka Nerona. Senat ogłasza ją boginią, a Poppea przypisuje jej śmierć czarom. Gdy cezar publicznie obwinia Petroniusza, ten śmiałym gestem zakrywa mu usta chustką, prosząc, by oszczędzał swój boski głos. Nero, wzruszony, płacze mu na piersi i daje się namówić na wyjazd do Ancjum, a Petroniusz w ten sposób odsuwa niebezpieczeństwo od Aulusów, Ligii i siebie. Wkrótce wraca Chilon: odkrył, że ryba jest znakiem chrześcijan, bo pierwsze litery greckich słów „Jezus Chrystus, Boga Syn, Zbawiciel” tworzą słowo „ryba”. Ligię odbili więc chrześcijanie. Petroniusz nie wierzy w zbrodnie przypisywane wyznawcom Chrystusa: skoro Pomponia i Ligia są chrześcijankami, to chrześcijanie nie są tym, za kogo się ich ma. Chilon, który „od wczoraj” udaje chrześcijanina, opowiada o starym niewolniku Eurycjuszu, który poznał go po znaku ryby i obiecał wprowadzić do braci. Winicjusz każe dać pieniądze na wykup syna starca i drugie tyle Chilonowi.

Rozdział XV składa się z dwóch listów. Petroniusz pisze z Ancjum o życiu dworu: Nero opłakuje córkę na pokaz i szykuje się do występów w Neapolis, Poppea kąpie się w mleku oślic, a prawnuk Augusta, Torkwatus Sylanus, jest już skazany tylko za swoje pochodzenie. Wspomina, że aktor Aliturus wyjaśnił mu różnicę między Żydami a nową sektą wyznawców ukrzyżowanego w Judei człowieka, i przyznaje, że życie przy cezarze sprawia, iż czasem brzydzi się sobą. Winicjusz odpowiada, że Ligii wciąż nie ma. Sprawdził jednak Chilona: śledził go nocą nad Tybrem i widział, jak chrześcijanie wyładowujący kamienie przyjęli pieniądze na wykup syna Eurycjusza. Chilon szuka teraz miejsc, w których chrześcijanie się modlą.

Mijają dni, Winicjusz wpada w rozterkę między miłością a nienawiścią, staje się okrutny dla niewolników i zaczyna rozumieć, że między jego światem a światem Ligii jest przepaść. W końcu przychodzi posępny Chilon: wśród chrześcijan spotkał lekarza Glaukosa, z którym kiedyś wędrował z Neapolis i którego, jak sam twierdzi, bronił przed zbójcami. Glaukos, któremu bandyci porwali żonę i dzieci, oskarża go, że to on go zdradził. Chilon twierdzi, że póki Glaukos żyje, nie może się pokazywać wśród chrześcijan, i żąda tysiąca sestercji na wynajęcie zabójców. Winicjusz obiecuje pieniądze, ale zabrania mówić więcej o Glauku. Chilon donosi też, że w Rzymie jest uwięziony Paweł z Tarsu i że wkrótce przybędzie najwyższy kapłan chrześcijan, uczeń Chrystusa. Na wielkim zebraniu wiernych będą mogli odnaleźć Ligię. Ze zdziwieniem dodaje, że chrześcijanie nie popełniają żadnej z przypisywanych im zbrodni, a ich nauka każe przebaczać.

Narrator ujawnia prawdę: Chilon rzeczywiście zdradził kiedyś Glaukosa, sprzedał go zbójcom i zostawił konającego pod Minturnae. Teraz chce się go pozbyć cudzymi rękami, najlepiej tanio. Idzie do wdzięcznego Eurycjusza i jego syna Kwartusa, którzy prowadzą go do młyna piekarza Demasa, gdzie pracuje niezwykle silny robotnik, chrześcijanin. Ma on na imię Urban. Chilon nad rzeką opowiada mu o męce Chrystusa i o Judaszu, a potem wmawia, że między chrześcijanami żyje drugi zdrajca, lekarz Glaukus, który chce wydać braci cezarowi. Prosty i pobożny robotnik zgadza się go zabić. Wyznaje przy tym, że niedawno niechcący zabił człowieka, choć biskup zakazał mu zabijać, i ciężko to odpokutowuje. Mówi też, że następnej nocy w Ostrianum, na cmentarzu za bramą, zbiorą się wszyscy chrześcijanie, bo przybył Wielki Apostoł. Chilon daje mu monetę z wyskrobanym krzyżem jako „znak”. Gdy wspomina, że Glaukus chce pomóc Winicjuszowi odnaleźć dziewicę, oczy robotnika błyskają dziką wściekłością. Chilon domyśla się, że ma przed sobą Ursusa, ale nic nie mówi.

Rozdział XVIII to list Petroniusza z Neapolis i Baiae. Radzi siostrzeńcowi, by do poszukiwań wynajął zapaśnika Krotona, bo Ligii broni olbrzym. Opisuje pierwszy publiczny występ Nerona w Neapolis: cezar bał się jak debiutant, a potem cieszył się z oklasków wynajętej gawiedzi; teatr zawalił się zaraz po przedstawieniu. Wspomina, że Poppea znów spodziewa się dziecka, że Torkwatus Sylanus otworzył sobie żyły, a dwór marzy o wyprawie do Grecji i bajecznym wschodnim imperium. Petroniusz przeczuwa, że i on kiedyś dostanie rozkaz śmierci, i obiecuje, że Nero nie dostanie jego mirreńskiej czary.

Chilon przychodzi do Winicjusza z okrzykiem „Eureka!”: wie, że Ursus pracuje w młynie Demasa koło Emporium, a tej nocy chrześcijanie zbiorą się w Ostrianum, na cmentarzu między Via Salaria a Via Nomentana, by słuchać przybyłego „Wielkiego Apostoła”. Ligia prawdopodobnie tam będzie, a Ursus ma tam zabić Glauka. Winicjusz, nagle radosny i gotów wszystkim przebaczyć, zmusza Chilona, by z nim poszedł. Za radą Petroniusza wynajmuje zapaśnika Krotona, który przechwala się, że odbierze dziewczynę choćby siedmiu Ligom. Chilon przynosi od Eurycjusza znaki potrzebne do wejścia, a nocą wszyscy trzej, w kapturach i z nożami, idą przez dawną bramę Wiminalską ku drodze Nomentańskiej.

W Ostrianum zbiera się tłum chrześcijan z latarkami. Winicjusz słyszy hymn pełen tęsknoty i po raz pierwszy widzi ludzi, którzy swojego Boga kochają, a nie tylko się go boją. Na kamieniu przy ognisku staje starzec, a wierni szepczą: „Petrus!”. Apostoł Piotr, rybak i pierwszy uczeń Chrystusa, uczy, by kochać prawdę, ubóstwo i czystość, znosić krzywdy i kochać nawet wrogów, bo Bóg jest miłością, a za dobre życie czeka życie wieczne. Winicjusz z początku się złości, potem jest zdumiony: rozumie, że ta nauka wymagałaby od niego zmiany całej natury, i że jeśli Ligia ją wyznaje, nigdy nie zostanie jego kochanką. Chilon myśli, że Ursus teraz nie zabije Glauka. Piotr opowiada o pustym grobie, o Marii z Magdali i o zmartwychwstaniu, które widział na własne oczy. Winicjusz czuje, że ten człowiek nie kłamie. O północy Chilon pokazuje mu niedaleko apostoła Urbana, a przy nim dziewczynę. To Ligia.

Winicjusz wpatruje się w Ligię, ubraną jak dziewczyna z ludu i zasłuchaną w słowa apostoła. Rozumie, że chrześcijańska nauka uczyniła z niej istotę zupełnie inną od kobiet, które znał: może ją porwać, ale nigdy nie zdobędzie jej rozkoszą ani bogactwem. Mimo rad Chilona, by tylko wyśledzić dom i wrócić z niewolnikami, ulega przechwałkom Krotona i postanawia porwać dziewczynę od razu. Rzuca Chilonowi drugą sakiewkę. O świcie idą za Ligią, Ursusem, apostołem i małą grupką. Przy bramie Winicjusz ze zdumieniem widzi, jak przed Piotrem klękają dwaj żołnierze. Na Zatybrzu Ligia, Ursus i niski starzec wchodzą do wielkiej kamienicy; Chilon na próżno błaga, by zaniechać napadu.

Za podwórzem kamienicy, w ukrytym ogródku, stoi mały domek. Gdy Ursus wraca z sitem jarzyn, Winicjusz rozkazuje Krotonowi go zabić, a sam wpada do izby, chwyta Ligię i wynosi ją na zewnątrz, odtrącając starca. W ogródku widzi jednak, że to Ursus trzyma w ramionach Krotona z zakrwawionymi ustami. Lig skacze ku Winicjuszowi, Ligia woła „Nie zabijaj!”, a młodzieniec traci przytomność. Ukryty za węgłem Chilon widzi, jak Ursus wynosi ciało zapaśnika w stronę rzeki, i ucieka przerażony. Martwi się, że będzie posądzony o śmierć Winicjusza. Wieczorem budzi go niewolnica: do jego izby na Suburze przyszedł Ursus i oznajmia, że Winicjusz wzywa go do siebie.

Winicjusz budzi się z bólem w ubogiej izbie. Lekarz Glaukus, ten sam, którego Ursus miał zabić, nastawia mu złamaną rękę i opatruje lekką ranę głowy. Pomaga mu starzec Kryspus, który wcześniej wyjaśnił Ursusowi, że zdrajcą jest nie Glaukus, lecz ten, kto namawiał do zabójstwa. Przy łóżku stoi Ligia z wiaderkiem wody i życzy mu, by Bóg wrócił mu zdrowie. Winicjusz rozumie, że jej ubóstwo jest jego dziełem, i czuje żal. Kryspus mówi, że chrześcijanie opatrzyli go, bo Chrystus kazał kochać wrogów, ale muszą opuścić dom wdowy, by uniknąć prześladowania. Winicjusz chce zostać, obiecuje ich osłonić i nie porywać więcej Ligii, a nawet grozi, że zerwie opatrunki. Ligia, która dniami modliła się o to, by mogła odpłacić mu dobrem za złe i pozyskać go dla Chrystusa, prosi Kryspusa, by ranny został z nimi. Dumny trybun po raz pierwszy czuje pokorę i wdzięczność.

Ursus sprowadza Chilona, ale nie poznaje w nim starca, który namawiał go do zabójstwa, a Grek, kryjąc twarz pod kapturem, udaje przed nim chrześcijanina. Winicjusz każe mu powtarzać, że Krotona zabił on sam, broniąc się przed rabunkiem, i daje list do swojego domu z wiadomością, że wyjechał do Benewentu. Gdy kaptur zsuwa się Chilonowi z głowy, Glaukus rozpoznaje w nim człowieka, który zaprzedał jego rodzinę, a Ursus rozumie, kto namawiał go do zbrodni. Winicjusz obojętnie każe zakopać Greka w ogrodzie. Wtedy wstaje apostoł Piotr i przypomina słowa Chrystusa o przebaczaniu siedem razy dziennie. Glaukus i Ursus przebaczają, a Ursus odprowadza Chilona na ulicę. Grek nie może pojąć, dlaczego go nie zabili.

Winicjusz nie rozumie, dlaczego chrześcijanie nie zabili Chilona, choć mogli zrobić to bezkarnie. Widzi, że przebaczenie sprawia im radość, i dochodzi do wniosku, że kieruje nimi niespotykana dotąd dobroć i miłość do ludzi; zarazem ma ich za owce, które zjedzą wilki. Pyta Ligię, czy mu przebaczyła, a ona odpowiada, że chrześcijanom nie wolno chować w sercu gniewu. W nocy dręczy go gorączka. W snach widzi Ligię jako kapłankę na wieży, którą zabiera apostoł, i łódź Piotra ratującą tonących. Przez sen słyszy, jak Piotr opowiada o pojmaniu Chrystusa w Ogrójcu, a Ursus z żalem myśli, że on by Zbawiciela obronił. Gdy się budzi, przy łóżku czuwa tylko Ligia, a on zaczyna pojmować, że istnieje piękno inne niż greckie i rzymskie, piękno, w którym tkwi dusza.

Rano Ursus, który twierdzi, że jest człowiekiem wolnym i służy Kallinie z dobrej woli, opowiada o puszczach Ligów i o tym, że chciałby zanieść im „dobrą nowinę”; niezgrabnie karmi rannego, aż wyręcza go Ligia. Winicjusz zaczyna ją naprawdę kochać, nie tylko pożądać. Proponuje, by wróciła do Pomponii, i przysięga, że jej nie skrzywdzi. Ligia wyjaśnia jednak, że jej powrót ściągnąłby gniew Nerona na Aulusów, a chrześcijanom nie wolno kłamać, dlatego nie pisze nawet do Pomponii. Winicjusz pojmuje, że wszyscy drżą przed szaleńcem na tronie, i namiętnie wyznaje jej miłość, nazywając ją bóstwem; gotów jest pokochać Chrystusa, jeśli Ten mu ją odda, albo Go znienawidzić. Ligia czuje, że jej serce znów należy do niego, i przeraża się tym: wobec Glaukusa Winicjusz pokazuje dawną pychę, a ją dręczy niepokój. Śni jej się, że Nero tratuje chrześcijan, a Winicjusz porywa ją na swój wóz.

Ligia unika Winicjusza, ale coraz bardziej go kocha. On staje się cierpliwy, hamuje dawne wybuchy, choć raz z pogardą wypomina jej dar od młodego Nazariusza, syna Miriam, a potem przeprasza i obiecuje chłopcu pawie. Zaczyna dostrzegać ludzi w prostakach, którzy go pielęgnują, i podziwiać naukę, która tak zmienia dusze, choć wydaje mu się ona sprzeczna z całym porządkiem rzymskiego świata. Gdy pewnego wieczoru Winicjusz kładzie głowę na jej kolanach, mówiąc „Tyś jest życie!”, Ligia ucieka przerażona własnym uczuciem. Rano wyznaje wszystko Kryspusowi i prosi, by pozwolił jej opuścić dom Miriam. Surowy prezbiter potępia jej miłość do augustianina. Wtedy w altanie zjawia się apostoł Piotr z Pawłem z Tarsu. Piotr przypomina, że Chrystus błogosławił miłość w Kanie i przebaczył grzesznicy, mówi Ligii, że jej miłość nie jest winą, ale ma unikać Winicjusza, póki ten nie przejrzy, i modlić się za niego. Paweł, dawny prześladowca chrześcijan, obiecuje, że spróbuje nawrócić dumnego trybuna.

Rozdział XXVIII to list Petroniusza z Benewentu, zdumionego losami siostrzeńca, i obszerna odpowiedź Winicjusza. Pisze on, że chrześcijanie to ludzie, jakich świat nie widział, że Ligia uciekła potajemnie, zostawiając mu krzyżyk z gałązek bukszpanu, i że rozmawiał z Pawłem, który zapowiedział, że gdy Bóg otworzy mu oczy, zrozumie, dlaczego tak postąpiła. Winicjusz rozumie, że chrześcijaństwo wymaga nie tylko czci dla Chrystusa, ale życia według Jego nauki, czego on, Rzymianin, nie umie. Opowiada też, że po powrocie przebaczył pijanym niewolnikom, rozmawiał z klientami jak z ludźmi i kazał zrobić kamień nagrobny dla zabitego Gula. Czuje, że zmieniono mu duszę, i nie chce wyjeżdżać z Rzymu, bo tu jest blisko Ligii.

Winicjusz żyje w samotności i cieszy się tylko wizytami Glaukusa, od którego słyszy, że Piotr zganił Kryspusa za potępianie miłości Ligii. Glaukus przestrzega go jednak, że chrztu trzeba pragnąć dla samego Chrystusa, a nie dla dziewczyny. Gdy i lekarz odwiedza go rzadziej, Winicjusz próbuje zapomnieć: rzuca się w zabawy z Chryzotemis, kochanką Petroniusza, ale nie przestaje myśleć o Ligii, a rozkosz zostawia mu tylko niesmak. Po powrocie dworu zwierza się Petroniuszowi, że żyje w chaosie i nie wie, czy czcić Chrystusa, czy Go nienawidzić. Petroniusz, szczęśliwy u boku Eunice, którą potajemnie wyzwolił i uczynił dziedziczką domu, nazywa chrześcijan wrogami życia i radzi mu podróż.

Nero, wróciwszy do Rzymu, mdleje w świątyni Westy, a Winicjusz go podtrzymuje. Cezar odkłada podróż do Achai, bo bogini rzekomo szepnęła mu, by zwlekał. Pyta Winicjusza o barbarzyńcę silniejszego od Krotona, a Tygellinus podejmuje się go odszukać. Petroniusz ratuje siostrzeńca, gdy Nero pyta o Ligię. Cezar marzy na głos, że gdyby jakiś bóg zniszczył Rzym, pokazałby, jak zbudować stolicę świata, a Tygellinus pyta, czy on sam nie jest bogiem.

Tygellinus wyprawia na stawie Agryppy ucztę na pozłacanej tratwie, ciągniętej przez łodzie z nagimi wioślarzami, a na brzegach stoją lupanaria, w których czekają żony i córki pierwszych rodów. Wieczorem wszyscy rozbiegają się w orgii po gajach. Winicjusz na chwilę bierze dziewczynę przebraną za Dianę za Ligię i zamiast pożądania czuje wstręt oraz ogromną tęsknotę. Zakwefiona kobieta wyznaje mu miłość i namawia, by poszedł z nią, ale on odpowiada, że kocha inną. Petroniusz wyjaśnia mu potem, że była to sama Poppea, mszcząca się na cezarze, który tej nocy był z westalką Rubrią. Winicjusz wybucha: ma dość Rzymu i tego życia. Na pytanie, czy jest chrześcijaninem, odpowiada w rozpaczy: „Jeszcze nie!”.

Petroniusz rozumie, że stracił wpływ na siostrzeńca, i boi się zemsty Poppei. Myśli nawet o tym, by namówić cezara do wygnania chrześcijan z Rzymu, bo wtedy Winicjusz wyjechałby za Ligią. Tymczasem Nero wzywa wybranych augustianów, także Winicjusza, do Ancjum, a Petroniusz domyśla się, że postarała się o to Poppea; odmowa jej oznaczałaby zgubę. Do Winicjusza przychodzi wygłodniały i obdarty Chilon: wie, że Ligia mieszka u starego biskupa Linusa, i radzi otoczyć dom w nocy i ją porwać. Winicjusz przeżywa ostatnią pokusę, ale rozumie, że chce nie tylko mieć Ligię, ale zdobyć jej zgodę i duszę. Każe dać Chilonowi trzysta rózg, a gdy Grek woła „W imię Chrystusa!”, darowuje mu resztę kary. Chilon pokazuje mu dom Linusa i dostaje obietnicę comiesięcznej zapłaty za to, by zapomniał o chrześcijanach. Gdy Winicjusz odchodzi, Grek grozi mu pięściami: nie zapomni.

Winicjusz idzie do Miriam, gdzie zastaje Piotra, Pawła z Tarsu, Kryspusa i Glaukusa. Mówi, że mógłby porwać Ligię, ale tego nie zrobi, bo ich nauka zmieniła mu duszę: przestał być okrutny i brzydzi się dawnym życiem. Prosi o rękę Ligii, obiecuje, że nie zabroni jej wiary, i pyta, co przynoszą chrześcijanie. Piotr odpowiada: miłość, a Paweł przytacza słowa o miłości, bez której człowiek jest jak „miedź brząkająca”. Piotr błogosławi trybunowi, a ten całuje ręce starego Galilejczyka. Paweł zgadza się jechać z nim do Ancjum i uczyć go wiary. Miriam przyprowadza Ligię, która na pytanie apostoła wyznaje, że kocha Winicjusza, a Piotr błogosławi ich miłości. W ogródku zakochani mówią sobie wszystko: Ligia kochała go już u Aulusów i uciekła przed własnym uczuciem. Winicjusz obiecuje, że przyjmie chrzest, pogodzi się z Aulusami i wprowadzi ją do domu jako żonę; Ligia odpowiada słowami rzymskiej przysięgi ślubnej. Przy wspólnym posiłku Winicjusz przyznaje, że nigdy nie był tak szczęśliwy.

Petroniusz opowiada siostrzeńcowi o nowych szaleństwach cezara: Nero tańczył przygodę Ledy, ochrypł, publicznie poślubił Pitagorasa jako panna młoda i teraz chce uciekać nad morze, przeklinając Rzym. Winicjusz oznajmia mu, że jest narzeczonym Ligii. Na radości każe wyzwolić niewolników, którzy przesłużyli dwadzieścia lat, innym rozdać złoto, a w wiejskich ergastulach zdjąć kajdany i odpuścić kary. Petroniusz życzy mu szczęścia, ale ostrzega przed mściwą Poppeą; Winicjusz odpowiada, że apostoł Piotr zapewnił go, iż włos mu z głowy nie spadnie. Mówi z zapałem, że chrześcijan są już tysiące, także wśród pretorianów i w pałacu, a Petroniusz odpowiada, że on tej nauki nie przyjmie, bo wymagałaby trudu i wyrzeczeń. W nocy Winicjusz pisze do Ligii czuły list i zapowiada, że z Ancjum będzie przyjeżdżał do niej konno.

Przez bramę Ostyjską ciągnie niezwykły orszak cezara: stado pięciuset oślic dla kąpieli Poppei, wozy z namiotami, naczyniami i instrumentami, tancerze, oswojone lwy i tygrysy, pretorianie. Nero jedzie sam na wozie, przybrany w ametystową togę, a tłum wita go okrzykami, choć niektórzy wołają „Miedzianobrody!” i nazywają go matkobójcą. W tłumie stoi apostoł Piotr na kamieniu, który przyniósł mu Ursus; cezar i rybak przez chwilę patrzą na siebie. Winicjusz zeskakuje z wozu, by pożegnać Ligię, i całuje jej rękę na oczach gawiedzi; Paweł jedzie z nim do Ancjum. Wieczorem, wracając przez Awentyn, Piotr przeraża się potęgą zła, którą reprezentuje cezar, i pyta Chrystusa, co on, rybak, może zrobić wobec takiego miasta. Zachodzące słońce zalewa Rzym czerwienią. Ligia mówi, że miasto jest całe jak w ogniu, a Piotr odpowiada, że wisi nad nim gniew Boży.

Dwa rozdziały to listy Winicjusza do Ligii. Z Laurentum pisze o przejażdżce złotymi łodziami, podczas której Poppea, zasłaniając twarz, wypytywała go, w kim się kocha, i wymieniła imię Ligii; Petroniusz zręcznie odwrócił uwagę, przechylając łódź. Winicjusz zapewnia, że czuje do Augusty tylko wstręt, a słowom Piotra ufa. Opowiada, że Paweł z Tarsu uczy go w drodze i zdobywa serca jego ludzi. W drugim liście, z Ancjum, opisuje swoją willę nad morzem, w której kiedyś ma zamieszkać Ligia, i niepokojącą rozmowę u cezara. Nero czytał poemat o zburzeniu Troi i zazdrościł Priamowi, że widział płonące miasto; Tygellinus proponował podpalić Ancjum, ale cezar odparł, że płonący Rzym byłby widokiem stokroć wspanialszym, a pijani goście wołali, by to uczynił. Winicjusz prosi Ligię, by przeniosła się do domu Aulusów, bo boi się o dom Linusa w ciasnym zaułku Zatybrza.

Winicjusz potajemnie przyjeżdża z Ancjum do Rzymu na rozstawnych koniach i spędza wieczór z Ligią w ogródku Linusa. Mówi jej, że wierzy już w Chrystusa, a chrztu jeszcze nie przyjął, bo Paweł chce, by ochrzcił go Piotr, a on sam pragnie, by przy chrzcie była Ligia, a matką chrzestną Pomponia. Powtarza słowa Pawła do Petroniusza o świecie, w którym nikt nie jest pewny jutra, i odpowiedź wuja: „To nie dla mnie”. Ligia mówi mu, że go kocha. Marzą o wspólnym życiu na Sycylii, w gajach oliwnych, blisko Aulusów, z Piotrem i Pawłem w gościnie. Ciszę nocy przerywa nagle ryk lwów zamkniętych w vivariach przed igrzyskami. Winicjusz uspokaja Ligię, ale ją ogarnia dziwny lęk.

W Ancjum, gdzie cezar żyje poezją i muzyką, Petroniusz bierze górę nad Tygellinusem. Gdy Nero czyta fragment swojej „Troiki”, Petroniusz mówi, że te wiersze byłyby dobre dla Wergiliusza, Owidiusza, a nawet Homera, ale nie dla cezara, bo jego stać na więcej. Nero, zachwycony szczerością przyjaciela, chce spalić wiersze, a potem przyznaje, że jego opisowi pożaru Troi brakuje prawdy, bo nigdy nie widział płonącego miasta. Tygellinus znów proponuje, że coś spali, a potem prosi cezara o rozmowę w cztery oczy. Petroniusz mówi siostrzeńcowi, że życie przy cezarze to jego arena, a chrześcijańskie cnoty by go znudziły. Winicjusz wyznaje mu, że od nocy, gdy ryczały lwy, przeczuwa niebezpieczeństwo nad Ligią.

Po próbie hymnu na cześć Afrodyty Nero na tarasie zwierza się Petroniuszowi, że muzyka otwiera mu nieznane światy, że nie jest okrutnikiem, a matkę i żonę skazał po to, by złożyć wielką ofiarę u bram nieznanego, i że szykuje jeszcze większą. Petroniusz wykorzystuje chwilę: opowiada, że Ligia się odnalazła i że Winicjusz chce ją poślubić. Nero każe mu jechać jutro do Rzymu i ożenić się, a przy Poppei daje mu dla narzeczonej naszyjnik z opali, który Augusta brała za swój. Gdy cezar ma zacząć śpiewać, wbiega wyzwoleniec Faon z wieścią, że Rzym płonie. Nero cieszy się, że zobaczy płonące miasto i skończy „Troikę”, a Winicjusz, wołając z rozpaczą, wybiega z pałacu w samej tunice.

Winicjusz pędzi nocą konno z Ancjum do Rzymu, zmieniając rozstawne konie. Po drodze dochodzi do przekonania, że miasto podpalono na rozkaz cezara, i boi się buntu niewolników i rzezi. Po raz pierwszy modli się do Chrystusa: prosi, by wyniósł Ligię z płomieni. Ze wzgórz pod Albanum widzi ogromną wstęgę ognia i wał dymu nad Rzymem. Drogi zapełniają się uciekinierami, a senator Juniusz mówi mu, że ogień wybuchł przy Wielkim Cyrku, że płoną Awentyn, Caelius i Karyny, a jacyś ludzie nie pozwalają gasić i rzucają pochodnie.

Pod murami panuje chaos: zbiegli niewolnicy, gladiatorzy i nędzarze rabują, a tłum oskarża Nerona i grozi mu śmiercią. Winicjusz, prowadząc oddział pretorianów, przedziera się okrężną drogą na Zatybrze i przez chwilę marzy nawet, by stanąć na czele ludu i obalić cezara, ale myśli tylko o Ligii. Na zaułku Linusa domy już płoną; Winicjusz wpada do pustego domku, znajduje krzyż z kagankiem i w izbie Ligii jej szatę. Rozumie, że mieszkańcy uciekli. Ucieka przed ogniem, zrzuca palącą się tunikę i pada bez sił, osłaniając usta szatą Ligii. Ratują go robotnicy, którzy burzą domy, by zatrzymać pożar, i mówią, że nie wolno im odmówić pomocy. To chrześcijanie. Gdy budzi się w ogrodzie na polu Kodetańskim, Chilon mówi mu, że Linus z Ligią wyszli do Ostrianum przed dwoma dniami, i przysięga, że mu jeszcze odpłaci.

Rozdział XLIV to obraz Rzymu w ogniu: łuna rozlewa się po niebie, pożary wybuchają wciąż w nowych miejscach, płoną składy oliwy, zboża i orzechów, a wiatr niesie rozżarzone skorupy na kolejne dzielnice. Tysiące ludzi giną w płomieniach i w dymie, ze zwierzyńców uciekają słonie. Tłum wierzy, że miasto spłonęło z rozkazu cezara, który chce zbudować nowe pod nazwą Neronii, i jest bliski buntu; jedni błagają bogów, inni im bluźnią, a chrześcijanie śpiewają o dniu sądu.

Winicjusz, nakarmiony i ubrany przez chrześcijanina, tkacza Makrynusa, rusza z Chilonem na mułach okrężną drogą do Ostrianum. Grek, patrząc na płonący Rzym, cieszy się w duchu z upadku miasta, które łupiło świat. Winicjusz obiecuje mu dom z winnicą, jeśli odnajdą Ligię. Chilon namawia go, by po drodze zajrzeli do kamieniołomu między Janikulum a Watykanem, gdzie modlą się chrześcijanie z Zatybrza, prześladowani przez Żydów. W podziemiu tłum wiernych czeka końca świata, a Kryspus woła o sądzie ostatecznym, o karze dla grzesznych i każe wyrzec się ziemskiej miłości. Gdy od huku walących się domów wszyscy padają na ziemię, wchodzi apostoł Piotr, mówi „Pokój z wami!” i zamiast strachu przynosi wiernym ufność w miłosiernego Chrystusa. Winicjusz chwyta go za płaszcz i prosi o pomoc w odnalezieniu Ligii, a Piotr każe mu ufać i iść za sobą.

Pożar trwa, a Tygellinus, który przybył z Ancjum, każe burzyć domy na Eskwilinie, by zatrzymać ogień. Pod murami koczują setki tysięcy ludzi bez dachu nad głową; doskwiera im głód, a gdy pierwszy chleb dociera do Emporium, lud rozrywa zapasy. Tłumy wołają o chleb i dach, przeklinają cezara, krążą wieści, że Nero chce wygubić mieszkańców. Płoną najstarsze świątynie, a cezar wyrusza z Ancjum dopiero wtedy, gdy płomienie ogarniają jego „domus transitoria”, i śpieszy się, by zobaczyć pożar w największej sile.

Nero przyjeżdża nocą, po drodze ćwicząc z aktorem Aliturusem gesty do swojej pieśni. Pod osłoną szesnastu tysięcy pretorianów wchodzi na wodociąg Appijski i w purpurowym płaszczu, ze złotą lutnią, śpiewa o upadku Troi, patrząc na płonący Rzym. Myśli tylko o tym, jak go podziwiają, a augustianie biją brawo. Tłum na dole wyje, bo nikt już nie wątpi, że cezar spalił miasto, by mieć widowisko do pieśni. Watyniusz radzi uderzyć na lud, a przerażony Nero chce się ukryć; Tygellinus radzi przemówić do tłumu, więc Petroniusz, bezbronny, z laską z kości słoniowej, wjeżdża na koniu w rozwścieczony tłum. Lud, który go lubi, ucisza się. Petroniusz obiecuje odbudowę miasta, otwarcie ogrodów, rozdawnictwo zboża i igrzyska, a tłum odpowiada okrzykiem: „Panem et circenses!”. Po powrocie zapewnia cezara, że lud znów go ubóstwia, a na pytanie, jak wypadł jego śpiew, odpowiada z ironią, że cezar był godny widoku, a widok godny cezara.

Piotr prowadzi Winicjusza do chaty kopacza w wąwozie, gdzie schronili się Ligia, chory Linus i Ursus, gdy wracając z Ostrianum nie mogli przedostać się na Zatybrze. Winicjusz, wyczerpany, pada do kolan apostoła, a ten odpowiada, że dziękować trzeba Chrystusowi. Chilon odchodzi z mułami, przypominając o obiecanym domu i winnicy. W drodze Winicjusz prosi Piotra o chrzest i słyszy, że Chrystusowi można służyć tylko miłością do ludzi.

W chacie Ligia rzuca się Winicjuszowi w ramiona. Trybun opowiada, jak jej szukał, i namawia wszystkich do wyjazdu: przez Ancjum na Sycylię, do jego ziem, gdzie są Aulusowie. Ligia, wstydząc się, odpowiada słowami, które Rzymianka mówiła przy ślubie, że jego ognisko będzie jej ogniskiem. Z zewnątrz dochodzą krzyki: niewolnicy i gladiatorzy walczą z obywatelami koło cyrku Nerona. Piotr każe Winicjuszowi ocalić Ligię, ale sam nie chce uciekać, bo Chrystus kazał mu paść owce, a pasterz nie opuszcza trzody w dniu klęski; Linus mówi to samo. Winicjusz rozumie, że myślał dawnym, ludzkim rozumem. Klęka i przysięga, że on też nie opuści braci. Piotr chrzci go wodą z glinianej amfory, a obecnych ogarnia religijne uniesienie, podczas gdy na zewnątrz huczy pożar i krzyczą walczący.

Pożar gaśnie po sześciu dniach; z czternastu dzielnic Rzymu zostają cztery. Lud ma chleb i igrzyska w zapowiedzi, ale nienawidzi cezara i augustianów. Na naradzie w domu Tyberiusza Petroniusz radzi wyjazd do Grecji. Gdy Tygellinus mówi, że lud chce zemsty, Nero każe mu wziąć winę na siebie, ale prefekt pretorii odpowiada, że spalił Rzym z rozkazu cezara, i grozi buntem pretorianów. Po rozmowie u Poppei wraca z gotowym pomysłem: ofiarą mają być chrześcijanie, wrogowie bogów i rodu ludzkiego, przez lud podejrzewani i znienawidzeni. Nero odgrywa oburzenie i obiecuje ludowi widowisko, jakiego świat nie widział. Petroniusz, by ratować Winicjusza i Ligię, przekonuje cezara, by przyznał się do pożaru jako do czynu wielkiego, i ostrzega, że potomni nazwą go małodusznym poetą, który zrzucił winę na niewinnych. Gdy oskarża Tygellinusa o grożenie cezarowi, Poppea oburza się na niego, a dworzanie żądają dla niego kary. Nero ogłasza, że przyjacielowi przebacza, a Petroniusz rozumie, że przegrał.

U Poppei czekają dwaj rabini z Zatybrza i Chilon. Grek opowiada cezarowi zmyśloną historię: chrześcijanie chcą zniszczyć świat ogniem, a Glaukus, rzekomo morderca dzieci, pchnął go nożem i sprzedał jego żonę handlarzom niewolników. Twierdzi, że Ligia urzekła małą córkę Nerona i Poppei, że Winicjusz został chrześcijaninem, a za wierną służbę kazał go schłostać. Obiecuje wydać Piotra, Linusa, Kryspusa, Glaukusa, Ligię, Ursusa i tysiące innych oraz wskazać ich domy modlitwy. Poppea, urażona chłodem Winicjusza i zazdrosna o piękność Ligii, żąda zemsty za dziecko. Nero nie zgadza się jednak na uwięzienie Winicjusza i Petroniusza, bo ludzie nie uwierzyliby, że oni podpalili miasto, i odkłada ich kolej na później. Chilon zamieszkuje u Tygellinusa i woła, by się śpieszono.

Petroniusz, który popadł w niełaskę, wraca do domu na Karynach, jednego z nielicznych ocalałych, i spokojnie rozważa, że prędzej czy później dostanie wyrok śmierci. Ostrzega mieszkającego u niego Winicjusza, że winą za pożar obarczono chrześcijan, i radzi mu natychmiast uciekać z Ligią albo ją odbić. Sam przy obiedzie słucha z Eunice hymnu do Apollina, a wieczorem z niewzruszoną miną idzie na Palatyn, gdzie Nero czyta nowe pieśni „Troiki” i złośliwie każe przekazać Winicjuszowi, by koniecznie przyszedł na igrzyska z chrześcijanami. Ulicami niesie się okrzyk: „Chrześcijanie dla lwów!”. W domu Winicjusz mówi wujowi, że przyszedł za późno: pięćdziesięciu pretorianów zabrało Ligię do więzienia Mamertyńskiego, a Ursus, któremu Linus zabronił walczyć, czuwa w progu jej celi. Petroniusz wyjaśnia, że stoi za tym zemsta Poppei. Idą razem do więzienia, po drodze Petroniusz zabija pijanego gladiatora, który chciał go zmusić do wołania z tłumem. Więzienia pilnują już pretorianie. Z podziemi dochodzi radosny śpiew uwięzionych.

W całym mieście trwa nagonka. Senat zarządza ofiary oczyszczające, a wśród zgliszcz w pośpiechu budują się drewniane amfiteatry; z całego świata sprowadza się dzikie zwierzęta. Lud pomaga pretorianom chwytać chrześcijan, którzy klękają i śpiewają, nie stawiając oporu, a wielu z nich samo szuka męczeństwa. Bogatych chrześcijan, jak Pomponia czy Winicjusz, na razie się oszczędza. Akte odwiedza Ligię w więzieniu i przynosi jej odzież oraz jedzenie. Petroniusz bezskutecznie zabiega o pomoc u Seneki i dworaków, a Nero odpowiada aktorowi Aliturusowi, który prosi o łaskę dla dziewczyny, że nie ma mniejszej duszy niż Brutus. Winicjusz ofiarowuje Tygellinusowi swoje ziemie, ale ten odmawia. Petroniusz odwodzi go od błagania cezara, przypominając, że mogłoby to tylko zgubić Ligię. Winicjusz, cierpiąc nad ludzkie siły, zaczyna wątpić, dlaczego Chrystus nie przychodzi na pomoc.

Wszystkie zabiegi Winicjusza zawodzą. Więzienia są przepełnione, szerzy się w nich gorączka, a igrzyska mają się zaraz zacząć. Winicjusz noce spędza z Ursusem pod drzwiami Ligii i modli się o cud. Szuka Piotra i odnajduje go na nocnym zebraniu w winnicy Korneliusza Pudensa. Przerażeni chrześcijanie skarżą się, że stracili synów i opiekunów, że kaci znieważyli ich córki, a Linusa wzięto na męki. Piotr przypomina im, że sam Bóg przeszedł przez krzyż, i mówi, że czeka ich nie śmierć, lecz życie wieczne. Ma widzenie: Chrystus chce zbudować swoją stolicę nie w Jerozolimie, lecz w Rzymie, na krwi męczenników. Wierni odchodzą umocnieni. Winicjusz pada mu do stóp i błaga o ratunek dla Ligii. Apostoł każe mu wierzyć do końca, nawet gdyby zobaczył ją w paszczy lwa, i modli się z nim o odwrócenie kielicha goryczy.

Rano pretorianie nie wpuszczają Winicjusza do więzienia, ale setnik, który okazuje się chrześcijaninem, obiecuje przekazywać listy. Petroniusz opowiada, że Nero zranił pucharem małego Rufiusa, syna Poppei z pierwszego małżeństwa, i ma nadzieję przejednać Augustę. Ukrywa przed siostrzeńcem, że cezar chce oddać najpiękniejsze chrześcijanki na pohańbienie. Winicjusz, czekając na odpowiedź, zasypia przy murze i budzi się, gdy obok przejeżdża wspaniała lektyka. Siedzi w niej Chilon. Winicjusz rozumie, że to Grek wydał Ligię, i przyznaje, że go skrzywdził, ale Chilon odpowiada mu pogardliwie.

Ligia w liście żegna narzeczonego, prosi, by przyszedł na igrzyska, i pisze, że po śmierci pozostanie jego żoną. Następnego dnia setnik donosi, że więzienna gorączka uratowała ją przed wyzwoleńcami, którzy wybierali dziewczęta na pohańbienie. Petroniusz straszy Poppeę gniewem nowego Boga i namawia ją, by poprosiła wielką westalkę o uwolnienie Ligii. Gdy Augusta idzie do świątyni Westy, wyzwoleńcy cezara duszą chorego Rufiusa i wrzucają jego ciało do morza. Poppea wraca do pustego łóżka.

W nowym drewnianym amfiteatrze zaczynają się igrzyska. Winicjusz, który przekupił stróżów i bestiariuszy, by ukryli Ligię i nocą wydali ją jego ludziom, schodzi do lochów, gdzie czekają chrześcijanie obszyci w skóry zwierząt. Słyszy Kryspusa, który zamiast pocieszać, grozi skazańcom gniewem Bożym. Kopacz, w którego chacie Winicjusz został ochrzczony, mówi mu, że Ligia leży chora w więzieniu. Prosi tylko, by Winicjusz wskazał mu miejsce, gdzie siedzi Piotr, bo chce w chwili śmierci zobaczyć znak krzyża. Petroniusz podsuwa nowy plan: wynieść Ligię z więzienia w trumnie, jako zmarłą.

Najpierw walczą gladiatorzy. Sieciarz Kalendio pokonuje Gala Lania, a Nero, który na poprzednich igrzyskach przegrał sporą sumę, zakładając się przeciw Laniowi, zwraca kciuk ku ziemi. W przerwie augustianie drwią z Chilona, który nie znosi widoku krwi; Petroniusz mówi mu, że bogowie stworzyli go złodziejaszkiem, a on stał się demonem i nie wytrzyma. Potem na arenę wybiegają chrześcijanie. Klękają i śpiewają „Christus regnat!”, a lud, który czekał na prośby o litość, jest zdumiony. Rozszarpują ich psy, a gdy psy są już zmordowane, lud żąda lwów. Winicjusz siedzi jak umarły, a Chilon mdleje i zostaje wyniesiony. Z najwyższego rzędu Piotr, przebrany za niewolnika Petroniusza, błogosławi ginących znakiem krzyża.

Nero każe wypuścić jeszcze tygrysy, pantery, niedźwiedzie, wilki i hieny, aż widzowie zaczynają wołać „Dosyć!”. Zwierzęta i ostatnich żywych ludzi zabijają z łuków numidyjscy łucznicy. Arenę sprzątają i posypują kwiatami, a cezar wychodzi na nią w purpurowym płaszczu i śpiewa elegię o zburzonej Troi, wzruszając się samym sobą. W tym czasie wozy wywożą szczątki chrześcijan do dołów, a Piotr pyta w duchu Boga, komu oddał władzę nad światem i dlaczego chce założyć swoją stolicę w tym mieście.

Nero jest niezadowolony z przyjęcia swojej pieśni. Gdy cezar zaczyna obmyślać nowe kary dla chrześcijan, Petroniusz, chcąc odwrócić jego myśli, szepcze mu, że w jednym wierszu kuleje metrum; cezar zawstydzony prosi o milczenie i zamyka Senekę w jego domu. Wieczorem przychodzi Nazariusz, syn Miriam, który najął się do wynoszenia zmarłych z więzienia. Mówi, że Ligia żyje, a Ursus i lekarz Glaukus czuwają przy niej. Petroniusz i Winicjusz układają plan: stróże włożą chorą do trumny jako zmarłą, Nazariusz z pomocnikiem zostanie z nią w tyle orszaku, a przy świątyni Libityny przejmą ją ludzie dzierżawcy Nigra, który zawiezie ją w góry pod Corioli. Niger okazuje się chrześcijaninem i płacze ze szczęścia, gdy słyszy, że jego młody pan także nim jest. W burzliwą noc wszyscy czekają przy świątyni, ale Nazariusz przynosi złą wiadomość: przed północą Ligię i Ursusa przeniesiono do więzienia Eskwilińskiego. Petroniusz po raz pierwszy w życiu czuje się pokonany, a Winicjusz, w gorączce, powtarza, że Chrystus może mu ją oddać.

Po trzech dniach deszczu igrzyska wracają. Chrześcijanie przebrani za gladiatorów rzucają broń i obejmują się, więc wycinają ich prawdziwi szermierze. Potem cezar pokazuje sceny z mitów i dziejów Rzymu: na arenę strąceni zostają Eurycjusz i jego syn Kwartus, ci sami, od których Chilon dowiedział się kiedyś o znaku ryby, a krew chłopca pryska na podium obok Greka. W przerwie na arenie wznosi się las krzyży. Kryspus nawet teraz grozi braciom sądem, ale z ławek odzywa się apostoł Paweł, który mówi, że to dzień miłosierdzia, nie gniewu. Kryspus pokornie przyznaje, że zgrzeszył, i daje się ukrzyżować w milczeniu. Gdy jednak lud wraca, otwiera oczy, wpatruje się w Nerona i woła: „Matkobójco! Biada ci!”, wróżąc mu straszną śmierć. Po tych słowach umiera.

Nero udaje spokój, ale słowa Kryspusa nie dały mu spać. Tygellinus bierze igrzyska na siebie i drwi z chrześcijańskiego Boga, a cezar zapowiada, że następnym razem skazańcy będą płonąć jako żywe pochodnie w jego ogrodach i że Chilon będzie musiał stać tuż przy nim. Grek wygląda strasznie: osiwiał, nie śpi i mówi, że ogarnia go noc. Przesądnemu Westynusowi na każde oskarżenie przeciw chrześcijanom odpowiada „Nieprawda!”, choć sam ich wydał. Petroniusz mówi augustianom, że chrześcijanie bronią się cierpliwością i umierają tak, jakby zbrodniarzami byli ci, którzy ich skazują. Zapytany, co widzą umierający, Chilon odpowiada: „Zmartwychwstanie!”.

Winicjusz przekupuje dozorcę Cuchnących Dołów i jako grabarz w niewolniczym ubraniu wchodzi nocą do więzienia Eskwilińskiego, urządzonego w piwnicach zburzonych domów. Widzi chorych, głodnych i umierających, którzy proszą, by ich prowadzono na śmierć. Zostaje na noc, przeszukuje piwnice i w czwartej znajduje Ursusa i Ligię. Chce oddać jej swój znak wejścia, ale Ursus mówi, że ona jest zbyt słaba i nie zgodziłaby się zostawić go w więzieniu. Ligia budzi się, mówi, że wiedziała, że przyjdzie, i żegna się z nim. Nie boi się już śmierci, bo idzie do nieba, i prosi, by Winicjusz zniósł jej śmierć bez bluźnierstwa przeciw woli Bożej, bo wtedy Chrystus ich połączy. Winicjusz przyrzeka, a Ligia szepcze: „Jam żona twoja!…”. Oboje zaczynają się modlić.

Przez trzy noce Winicjusz siedzi przy Ligii i rozmawiają o miłości, która połączy ich po śmierci. Oboje coraz bardziej odrywają się od ziemi. Petroniusz dziwi się spokojowi siostrzeńca, a ten wyjaśnia, że po śmierci Ligii wyzna, że jest chrześcijaninem, i pójdzie za nią. Gdy przychodzi wieść, że chrześcijanie mają oświetlić ogrody cezara, dozorca odmawia mu znaku wejścia. Setnik Scewinus rozpoznaje Winicjusza przy bramie, ale go nie wydaje. O północy Winicjusz patrzy na korowód skazańców i widzi w nim lekarza Glaukusa, nie ma w nim jednak ani Ligii, ani Ursusa.

W ogrodach Nerona wszystkie aleje są nabite smolnymi słupami, do których przywiązano chrześcijan. O zmroku niewolnicy podpalają je pochodniami. Nero, w stroju woźnicy, jedzie złotą kwadrygą wśród pijanego orszaku, a przy fontannie zatrzymuje się z Tygellinusem i Chilonem przed płonącym słupem. Grek rozpoznaje na nim Glaukusa, którego wydał na śmierć. Pod spojrzeniem męczennika woła: „Glauku! W imię Chrystusa! Przebacz!”, a z wierzchołka słupa słyszy: „Przebaczam!…”. Wtedy odwraca się do tłumu i ogłasza, że giną niewinni, a podpalaczem jest Nero, wskazując go palcem. Wybucha zamęt, lud woła „Matkobójca! Podpalacz!”, a w wielu rodzi się litość dla chrześcijan.

Błąkającego się po ciemnym ogrodzie Chilona odnajduje apostoł Paweł. Mówi mu, że miłosierdzie Chrystusa jest jak morze, w którym toną ludzkie winy, i chrzci go wodą z fontanny. Chilon pyta, co ma czynić przed śmiercią, i słyszy, by ufał i dał świadectwo prawdzie. W domu czekają na niego pretorianie. Tygellinus obiecuje mu tylko chłostę i wygnanie, jeśli w amfiteatrze odwoła swoje słowa, ale Chilon odpowiada: „Nie mogę” i wyznaje, że wierzy w Chrystusa. Nie łamią go nawet tortury, więc Tygellinus każe wyrwać mu język.

Cały Rzym mówi o Chilonie. Augustianie spierają się, czy oszalał, a Tygellinus wyjaśnia, że został chrześcijaninem. Petroniusz mówi, że chrześcijanie już nie tylko się bronią, lecz zdobywają, bo po każdym widowisku jest ich więcej, i woła: „dość już krwi!”. Wieczorem w amfiteatrze Chilona, z połamanymi nogami i wyrwanym językiem, przybijają do niskiego krzyża, by pożarł go niedźwiedź. Jego twarz jest teraz spokojna i pogodna. Niedźwiedź siada jednak pod krzyżem i nie chce go tknąć, a lud milczy. Chilon patrzy w najwyższe rzędy, uśmiecha się przez łzy i umiera, a spod velarium ktoś woła: „Pokój męczennikom!”.

Obławy dostarczają coraz mniej ofiar, lud jest syty krwi i coraz powszechniej wierzy, że Rzym spalił cezar, ale Nero i Tygellinus nie ustają w prześladowaniu. Winicjusz nie ma już nadziei ocalenia Ligii i myśli tylko o tym, że umrze razem z nią i połączą się w niebie. Ligia czeka na śmierć jak narzeczona na wesele. Ursus marzy, by umrzeć na krzyżu, a boi się, że gdy stanie przed dzikimi zwierzętami, obudzi się w nim myśliwy i pragnienie walki, niegodne chrześcijanina. W więzieniu pomaga innym, a stróże, którzy lękali się jego siły, z czasem go polubili.

Senator Scewinus próbuje wciągnąć Petroniusza w spisek na rzecz Pizona, ale ten nie chce o niczym słyszeć. Dowiaduje się jednak, że cezar potrzebuje jego rad przed podróżą do Achai, i postanawia spróbować ostatniego środka. Na uczcie u Nerwy zaprasza Nerona na wesele Winicjusza z królewską córką Ligów: jako zakładniczka nie może być więziona, a cezar sam zgodził się na to małżeństwo. Nero, złośliwie mrużąc oczy, przyznaje mu rację i mówi, że o weselu pomówią pojutrze w amfiteatrze. Petroniusz rozumie, że znów przegrał, i każe przygotować wydanie ciała Ligii Winicjuszowi.

Na ostatnie wieczorne widowisko przychodzą tłumy, bo wszyscy się domyślają, że cezar chce się nacieszyć cierpieniem Winicjusza. Przy Neronie stoi olbrzymi centurion Kasjusz, a straż nad pretorianami ma trybun Subriusz Flawiusz. Winicjusza nie wpuszczono do lochów. Siedzi blady i najpierw błaga Chrystusa o cud, potem już tylko o to, by Ligia umarła, zanim wyprowadzą ją na arenę. Chwilami ogarnia go żądza zemsty na Neronie, ale w końcu skupia się w jednym słowie: „Wierzę!”. Na znak prefekta na arenę wychodzi nagi i bezbronny Ursus. Klęka do modlitwy, gotów umrzeć cierpliwie jak wyznawca Baranka, a lud zaczyna syczeć. Wtedy na arenę wpada potężny tur germański z przywiązanym do rogów nagim ciałem kobiety. Winicjusz rozpoznaje Ligię i powtarza jak w obłąkaniu: „Wierzę! Wierzę!… Chryste! Cudu!”, a Petroniusz zakrywa mu głowę togą.

Ursus zrywa się, dopada zwierzęcia i chwyta je za rogi. Człowiek i tur stoją długo nieruchomo, w straszliwym natężeniu, wśród zupełnej ciszy. W końcu Ursus skręca turowi kark, zdejmuje Ligię z rogów i, trzymając ją w ramionach, idzie pod podium cezara, prosząc wzrokiem o litość dla niej. Lud szaleje z zachwytu i woła o łaskę. Winicjusz przeskakuje na arenę, okrywa Ligię togą, rozdziera tunikę i pokazuje blizny z wojny armeńskiej. Nero się waha, bo wolałby widzieć dziewczynę rozszarpaną, a Tygellinus podpowiada mu, że ma pretorianów. Tymczasem łaski żądają Petroniusz, senatorowie, a nawet zapłakany Subriusz Flawiusz, a tłum zaczyna wołać „Matkobójca! Podpalacz!”. Przestraszony cezar daje znak łaski. Od tej chwili Ligia i Ursus są pod opieką ludu.

Ligię niosą w lektyce do domu Petroniusza, a Winicjusz i Ursus idą obok. Ursus mówi, że gdy zobaczył ją na rogach tura, usłyszał w duszy głos: „Broń jej!”, i że to Zbawiciel dał mu na tę chwilę siły, które wyżarło więzienie. Służba Petroniusza, w większości nawrócona jeszcze w Ancjum przez Pawła, wita ich z radością, a lekarz Teokles zapewnia, że Ligia wróci do zdrowia. Budzi się w nocy, myśli, że jest już w drodze do nieba, i zasypia. Winicjusz do świtu klęczy przy niej i dziękuje Chrystusowi.

Petroniusz idzie za cezarem na Palatyn i podsuwa mu temat pieśni dla Greków: o dziewicy, którą rozkaz władcy świata uwalnia z rogów tura i oddaje kochankowi. Nero nie zechce teraz zepsuć sobie tematu, więc Tygellinus ma związane ręce. Petroniusz radzi jednak siostrzeńcowi wyjechać, bo prefekt pretorii mógłby nawet otruć Ligię, a Winicjusz chce ją zawieźć do chorej Pomponii. W ogrodach willi zakochani rozmawiają o przebytych cierpieniach i czują spokój, jakiego nie znali. Ligia mówi, że Chrystus przeprowadził Winicjusza przez mękę, by zmienić jego duszę, a on czuje, że nie zostało w nim nic z dawnego patrycjusza. Choroba odebrała jej część urody i Petroniusz dziwi się, że była warta tylu cierpień, ale Winicjusz kocha teraz jej duszę i kocha ją jeszcze bardziej.

Prześladowania trwają, choć ofiar jest już mniej: większość chrześcijan zginęła, inni uciekli z Rzymu albo się ukrywają. Piotr, posiwiały i zgarbiony, odwiedza Ligię i Winicjusza i błogosławi ich na pożegnanie. Kilka dni później Petroniusz przynosi wieść, że u jednego z wyzwoleńców cezara znaleziono listy apostołów i Nero kazał w ciągu trzech dni uwięzić Piotra i Pawła. Winicjusz i Ursus ostrzegają Piotra w domu Miriam, a Nazariusz wyprowadza wszystkich do opuszczonych kamieniołomów; Ursus niesie na rękach Linusa, połamanego na torturach. Wierni błagają apostoła, by ratował się ucieczką. Piotr waha się: jego trzoda jest rozproszona, Kościół w Rzymie zniszczony, a Nero potężniejszy niż kiedykolwiek, ale boi się usłyszeć od Pana, że inni zginęli, a on uciekł. Gdy Linus prosi go, by nie pozwolił na zwycięstwo Antychrysta, ulega.

O świcie Piotr i Nazariusz idą drogą Appijską. Apostoł widzi zbliżającą się w blasku słońca postać, której chłopiec nie dostrzega. Pada na kolana, woła: „Chryste! Chryste!…” i pyta: „Quo vadis, Domine?…”, czyli: „Dokąd idziesz, Panie?”. Słyszy odpowiedź: „Gdy ty opuszczasz lud mój, do Rzymu idę, by mnie ukrzyżowano raz wtóry.” Wstaje bez słowa i zawraca. Zapytany przez Nazariusza, dokąd idzie, odpowiada: „Do Rzymu”. Okazuje się, że zaraz po jego wyjściu pretorianie szukali go w domu Miriam. Od tego dnia Piotr codziennie naucza i chrzci na Ostrianum, a przychodzi do niego coraz więcej ludzi. Rozumie, że prawdy nie zwycięży ani cezar, ani jego legiony i że Rzym staje się stolicą, z której będzie ona płynąć na świat.

W więzieniu Mamertyńskim Piotr chrzci jeszcze dwóch pilnujących go żołnierzy. Pod nieobecność Nerona wyrok wydają jego wyzwoleńcy. Po chłoście apostoł idzie na śmierć za mury miasta, ku wzgórzu Watykańskiemu, wyprostowany i pogodny, jak zwycięzca w pochodzie tryumfalnym, a za nim idą tysiące wiernych. Czuje, że dokonał swego dzieła i że Rzym jest teraz miastem Chrystusa. Przed ukrzyżowaniem błogosławi miasto i świat słowami: „Urbi et orbi!”. Tego samego wieczoru żołnierze prowadzą drogą Ostyjską Pawła. Po drodze bierze od młodej Plautylli zasłonę, którą zawiążą mu oczy, i idzie spokojnie, myśląc, że prawdy o miłości nie zwycięży żaden cezar. Na miejscu stracenia modli się słowami ze swojego listu o tym, że dobrze walczył i wiarę zachował.

Rzym trwa w szaleństwie. Jeszcze przed śmiercią apostołów wykryto spisek Pizona; po nim giną Seneka, Lukan, Feniusz Rufus, senator Scewinus, Tuliusz Senecjo, Subriusz Flawiusz i wielu innych, a potem ich krewni, przyjaciele i znajomi. Skazani w listach dziękują cezarowi za wyrok i zapisują mu część majątku, by ocalić resztę dla dzieci. Ginie też Poppea, ofiara chwilowego gniewu Nerona. Senat płaszczy się przed cezarem i czci go jak boga. Tymczasem na ziemi przesiąkniętej krwią i łzami rośnie cicho, ale coraz potężniej, posiew Piotra.

Winicjusz pisze do Petroniusza z Sycylii. Opowiada o spokojnym życiu z Ligią, którą nazywa już żoną, i z Ursusem, który łowi ryby w zatoce. Pisze, że dopiero Chrystus nauczył go kochać, że ich miłość przetrwa śmierć, bo kochają się w Nim, i zaprasza wuja, by przyjechał zobaczyć, ile szczęścia daje ta nauka w zwykłych dniach. Petroniusz dostaje list w Cumae, dokąd wyjechał za cezarem. Wie, że przegrał z Tygellinem, który oskarżył go o przyjaźń ze Scewinusem, duszą spisku Pizona. W odpowiedzi żartobliwie przyznaje, że Chrystus to chyba najuczciwszy z bogów, ale wyjaśnia, że ich nauka nie jest dla niego: nie umie kochać wszystkich ludzi, także brzydkich, i nie chce wyrzec się piękna ani przyjemności. Na końcu pisze, że musi umrzeć, i żegna Ligię tymi samymi słowami, którymi powitał ją kiedyś w domu Aulusów.

Przyjaciel donosi Petroniuszowi, że wkrótce przyjdzie wyrok. Petroniusz postanawia go uprzedzić. Mówi Eunice, że od dawna jest wolna i że cała willa należy teraz do niej, a ona rozumie, co zamierza. Wieczorem wydaje wspaniałą ucztę. Rozdaje gościom bezcenne czary, a swoją, z której ulał wino na cześć bogini miłości, rozbija o posadzkę. Odczytuje też list do Nerona, w którym drwi z jego zbrodni, a jeszcze bardziej z jego śpiewu i wierszy, radząc mu na koniec: zabijaj, ale nie pisz wierszy. Potem każe lekarzowi otworzyć sobie żyły. Eunice mówi, że go nie opuści, i umiera razem z nim, przy muzyce i pieśniach Anakreonta. Goście rozumieją, że z Petroniuszem ginie to, co zostało jeszcze ich światu: poezja i piękno.

W Galii wybucha bunt legionów pod wodzą Windeksa, ale Nero długo się nim nie przejmuje. Zostaje w Grecji, gdzie zdobywa wieńce za śpiew, a gdy wraca do Rzymu, urządza sobie tryumfalny wjazd. Tego samego wieczoru na murach pojawiają się napisy wyszydzające go jako artystę. Cezar zajmuje się nowymi instrumentami i planami widowisk, zamiast zbierać wojsko. Gdy do buntu przyłącza się Galba z Hiszpanią, wpada w szał i wydaje rozkazy, których nikt już nie chce wykonać. W końcu pretorianie w samym Rzymie okrzykują cezarem Galbę.

Nero budzi się w opustoszałym pałacu. Z trzema wyzwoleńcami ucieka nocą do willi Faona za bramą Nomentańską, po drodze mijając Ostrianum, gdzie nauczał Piotr. Widzi w ciemności twarze matki, żony i brata, ale nawet teraz gra rolę i recytuje. Gdy przychodzi wieść, że senat skazał go na haniebną śmierć, przykłada sobie nóż do szyi, lecz nie ma odwagi go wbić; robi to za niego wyzwoleniec Epafrodyt. Umiera, powtarzając wcześniej: „Jakiż artysta ginie!”. Jego ciało pali wierna Akte. Narrator kończy stwierdzeniem, że Nero minął jak burza czy zaraza, a bazylika Piotra wciąż panuje nad miastem i światem. Przy dawnej bramie Kapeńskiej stoi kapliczka z napisem „Quo vadis, Domine?”.