Matura 2027 · epoka literacka
Pozytywizm to w Polsce epoka lat 1864–1890: od upadku powstania styczniowego do debiutów poetów Młodej Polski. To czas pracy organicznej i pracy u podstaw, wiary w naukę i wielkiej powieści realistycznej, a na maturze epoka Lalki Prusa, Potopu Sienkiewicza i Zbrodni i kary Dostojewskiego, o które CKE pyta w teście i na egzaminie ustnym.
W historii literatury polskiej pozytywizm trwa od 1864 do 1890 roku. Początek wyznacza upadek powstania styczniowego, które wybuchło 22 stycznia 1863 roku i trwało do jesieni 1864 roku; jego klęska była zarazem klęską romantycznych ideałów walki zbrojnej. Ta data raczej nie budzi sporów.
Koniec jest umowny. Młodą Polskę liczy się od 1890 albo od 1891 roku, gdy debiutowali poeci nowego pokolenia, między innymi Kazimierz Przerwa-Tetmajer. Pisarze pozytywizmu tworzyli jednak także później: Prus wydał Faraona w 1897 roku, a Sienkiewicz Quo vadis w 1896 i Krzyżaków w 1900 roku. Pod koniec XIX wieku obie epoki współistniały.
W Europie pozytywizm był przede wszystkim prądem filozoficznym, a w literaturze odpowiadał mu realizm, ukształtowany we Francji w połowie XIX wieku; epokę datuje się tam mniej więcej na lata 1840–1880. Na maturze liczą się daty polskie: według zasady CKE z poziomu rozszerzonego Zbrodnia i kara (1866) należy do pozytywizmu, ale Pani Bovary (1857) do romantyzmu.
Nazwa pochodzi od filozofii pozytywnej Augusta Comte’a (1798–1857), francuskiego filozofa i twórcy terminu socjologia, autora Kursu filozofii pozytywnej. Za prawdziwą uznawała ona wiedzę opartą na doświadczeniu i rozumie, na wzór nauk przyrodniczych.
W Polsce mówi się też o pozytywizmie warszawskim, bo głównym ośrodkiem nowego programu była Warszawa, a jego twórcami byli między innymi Aleksander Świętochowski, Bolesław Prus, Piotr Chmielowski i Julian Ochorowicz.
Klęska powstania styczniowego przyniosła represje. Zaborcy prowadzili politykę rusyfikacji i germanizacji, a w zaborze pruskim Polacy musieli bronić się przed Kulturkampfem (1871–1878), wymierzonym w Kościół katolicki i silnie antypolskim, oraz przed osadzaniem na swoich ziemiach niemieckich kolonistów. Zmieniała się też wieś: z uwłaszczeniem chłopów wiązał się upadek wielu tradycyjnych majątków szlacheckich, o czym pisał Prus w Anielce (1880).
Młode pokolenie, wychowane w Szkole Głównej Warszawskiej (1862–1869), winą za klęskę obarczyło romantyczną poezję, która wzywała do walki. Zamiast powstań proponowało pracę: rozwój gospodarki, oświaty i nauki w granicach prawa obowiązującego w państwach zaborczych. Program ogłaszała młoda prasa, przede wszystkim Przegląd Tygodniowy, wydawany od 1866 roku; w 1871 roku Aleksander Świętochowski wyłożył w nim program epoki w artykule „My i wy”. Tak zaczął się spór młodych z konserwatywnymi starymi, którzy zarzucali pozytywistom brak patriotyzmu.
Około 1880 roku ofensywa pozytywizmu warszawskiego osłabła. Część jego przedstawicieli, rozczarowana, rewidowała poglądy, a do głosu doszło nowe pokolenie, w tym młodzi socjaliści. Pisarze epoki tworzyli jednak dalej i wciąż uważali powieść za najlepsze narzędzie przebudowy społeczeństwa. W tych latach powstały Nad Niemnem (1888) i Lalka (1890).
Pozytywiści przypisywali szczególne znaczenie nauce, opartej na doświadczeniu i rozumie, a jej ideał widzieli w naukach przyrodniczych; tę postawę nazywa się scjentyzmem. Z teorii Karola Darwina i z filozofii Herberta Spencera wzięli przekonanie, że społeczeństwo jest jak żywy organizm, a jego rozwój przypomina ewolucję w świecie przyrody.
Światopogląd epoki opierał się na scjentyzmie, ewolucjonizmie, agnostycyzmie i determinizmie, a w etyce na utylitaryzmie, czyli zasadzie użyteczności, której zwolennikiem był John Stuart Mill. Ważną rolę odgrywał też liberalizm. Człowiek był w tym ujęciu częścią przyrody i społeczeństwa, a drogą do zachowania tożsamości narodowej miała być praca, a nie powstania.
Polscy pozytywiści przenieśli te idee na grunt kraju bez państwa. Skoro społeczeństwo jest organizmem, potrzebuje zdrowia wszystkich części, dlatego program obejmował pracę organiczną, czyli rozwój gospodarczy wszystkich warstw, pracę u podstaw, czyli oświatę ludu i obronę przed rusyfikacją i germanizacją, a także emancypację kobiet i asymilację Żydów. Literatura miała mieć charakter użytkowy i służyć temu programowi, dlatego najważniejsza stała się proza.
Praca jest dla pozytywistów miarą wartości człowieka. Wokulski z Lalki jako chłopiec w restauracji Hopfera uczy się po nocach, potem studiuje i dorabia się majątku, a pracowitość odróżnia go od arystokracji, która żyje z długów i pogardza pracą. Jedno z pytań jawnych matury ustnej dotyczy właśnie pracy jako pasji człowieka.
Gdzie go znajdziesz:Lalka
W bohaterach epoki ścierają się dwa pokolenia i dwie postawy. Doktor Szuman mówi o Wokulskim, że stopili się w nim romantyk i pozytywista, a nad ciałem starego subiekta Ignacego Rzeckiego, wiernego dawnym ideałom, ten sam Szuman mówi, że to ostatni romantyk.
Gdzie go znajdziesz:Lalka
Literatura pozytywizmu pokazuje świat podzielony na warstwy, które się nie rozumieją. Lalka przedstawia Warszawę zubożałej arystokracji, kupców i biedoty z Powiśla, a w Katarynce stary mecenas, który nie znosi katarynek, odkrywa, że ich fałszywa muzyka jest jedyną radością niewidomej dziewczynki z przeciwka.
W Latarniku stary polski tułacz Skawiński po latach wojen i niepowodzeń znajduje spokój na samotnej wieży w Aspinwall pod Panamą, ale traci posadę przez jedną polską książkę, która budzi w nim tęsknotę za krajem.
Gdzie go znajdziesz:Latarnik
Andrzej Kmicic z Potopu przez nierozważną przysięgę staje po stronie zdrajcy Radziwiłła, a potem pod cudzym nazwiskiem broni Jasnej Góry, króla i ojczyzny, by odzyskać honor i miłość Oleńki. Trylogia miała dodawać czytelnikom otuchy.
Gdzie go znajdziesz:Potop
W Zbrodni i karze student Raskolnikow zabija lichwiarkę, żeby sprawdzić, czy jest człowiekiem niezwykłym, a potem nie potrafi unieść tego, co zrobił. Powieść z 1866 roku należy według zasady CKE z poziomu rozszerzonego do pozytywizmu, a pięć pytań jawnych matury ustnej dotyczy właśnie jej.
Gdzie go znajdziesz:Zbrodnia i kara
W noweli Z legend dawnego Egiptu stuletni faraon Ramzes jest bliski śmierci, a jego wnuk Horus przez jedną noc czeka na pierścień władzy, by zmienić Egipt; nad ranem Ramzes zdrowieje, a Horus już nie żyje. O władzy mówi też Quo vadis Sienkiewicza: w Rzymie cesarza Nerona chrześcijan oskarża się o podpalenie miasta.
Gdzie go znajdziesz:Z legend dawnego EgiptuQuo vadis
W malarstwie tych lat tworzyli przedstawiciele realizmu, między innymi Józef Chełmoński i Aleksander Gierymski, prekursor polskiego impresjonizmu. Obrazy historyczne i batalistyczne malował Jan Matejko (1838–1893), od 1873 roku dyrektor krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych, nauczyciel między innymi Jacka Malczewskiego, Józefa Mehoffera i Stanisława Wyspiańskiego, czyli przyszłych artystów Młodej Polski.
„Szukajcie prawdy jasnego płomienia, / Szukajcie nowych, nieodkrytych dróg!”
Adam Asnyk, Do młodych
Początek wiersza Do młodych Asnyka: poeta wzywa młode pokolenie, by szukało prawdy i nowych, nieodkrytych dróg. W następnych wersach mówi, że każdy krok w tajniki stworzenia poszerza ludzką duszę.
Tekst na Wolnych Lekturach„Każda epoka ma swe własne cele / I zapomina o wczorajszych snach: / Nieście więc wiedzy pochodnię na czele / I nowy udział bierzcie w wieków dziele — / Przyszłości podnoście gmach!”
Adam Asnyk, Do młodych
Trzecia strofa Do młodych: każda epoka ma własne cele i zapomina o wczorajszych snach, więc młodzi mają nieść pochodnię wiedzy i budować gmach przyszłości. Ostatnie trzy wersy CKE przytoczyła w teście z 2023 roku jako cytat ilustrujący założenia pozytywizmu.
Tekst na Wolnych Lekturach„Ale nie depczcie przeszłości ołtarzy, / Choć macie sami doskonalsze wznieść”
Adam Asnyk, Do młodych
Początek czwartej strofy Do młodych: młodzi mają wznieść doskonalsze ołtarze, ale nie deptać ołtarzy przeszłości, bo, jak mówią dalsze wersy, wciąż żarzy się na nich święty ogień.
Tekst na Wolnych Lekturach„Stopiło się w nim dwu ludzi: romantyk sprzed roku sześćdziesiątego i pozytywista z siedemdziesiątego.”
Bolesław Prus, Lalka, tom pierwszy
Doktor Szuman o Wokulskim, bohaterze Lalki: w jednym człowieku połączyli się romantyk sprzed 1860 roku, czyli z czasów przed powstaniem styczniowym, i pozytywista z 1870 roku.
Tekst na Wolnych Lekturach„Na tym kończy się ten szereg książek pisanych w ciągu kilku lat i w niemałym trudzie — dla pokrzepienia serc.”
Henryk Sienkiewicz, Pan Wołodyjowski
Ostatnie zdanie Pana Wołodyjowskiego, zamykające całą Trylogię: Sienkiewicz mówi, że pisał ją po to, by dodać otuchy czytelnikom.
Tekst na Wolnych Lekturach„Nie rzucim ziemi, skąd nasz ród. / Nie damy pogrześć mowy,”
Maria Konopnicka, Rota
Początek Roty Konopnickiej z 1908 roku: naród przysięga, że nie odda ziemi i nie pozwoli pogrzebać swojej mowy. Późny wiersz poetki pozytywizmu powstał przeciw germanizacji w zaborze pruskim.
Tekst na Wolnych LekturachZadanie 1. (0–1)
Zadanie 2. (0–1)
Zadanie 3. (0–1)
Zadanie 4. (0–1)
Zadanie 5. (0–1)
Zadanie 6. (0–1)
Zadanie 7. (0–1)
Zadanie 8. (0–1)
Odpowiedzi sprawdzone: 0/8
Zacznij od pierwszych zadań z darmowego arkusza (matura z języka polskiego, poziom podstawowy): bez zegara, każde sprawdzisz od razu, z wyjaśnieniem. Potem możesz rozwiązać cały arkusz.
5. Poprawność przypisania przez zdającego utworu literackiego do epoki literackiej / okresu literackiego egzaminator oceni zgodnie z periodyzacją literatury określoną w podstawie programowej, tj.: starożytność, średniowiecze, renesans, barok, oświecenie, romantyzm, pozytywizm, Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne, literatura wojny i okupacji, literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna, literatura po 1989 r.
6. Każdy utwór literacki należący do literatury powszechnej przypisuje się do epoki literackiej / okresu literackiego zgodnie z ramami czasowymi przyjętymi w historii literatury polskiej.
Na maturze epokę utworu nazywasz tak, jak podstawa programowa i zasady oceniania CKE: pozytywizm. Realizm i naturalizm to prądy literackie, a nie epoki. W zasadach oceniania wypracowania na poziomie rozszerzonym CKE pisze też, że utwór literatury powszechnej przypisuje się do epoki według dat literatury polskiej: Zbrodnia i kara (1866) należy więc do pozytywizmu, a Ojciec Goriot (1835) i Pani Bovary (1857), choć to powieści realistyczne, do romantyzmu.
W wypracowaniu pozytywizm przydaje się jako kontekst historycznoliteracki, gdy piszesz o pracy, nauce i postępie, o społeczeństwie i jego podziałach albo o sporze marzeń z trzeźwym rozumem. W teście historycznoliterackim CKE pytała o fragment Potopu i o bohatera Lalki, a w 2023 roku kazała dopasować do pozytywizmu wersy wiersza Do młodych Asnyka. Na maturze ustnej dwanaście pytań jawnych na lata 2026–2028 dotyczy utworów tej epoki: sześć Lalki, jedno Potopu i pięć Zbrodni i kary.
Matura 2023, poziom podstawowy, część 1, zadanie 13
Tabela z założeniami pozytywizmu i Młodej Polski, opisanymi za Słownikiem terminów literackich, i trzy cytaty z wierszy wydrukowane bez nazwisk autorów. Do pozytywizmu pasuje według klucza cytat 1, wersy z Do młodych Asnyka o niesieniu pochodni wiedzy i budowaniu przyszłości.
Matura 2024, poziom podstawowy, część 1, zadanie 13
Fragment Potopu z tomu I, w którym książę Bogusław Radziwiłł wykłada Kmicicowi swoje plany wobec Rzeczypospolitej. Trzeba ocenić dwa stwierdzenia o metaforach wyszarpywania poduszki spod głowy konającego i rozdzierania sukna; według klucza CKE pierwsze jest fałszywe, drugie prawdziwe.
Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 11.1
Fragment Lalki i perły Olgi Tokarczuk opisuje jednego z bohaterów Lalki, nie podając jego nazwiska; trzeba je podać. Według klucza to Ignacy Rzecki, a pomyłka w imieniu lub nazwisku daje zero punktów.
Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 11.2
Na podstawie tego samego fragmentu trzeba wykazać, że Rzecki to człowiek przywiązany do ludzi, i odwołać się do jego relacji z innym bohaterem Lalki. CKE przyjmuje na przykład żal po przyjacielu Katzu albo troskę o szczęście Wokulskiego.
Pytania jawne CKE na lata 2026–2028 o lektury, które należą do tej epoki — słowo w słowo, z numerami CKE. Plan odpowiedzi znajdziesz na stronie lektury.
Pytanie 30. Lalka
Miłość – siła destrukcyjna czy motywująca do działania? Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 31. Lalka
Praca jako pasja człowieka. Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 32. Lalka
Jaką rolę w relacjach międzyludzkich odgrywają majątek i pochodzenie? Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 33. Lalka
Konfrontacja marzeń z rzeczywistością. Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 34. Lalka
Miasto – przestrzeń przyjazna czy wroga człowiekowi? Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 35. Lalka
Czym dla człowieka mogą być wspomnienia? Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 36. Potop
Postawy odwagi i tchórzostwa. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Potopu Henryka Sienkiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 37. Zbrodnia i kara
Walka człowieka ze swoimi słabościami. Omów zagadnienie na podstawie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 38. Zbrodnia i kara
Motyw winy i kary. Omów zagadnienie na podstawie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 39. Zbrodnia i kara
Ile człowiek jest gotów poświęcić dla innych? Omów zagadnienie na podstawie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 40. Zbrodnia i kara
Co może determinować ludzkie postępowanie? Omów zagadnienie na podstawie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 41. Zbrodnia i kara
Motyw przemiany bohatera. Omów zagadnienie na podstawie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyOdp.:Pozytywizm w Polsce trwa od 1864 do 1890 roku. Początek wyznacza upadek powstania styczniowego, koniec jest umowny: Młodą Polskę liczy się od 1890 albo od 1891 roku, gdy debiutowali młodzi poeci, a obie epoki współistniały do końca XIX wieku. W Europie epokę datuje się mniej więcej na lata 1840–1880, ale na maturze liczą się daty polskie.
Odp.:Najważniejsze cechy pozytywizmu to scjentyzm, czyli kult nauki, utylitaryzm literatury, program pracy organicznej i pracy u podstaw, emancypacja kobiet i asymilacja Żydów, a w literaturze realizm, naturalizm i przewaga prozy nad poezją. Pozytywiści krytykowali romantyczne marzycielstwo i walkę zbrojną. Wszystkie te cechy najłatwiej pokazać na Lalce Prusa, w której ścierają się romantyzm i pozytywizm.
Odp.:Podstawa programowa wymienia w zakresie podstawowym Lalkę Prusa i Zbrodnię i karę Dostojewskiego, poznawane w całości, oraz fragmenty Potopu Sienkiewicza. Na liście z 2018 roku, do której w wypracowaniu można się odwoływać do 2028 roku, są Z legend dawnego Egiptu Prusa i Gloria victis (1910). Wśród przykładowych lektur uzupełniających podstawa podaje Nad Niemnem Orzeszkowej i fragmenty Listów z podróży do Ameryki Sienkiewicza. Realistyczna lub naturalistyczna powieść europejska z zakresu rozszerzonego należy według zasady CKE do romantyzmu, bo każda z czterech do wyboru powstała przed 1864 rokiem. Na egzaminie ósmoklasisty z pozytywizmem łączą się Latarnik i Katarynka, a także późne powieści Sienkiewicza, napisane już w czasach Młodej Polski: Quo vadis (1896) i W pustyni i w puszczy (1911), oraz Rota (1908).
Odp.:To dwa hasła programu pozytywistów. Praca organiczna to dążenie do rozwoju gospodarczego ziem polskich: skoro społeczeństwo jest jak organizm, wszystkie jego warstwy i dziedziny życia muszą rozwijać się razem. Praca u podstaw to praca oświatowa wykształconych wśród najuboższych, przede wszystkim chłopów, która miała podnieść poziom ich życia i świadomość narodową w czasach rusyfikacji i germanizacji.
Odp.:Nazwa pochodzi od filozofii pozytywnej Augusta Comte’a, francuskiego filozofa, autora Kursu filozofii pozytywnej i twórcy terminu socjologia. Za prawdziwą uznawała ona wiedzę opartą na doświadczeniu i rozumie, na wzór nauk przyrodniczych. W Polsce mówi się też o pozytywizmie warszawskim, bo program epoki powstał głównie w Warszawie, wśród wychowanków Szkoły Głównej.
Odp.:Lalka Bolesława Prusa, wydana w 1890 roku, to powieść pozytywizmu, ale ukazuje spór obu epok. Doktor Szuman mówi o Wokulskim, że stopili się w nim romantyk sprzed 1860 roku i pozytywista z lat 70., a stary subiekt Rzecki uchodzi za ostatniego romantyka. Na maturze przypisujesz Lalkę do pozytywizmu, a jej bohaterów możesz opisać jako ludzi dwóch epok.
Odp.:Przed pozytywizmem był romantyzm, epoka uczucia, wyobraźni i walki zbrojnej o niepodległość, zamknięta wybuchem powstania styczniowego w 1863 roku. Po pozytywizmie przyszła Młoda Polska, która odrzuciła wiarę w naukę i postęp, a w jej miejsce postawiła pesymizm, symbolizm i hasło sztuki dla sztuki. Pełną listę epok po kolei znajdziesz na stronie epok literackich.
Tę stronę napisaliśmy my, nie CKE. Stan na 22 października 2026.
22 października 2026Sprawdź się w arkuszu w układzie matury: test historycznoliteracki i wypracowanie z odwołaniem do lektury obowiązkowej, ocenione według kryteriów CKE.