Reduta Ordona Adama Mickiewicza

Opowieść zaczyna się od zdania, które ustawia narratora z boku walki: „Nam strzelać nie kazano”. Adiutant wchodzi na działo i patrzy na pole, na którym grzmi dwieście armat. Szeregi rosyjskiej artylerii ciągną się „Prosto, długo, daleko, jako morza brzegi” – porównanie pokazuje, że wrogowi nie widać końca. Adiutant widzi też dowódcę wojsk carskich: ten podjeżdża, daje znak mieczem i jednym ruchem przestawia część armii, jak ptak, który składa skrzydło.

Spod tego „skrzydła” wylewa się piechota: długa, czarna kolumna, porównana do płynącej lawy błota, w której zamiast iskier błyszczą bagnety. Czarne chorągwie prowadzą żołnierzy na śmierć jak sępy. Już w pierwszych wersach widać, jak poeta buduje obraz wroga – to nie pojedynczy ludzie, lecz ciemna, gęsta masa, która płynie naprzód.

Naprzeciw czarnej kolumny stoi reduta Ordona: „biała, wąska, zaostrzona”, twarda jak głaz, który „bodzie” morze – wbija się w fale i stawia im czoło. Ma tylko sześć dział, ale strzela bez przerwy. Adiutant mówi, że z tych dział wylatuje więcej bomb, kul i kartaczy, niż gniewne usta wyrzucają szybkich słów i niż uczuć przechodzi przez duszę w rozpaczy – miarą siły ognia stają się ludzkie emocje.

Potem każe słuchaczowi patrzeć: granat wpada w sam środek kolumny jak bryła lawy w fale, pułk znika w dymie, granat pęka, szereg wylatuje w powietrze, a w kolumnie zostaje ogromna „łysina” – puste miejsce po zabitych. Kontrast bieli reduty i czerni wojsk carskich wróci jeszcze w opisie szturmu.

Teraz bohaterem opisu staje się kula armatnia. Leci, grozi, szumi, wyje, ryczy jak byk przed walką, miota się i ryje ziemię, a kiedy dopada celu, zwija się w kolumnie jak wąż boa: pali piersią, rwie zębem, zabija oddechem. Szereg czasowników oddaje jej lot i dźwięk, a porównania do zwierząt robią z pocisku żywą, drapieżną istotę.

Najstraszniejszego pocisku nie widać – słychać go tylko po dźwięku, po tym, jak walą się trupy i jęczą ranni. Kiedy przewierci kolumnę od końca do końca, wygląda to tak, „Jak gdyby środkiem wojska przeszedł anioł śmierci”. Adiutant opowiada o tym z przejęciem: to działa reduty robią wyrwy w szeregach napastników.

Opis bitwy nagle się urywa. Adiutant pyta, gdzie jest król, który posyła te tłumy na rzeź, i czy dzieli z nimi odwagę. Odpowiada sam: nie, ten siedzi pięćset mil dalej, w stolicy, „Król wielki, samowładnik świata połowicy”. To car Rosji. Trzy krótkie zdania pokazują jego władzę: zmarszczył brwi – i ruszają tysiące kibitek z zesłańcami, podpisał – i tysiąc matek opłakuje dzieci, skinął – i spadają knuty od Niemna do Chiwy.

Potem adiutant zwraca się do niego wprost: „Mocarzu, jak Bóg silny, jak szatan złośliwy!”. Przed carem drżą Turcy za Bałkanem i płaszczy się poselstwo z Paryża, a mimo to jedna Warszawa podnosi na niego rękę i zdejmuje mu z głowy koronę polskich królów, bo ją „ukradł i skrwawił”. To aluzja do tego, że sejm powstańczy pozbawił cara polskiego tronu.

Gniew cara rozchodzi się po całym imperium: gdy car się dziwi, drżą ze strachu mieszkańcy Petersburga, gdy się gniewa, ze strachu umierają jego dworzanie. Na Warszawę sypią się kolejne wojska, dla których car jest Bogiem i wiarą, a ich posłuszeństwo adiutant streszcza gorzką ironią: car się gniewa, więc umrzemy, żeby go rozweselić.

Na czele staje wysłany przez cara „wódz kaukaski” z siłami pół świata. Adiutant przyznaje mu wierność, energię i sprawność, ale zaraz dodaje, że jest tylko narzędziem w cudzej ręce, „jak knut w ręku kata”. Żołnierze carscy są w tym wierszu nie tylko wrogami, ale też ofiarami tyranii.

Wraca opis walki, z okrzykiem atakujących „Ura, ura!”. Rosjanie są już przy reducie: walą się do rowów, kładą własne ciała na faszynach, którymi zasypuje się fosę, i czernieją na białych palisadach wałów. Reduta jeszcze jaśnieje od wystrzałów i czerwieni się w środku tej czerni – jak motyl wrzucony w mrowisko, który błyszczy, dopóki nie obsiądą go mrówki.

Wreszcie „Zgasł; — tak zgasła reduta”. Adiutant nie wie, co się stało, i pyta: czy ostatnie działo spadło z łoża i zaryło paszczą w piasek? Czy ostatni artylerzysta zalał krwią zapał działa? Ogień zgasł, a wróg już wyłamuje rogatki.

Adiutant pyta, gdzie jest ręczna broń, i sam odpowiada, że dziś pracowała więcej niż na wszystkich przeglądach wojska przed powstaniem. Domyśla się, dlaczego umilkła, bo nieraz widział garstkę Polaków walczącą z przewagą wroga. Opisuje żołnierza po godzinie strzelania na komendę „pal, nabij”: dym dusi, ręce słabną, a w końcu żołnierz działa już bez rozkazu, bez myśli i czucia, jak maszyna – nabija, strzela i obraca broń od oka do nogi.

Aż ręka szuka w ładownicy i nie znajduje naboju. Żołnierz blednie, czuje, że rozgrzana strzelba parzy mu ręce, upuszcza ją i pada; zginie, zanim go dobiją. Ten obraz to tylko przypuszczenie adiutanta, który przyznaje: „Takem myślił”. Tymczasem do szańca wdziera się kupa wrogów, „jak robactwo na świeżego trupa”.

Adiutantowi ciemnieje w oczach i ociera łzy. Generał długo, w milczeniu patrzy przez lunetę opartą na jego ramieniu, wreszcie mówi jedno słowo: „Stracona”, a spod lunety spływa mu kilka łez. Prosi adiutanta, który ma młodszy wzrok, żeby odszukał na wale Ordona. Adiutant zna go dobrze: Ordon zawsze stał przy jednym dziale i nim kierował.

Szuka go w dymie urywanymi zdaniami („Nie widzę — znajdę — dojrzę”), aż widzi rękę wydającą rozkazy, błysk, Ordona, który grozi wrogom i trzyma zapaloną świecę. Przez moment wydaje mu się, że Ordona pojmano i że zginął – ale nie, Ordon skoczył w dół, do lochów. Generał od razu rozumie, co to znaczy: „Dobrze — rzecze jenerał, — nie odda im prochów”.

Błysk, dym, chwila ciszy – i huk „jak stu gromów”. Powietrze ciemnieje od wyrzuconej ziemi, armaty podskakują i toczą się na kołach, a zapalone lonty nie trafiają do panew. Dym płynie prosto na adiutanta i generała i otula ich gęstą chmurą, w której widać tylko błyski granatów.

Kiedy dym rzednieje i opada deszcz piasku, adiutant patrzy na redutę i nie widzi niczego, co tam było: wałów, palisad, dział, garstki obrońców ani tłumu wrogów. Wszystko znikło „jako sen”. Zostaje tylko czarna bryła bezkształtnej ziemi – „rozjemcza mogiła”, wspólny grób, który pogodził przeciwników.

W tej mogile leżą razem ci, którzy bronili, i ci, którzy się wdarli: po raz pierwszy zawarli „pokój szczery i wieczny”. Gdyby nawet car kazał swoim żołnierzom wstać, ich dusze pierwszy raz go nie posłuchają – śmierć wyzwala z niewoli. Adiutant nie wie, gdzie są dusze setek zabitych, ale wie, gdzie jest dusza Ordona, i ogłasza go patronem szańców.

Tu pada najważniejsza myśl wiersza: niszczenie w dobrej sprawie jest święte jak tworzenie, bo Bóg, który powiedział „stań się”, powie też „zgiń”. Zakończenie zamienia czyn Ordona w zapowiedź sądu: kiedy od ludzi uciekną wiara i wolność, a ziemię zaleją despotyzm i pycha, Bóg ukarze zwycięzców i wysadzi tę ziemię, „jak on swą redutę”.