Literatura angielska XX wieku · Powieść fantasy dla dzieci (baśń)

Opowieści z Narnii. Lew, czarownica i stara szafa C.S. Lewisa

Lew, czarownica i stara szafa to pierwsza z Opowieści z Narnii: historia czworga rodzeństwa, które przez starą szafę trafia do zaczarowanej krainy skutej wieczną zimą i razem z lwem Aslanem pokonuje Białą Czarownicę. To lektura obowiązkowa klas IV–VI na egzaminie ósmoklasisty. Znajdziesz tu streszczenie szczegółowe, plan wydarzeń, bohaterów, motywy, znaczenie tytułu i podpowiedzi do wypracowań.

Autor
Clive Staples Lewis (1898-1963)
Wydanie
1950 (wydanie angielskie); 1985 (pierwsze wydanie polskie, przekład Andrzeja Polkowskiego)
Gatunek
Powieść fantasy dla dzieci (baśń)

Na liście lektur

W skrócie

zacznij tutaj

W czasie wojny czworo rodzeństwa – Piotr, Zuzanna, Edmund i Łucja – trafia z Londynu na wieś, do domu starego profesora. Najmłodsza, Łucja, odkrywa, że stara szafa prowadzi do Narnii, krainy mówiących zwierząt i baśniowych stworzeń, w której Biała Czarownica od stu lat utrzymuje wieczną zimę. Faun Tumnus, który miał wydać dziewczynkę Czarownicy, lituje się nad nią i pozwala jej wrócić.

Edmund, przekupiony przez Czarownicę zaczarowanymi słodyczami i obietnicą władzy, kłamie, że Narnii nie ma, a gdy całe rodzeństwo trafia tam razem, zdradza ich i ucieka do jej zamku. Pozostali, prowadzeni przez państwa Bobrów, idą na spotkanie z Aslanem, wielkim lwem i prawdziwym królem Narnii. Zima zaczyna ustępować, Święty Mikołaj przynosi dzieciom dary.

Czarownica żąda życia Edmunda jako zdrajcy. Aslan oddaje za niego własne życie na Kamiennym Stole, a potem dzięki starszym czarom zmartwychwstaje, ożywia zamienionych w kamień i pokonuje Czarownicę w bitwie. Rodzeństwo zostaje królami i królowymi Narnii, panuje wiele lat, a gdy wraca przez szafę, okazuje się, że w domu profesora nie minęła nawet chwila.

Streszczenie szczegółowe

część po części

Rozdziały I–II. Łucja odkrywa Narnię

W czasie drugiej wojny światowej czworo rodzeństwa – Piotr, Zuzanna, Edmund i Łucja – zostaje wysłanych z bombardowanego Londynu na wieś, do wielkiego starego domu profesora. Pewnego dnia dzieci zwiedzają dom. Najmłodsza, Łucja, wchodzi do starej szafy w jednym z pokojów, przeciska się między futrami i nagle staje w zaśnieżonym lesie, przy latarni.

Spotyka tam fauna, pana Tumnusa, który nazywa ją Córką Ewy i mówi, że jest w Narnii. Zaprasza ją na podwieczorek do swojej groty i opowiada o tej krainie. Narnią rządzi Biała Czarownica, przez którą od stu lat panuje tam zima, a nigdy nie ma świąt. Na koniec Tumnus wyznaje, że miał zatrzymać dziewczynkę i oddać ją Czarownicy – na jej rozkaz każde ludzkie dziecko spotkane w lesie trzeba jej wydać. Nie potrafi jednak tego zrobić i potajemnie odprowadza Łucję z powrotem do szafy.

Rozdziały III–IV. Edmund i Biała Czarownica

Gdy Łucja wraca, okazuje się, że w domu minęła zaledwie chwila, choć ona spędziła w Narnii kilka godzin. Rodzeństwo jej nie wierzy, tym bardziej że w szafie są tylko futra. Edmund dokucza siostrze najbardziej. Później, podczas zabawy w chowanego, Łucja znowu chowa się w szafie i trafia do Narnii, a Edmund, który poszedł za nią, też przechodzi na drugą stronę.

W lesie chłopiec nie może znaleźć siostry. Spotyka natomiast sanie zaprzężone w renifery, powożone przez karła, a w nich bardzo wysoką panią o twarzy białej jak śnieg, w białym futrze i złotej koronie, która każe nazywać się królową Narnii. Najpierw grozi mu różdżką, potem nagle staje się miła: częstuje go gorącym napojem i zaczarowanym ptasim mleczkiem, którego chce się jeść coraz więcej. Wypytuje Edmunda o rodzeństwo i dowiaduje się, że jest ich czworo, a Łucja spotkała fauna. Obiecuje, że uczyni go księciem, a potem królem Narnii, jeśli przyprowadzi do niej brata i siostry. Pokazuje mu, gdzie stoi jej pałac – między dwoma wzgórzami.

Po odjeździe sań Edmund spotyka Łucję, która wraca od pana Tumnusa, i oboje wracają przez szafę do domu.

Rozdział V. Kłamstwo Edmunda i rozumowanie profesora

Po powrocie Edmund zdradza siostrę: przed Piotrem i Zuzanną twierdzi, że tylko bawili się w Narnię, a żadnej krainy nie ma. Łucja ucieka z płaczem, a Piotr karci brata za podłe zachowanie. Starsze rodzeństwo martwi się jednak, że Łucja albo kłamie, albo zaczęła widzieć rzeczy, których nie ma.

Piotr i Zuzanna idą po radę do profesora. Ten, ku ich zdumieniu, poważnie bierze opowieść Łucji pod uwagę. Rozumuje logicznie: Łucja zwykle nie kłamie i nie wygląda na obłąkaną, więc trzeba przyjąć, że mówi prawdę; nawet to, że w innym świecie czas płynie inaczej, przemawia za nią, bo takiego szczegółu dziecko by nie wymyśliło. Kilka dni później gospodyni profesora, pani Macready, oprowadza po domu zwiedzających. Uciekając przed nimi, cała czwórka chowa się w szafie.

Rozdziały VI–VII. Cała czwórka w Narnii i dom państwa Bobrów

Tym razem do Narnii trafia całe rodzeństwo – starsi przekonują się, że Łucja mówiła prawdę. Łucja prowadzi rodzeństwo do domu pana Tumnusa, ale zastają go zdemolowanego, a fauna nie ma: został aresztowany na rozkaz Czarownicy za zdradę i sprzyjanie ludziom. Łucja chce go ratować.

W lesie dzieci spotyka pan Bóbr, który mówi ludzkim głosem. Ostrożnie, by nikt ich nie zobaczył, prowadzi rodzeństwo do swojego domku zbudowanego na tamie. Tam czeka pani Bobrowa przy maszynie do szycia. Pan Bóbr z Piotrem łowią ryby, a pani Bobrowa przyrządza wspaniały obiad. Śnieg pada znowu i zasypuje ślady, więc nikt nie może ich wytropić.

Rozdziały VIII–IX. Przepowiednia i zdrada Edmunda

Po obiedzie państwo Bobrowie opowiadają o Białej Czarownicy, która podaje się za królową Narnii i twierdzi, że pochodzi od ludzi, choć nie jest człowiekiem. Swoich wrogów zamienia w kamień. Mówią, że Aslan – wielki lew, prawdziwy król Narnii – jest w drodze, a dawna przepowiednia głosi, że panowanie Czarownicy skończy się, gdy na czterech tronach w królewskim zamku zasiądą dwaj Synowie Adama i dwie Córki Ewy. Dlatego Czarownica każe łapać każde ludzkie dziecko, które zjawi się w Narnii. Mają spotkać się z Aslanem przy Kamiennym Stole. W pewnej chwili wszyscy spostrzegają, że Edmunda nie ma.

Edmund, skuszony obietnicą władzy i ptasiego mleczka, sam idzie przez śnieg i mróz do zamku Czarownicy. Na jego dziedzińcu stoją kamienne posągi – to wrogowie zamienieni w kamień. Czarownica jest wściekła, że chłopiec przyszedł sam, a gdy słyszy, że Aslan wrócił, wysyła wilki, by zabiły jego rodzeństwo i bobry.

Rozdziały X–XI. Prezenty Świętego Mikołaja i koniec zimy

Bobry i trójka dzieci uciekają z tamy w stronę Kamiennego Stołu, choć pani Bobrowa nie chce wyruszyć bez prowiantu i spokojnie pakuje jedzenie. W drodze słyszą sanie – nie są to jednak sanie Czarownicy, lecz Świętego Mikołaja, który znów może przybyć do Narnii, bo czary Czarownicy słabną. Każdy dostaje prezent: Piotr miecz i tarczę, Zuzanna łuk ze strzałami i róg, który wzywa pomocy, a Łucja sztylet i flakonik z napojem, który leczy każdą ranę.

Tymczasem Czarownica rusza saniami w pościg, zabierając ze sobą Edmunda. Chłopiec przekonuje się, jak okrutna jest jego królowa, i zaczyna żałować, że zdradził rodzeństwo. Śnieg zaczyna topnieć i nadchodzi wiosna, więc Czarownica musi porzucić sanie i iść dalej pieszo.

Rozdziały XII–XIII. Aslan, pierwsza walka Piotra i żądanie Czarownicy

Piotr, Zuzanna, Łucja i bobry docierają do obozu Aslana przy Kamiennym Stole. Wkrótce wilk Maugrim, kapitan tajnej policji Czarownicy, napada na Zuzannę, która wzywa pomocy rogiem. Piotr przybiega i w pierwszej w życiu walce zabija wilka mieczem. Drugi wilk ucieka, a Aslan wysyła za nim swoich żołnierzy, którzy w ten sposób odnajdują obóz Czarownicy i odbijają Edmunda.

Edmund wraca do rodzeństwa skruszony i zostaje mu wybaczone. Wtedy jednak do obozu przybywa Czarownica i żąda wydania chłopca. Powołuje się na prastare prawo Narnii, wielkie czary z zamierzchłych czasów: każdy zdrajca należy do niej, a ona ma prawo go zabić. Aslan rozmawia z nią na osobności, a po tej rozmowie ogłasza, że Czarownica zrzekła się prawa do życia Edmunda.

Rozdziały XIV–XV. Śmierć i powrót Aslana

Aslan przenosi obóz od Kamiennego Stołu do lasu. W nocy Zuzanna i Łucja idą za lwem, który zmierza w stronę Stołu. Z daleka widzą, jak Aslan oddaje się w ręce Czarownicy i jej armii. Słudzy wiążą go, upokarzają i zakładają mu kaganiec, a Czarownica zabija go nożem na Kamiennym Stole – taka była cena ocalenia Edmunda, na którą Aslan zgodził się w rozmowie z nią.

Gdy armia odchodzi na bitwę, dziewczynki płaczą nad martwym lwem. Myszy przegryzają krępujące go sznury. Rano Kamienny Stół pęka z hukiem, a przed siostrami staje żywy Aslan. Wyjaśnia, że istnieją jeszcze starsze czary: jeśli niewinna, dobrowolna ofiara odda życie za zdrajcę, Stół pęknie, a śmierć zacznie działać wstecz. Potem lew zabiera dziewczynki do zamku Czarownicy.

Rozdział XVI. Posągi ożywają i bitwa

Na dziedzińcu zamku Aslan ożywia kamienne posągi – wśród nich jest pan Tumnus, którego Łucja odzyskuje z radością. Ożywieni mieszkańcy Narnii wyruszają z Aslanem na pomoc Piotrowi, który w tym czasie toczy z armią Czarownicy ciężką bitwę.

W bitwie Edmund zachowuje się bohatersko: rozbija mieczem różdżkę Czarownicy, którą zamieniała wrogów w kamień, ale sam zostaje przez nią ciężko ranny. Gdy przybywa Aslan z posiłkami, szala zwycięstwa przechyla się na stronę sił dobra. Lew rzuca się na Czarownicę i ją zabija.

Rozdział XVII. Królowie Narnii i polowanie na Białego Jelenia

Po bitwie Łucja swoim napojem leczy rannych, przede wszystkim Edmunda. Rodzeństwo zostaje koronowane w królewskim zamku Narnii, tak jak głosiła przepowiednia: odtąd są królem Piotrem Wspaniałym, królową Zuzanną Łagodną, królem Edmundem Sprawiedliwym i królową Łucją Mężną. Panują długo, mądrze i sprawiedliwie, a w tym czasie dorastają.

Pewnego dnia, już jako dorośli, wyruszają na polowanie na Białego Jelenia, który według legendy spełnia życzenie temu, kto go złapie. W lesie natrafiają na latarnię, idą dalej i nagle wypadają z szafy w domu profesora – znowu jako dzieci. W ich świecie nie minęła nawet chwila. Opowiadają wszystko profesorowi, a on im wierzy i zapowiada, że kiedyś jeszcze wrócą do Narnii.

Plan wydarzeń

  1. 1.Wyjazd rodzeństwa z bombardowanego Londynu do domu profesora.
  2. 2.Łucja wchodzi do starej szafy i trafia do zaśnieżonej Narnii.
  3. 3.Spotkanie z faunem Tumnusem i podwieczorek w jego grocie.
  4. 4.Wyznanie Tumnusa i powrót Łucji przez szafę.
  5. 5.Rodzeństwo nie wierzy Łucji.
  6. 6.Edmund trafia do Narnii podczas zabawy w chowanego.
  7. 7.Spotkanie Edmunda z Białą Czarownicą i ptasie mleczko.
  8. 8.Obietnica, że Edmund zostanie księciem, jeśli przyprowadzi rodzeństwo.
  9. 9.Kłamstwo Edmunda po powrocie do domu.
  10. 10.Rozmowa Piotra i Zuzanny z profesorem.
  11. 11.Ucieczka przed zwiedzającymi i wejście całej czwórki do Narnii.
  12. 12.Zdemolowany dom Tumnusa i wiadomość o jego aresztowaniu.
  13. 13.Pan Bóbr prowadzi dzieci do domu na tamie.
  14. 14.Opowieść bobrów o Aslanie i przepowiedni o czterech tronach.
  15. 15.Edmund wymyka się do zamku Czarownicy.
  16. 16.Czarownica wysyła wilki w pościg.
  17. 17.Ucieczka z tamy i dary Świętego Mikołaja.
  18. 18.Odwilż i początek wiosny w Narnii.
  19. 19.Spotkanie z Aslanem przy Kamiennym Stole.
  20. 20.Piotr zabija wilka Maugrima.
  21. 21.Odbicie Edmunda z rąk Czarownicy.
  22. 22.Czarownica żąda życia zdrajcy; umowa z Aslanem.
  23. 23.Śmierć Aslana na Kamiennym Stole.
  24. 24.Pęknięcie Stołu i zmartwychwstanie Aslana.
  25. 25.Ożywienie posągów w zamku Czarownicy.
  26. 26.Bitwa, złamanie różdżki przez Edmunda i śmierć Czarownicy.
  27. 27.Koronacja rodzeństwa na królów i królowe Narnii.
  28. 28.Polowanie na Białego Jelenia i powrót przez szafę do domu profesora.

Bohaterowie

Łucja
Najmłodsza z rodzeństwa, ciekawa świata, szczera i ufna. To ona pierwsza odkrywa Narnię i zaprzyjaźnia się z faunem Tumnusem. Gdy rodzeństwo jej nie wierzy, cierpi, ale nie wycofuje się z prawdy. Od początku chce ratować Tumnusa. Razem z Zuzanną idzie za Aslanem w noc jego śmierci i jest świadkiem jego zmartwychwstania. Od Świętego Mikołaja dostaje napój, którym po bitwie leczy rannych, przede wszystkim Edmunda. Zostaje koronowana jako królowa Łucja Mężna.
Edmund
Brat Łucji, złośliwy i skłonny do kłamstwa, żyje w złych stosunkach z rodzeństwem i często dokucza młodszej siostrze. W Narnii daje się przekupić Białej Czarownicy, która częstuje go ptasim mleczkiem i obiecuje mu władzę. Kłamie, że Narnii nie ma, a potem zdradza rodzeństwo i ucieka do zamku Czarownicy. U niej przekonuje się, jak okrutna jest naprawdę, i żałuje zdrady. Uratowany przez żołnierzy Aslana, wraca do rodzeństwa skruszony. W bitwie bohatersko rozbija mieczem różdżkę Czarownicy i zostaje ciężko ranny. Jego przemiana jest jednym z najważniejszych wątków książki: zostaje królem Edmundem Sprawiedliwym.
Piotr i Zuzanna
Starsze rodzeństwo. Piotr, najstarszy, czuje się odpowiedzialny za młodszych, karci Edmunda za kłamstwa i staje na czele dzieci w Narnii. W pierwszej walce zabija wilka Maugrima, broniąc Zuzanny, a potem dowodzi armią Aslana w bitwie. Zostaje Wielkim Królem – królem Piotrem Wspaniałym. Zuzanna jest rozsądna i ostrożna, długo nie wierzy w Narnię, a gdy już tam trafia, proponuje powrót do domu. Razem z Łucją czuwa przy martwym Aslanie. Zostaje królową Zuzanną Łagodną.
Aslan
Wielki lew, prawdziwy król Narnii, który po długiej nieobecności wraca, by uwolnić kraj od Czarownicy. Jest potężny, dobry i sprawiedliwy, a jego przybycie sprawia, że zima ustępuje. Gdy Czarownica żąda życia Edmunda jako zdrajcy, Aslan dobrowolnie oddaje za niego własne życie. Zabity na Kamiennym Stole, zmartwychwstaje dzięki starszym czarom, ożywia zamienionych w kamień i pokonuje Czarownicę. Jego ofiarę za winnego i zmartwychwstanie odczytuje się jako nawiązanie do opowieści o Chrystusie.
Biała Czarownica
Okrutna władczyni, która podaje się za królową Narnii i sprawiła, że od stu lat panuje tam zima, a nigdy nie ma świąt. Nie jest człowiekiem. Swoich wrogów zamienia różdżką w kamienne posągi. Umie być miła, gdy chce kogoś zwieść – tak przekupuje Edmunda słodyczami i obietnicą władzy. Boi się przepowiedni o dwóch Synach Adama i dwóch Córkach Ewy, dlatego każe łapać każdego człowieka. Powołując się na dawne prawo, zabija Aslana, ale ginie w bitwie, gdy lew zmartwychwstaje.
Pan Tumnus
Faun, którego Łucja spotyka jako pierwszego mieszkańca Narnii. Uprzejmy i gościnny, zaprasza ją na podwieczorek. Na rozkaz Czarownicy miał wydać jej każde ludzkie dziecko, ale nie potrafi skrzywdzić dziewczynki i odprowadza ją do szafy. Za tę przyjaźń zostaje aresztowany i zamieniony w kamień. Aslan ożywia go na dziedzińcu zamku Czarownicy. Tumnus pokazuje, że nawet ktoś, kto zrobił coś złego, może wybrać dobro.
Państwo Bobrowie
Pan Bóbr i pani Bobrowa to mówiące bobry, wierni Aslanowi przeciwnicy Czarownicy. Pan Bóbr ostrożnie prowadzi rodzeństwo przez las do swojego domku na tamie, gdzie pani Bobrowa szyje przy maszynie. Razem z Piotrem łowi ryby na obiad, a potem bobry opowiadają dzieciom o Aslanie i przepowiedni. Pan Bóbr jest dzielny i przewidujący – pierwszy rozumie, dokąd poszedł Edmund. Pani Bobrowa jest gospodarna i spokojna: nawet w ucieczce nie zapomina o prowiancie. Prowadzą dzieci na spotkanie z Aslanem.
Profesor
Stary profesor Kirke, do którego domu na wsi trafia rodzeństwo. Jest starszym, mądrym i życzliwym człowiekiem. Gdy Piotr i Zuzanna przychodzą do niego zmartwieni opowieściami Łucji, rozumuje logicznie i przekonuje ich, że siostra najpewniej mówi prawdę. Na końcu wierzy w przygody dzieci w Narnii i zapowiada, że jeszcze tam wrócą. W domu profesora mieszka też gospodyni, pani Macready, przed którą dzieci chowają się w szafie.

Czas i miejsce akcji

Akcja zaczyna się w Anglii w 1940 roku, w czasie drugiej wojny światowej: dzieci zostają wysłane z bombardowanego Londynu na wieś, do wielkiego, starego domu profesora. Stamtąd przez szafę przenoszą się do Narnii.

W Narnii poznajemy zaśnieżony las z latarnią, grotę pana Tumnusa, domek państwa Bobrów na tamie, zamek Czarownicy z dziedzińcem pełnym kamiennych posągów, Kamienny Stół i królewski zamek, w którym rodzeństwo zostaje koronowane. Czas w Narnii płynie inaczej niż w naszym świecie: dzieci panują tam wiele lat, a gdy wracają przez szafę, w domu profesora nie minęła nawet chwila.

Geneza i kontekst

Clive Staples Lewis (1898–1963) urodził się w Belfaście, był pisarzem, filologiem i wykładowcą literatury angielskiej na uniwersytecie w Oksfordzie. Przyjaźnił się z J.R.R. Tolkienem, autorem Hobbita. W czasie wojny w jego domu w Oksfordzie mieszkały dzieci ewakuowane z Londynu.

Lew, czarownica i stara szafa ukazała się w 1950 roku jako pierwsza z siedmiu Opowieści z Narnii. W porządku wydarzeń całego cyklu jest jednak drugą częścią – przed nią rozgrywa się Siostrzeniec czarodzieja. Książkę zilustrowała Pauline Baynes. Opowieść o lwie, który oddaje życie za zdrajcę i zmartwychwstaje, odczytuje się jako nawiązanie do chrześcijaństwa, którego Lewis był znanym obrońcą.

Po polsku cykl ukazywał się od połowy lat osiemdziesiątych; w szkole czyta się zwykle przekład Andrzeja Polkowskiego, z którego pochodzą używane tu imiona. W 2005 roku powstał film na podstawie książki. Na liście lektur klas IV–VI jest tylko ten jeden tom cyklu.

Gatunek i kompozycja

Powieść ma siedemnaście krótkich rozdziałów. Akcja biegnie chronologicznie: od odkrycia szafy przez zdradę Edmunda, ucieczkę z tamy i spotkanie z Aslanem do jego śmierci, zmartwychwstania i zwycięskiej bitwy. Kompozycja jest klamrowa – opowieść zaczyna się i kończy w domu profesora, w świecie realnym, między którymi rozgrywa się baśniowa przygoda w Narnii.

Narrator opowiada w trzeciej osobie, ale jak gawędziarz: zwraca się do czytelnika i dzieli się z nim własnymi uwagami. Świat przedstawiony łączy rzeczywistość wojennej Anglii z baśnią i mitologią – są tu fauny, mówiące zwierzęta, karły i olbrzymy, a nawet Święty Mikołaj. Najważniejsze sceny tworzą parę: zdrada Edmunda i ofiara Aslana, śmierć lwa i jego zmartwychwstanie.

Znaczenie tytułu

Tytuł wymienia trzy najważniejsze elementy opowieści. Lew to Aslan, prawdziwy król Narnii i bohater, który oddaje życie za Edmunda. Czarownica to jego przeciwniczka, Biała Czarownica, która trzyma kraj w wiecznej zimie. Stara szafa to przejście między naszym światem a Narnią, przez które dzieci wchodzą do baśniowej krainy i którym z niej wracają. Tytuł zestawia więc dobro, zło i drzwi do innego świata.

Problematyka i motywy

Dobro i zło

Powieść pokazuje walkę dobra ze złem w wyrazisty, baśniowy sposób. Biała Czarownica uosabia zło: zamienia wrogów w kamień, kłamie, przekupuje i odbiera krainie radość, a jej znakiem jest wieczna zima bez świąt. Aslan uosabia dobro: jego przybycie przynosi wiosnę, ożywia posągi i daje nadzieję. Zło wydaje się silne – ma armię, wilki i czary – ale ostatecznie przegrywa. Czytelnik widzi, że dobro wymaga odwagi i poświęcenia, a zwycięstwo nie przychodzi samo: trzeba po nie wyruszyć i za nie zapłacić.

Zdrada, skrucha i przebaczenie

Edmund zdradza rodzeństwo z łakomstwa i chęci władzy. Szybko jednak przekonuje się, kim naprawdę jest Czarownica, i żałuje. Rodzeństwo przyjmuje go z powrotem, a po bitwie zostaje królem Edmundem Sprawiedliwym. Powieść pokazuje, że błąd można naprawić, jeśli ktoś szczerze żałuje i zmienia się – i że przebaczenie jest silniejsze niż kara. Ważne jest też to, że winny sam nie potrafi zapłacić za swoją zdradę: robi to za niego Aslan.

Poświęcenie za innych

Najważniejszym czynem w książce jest ofiara Aslana, który dobrowolnie oddaje życie za winnego chłopca. Jego śmierć nie jest jednak klęską: dzięki starszym czarom lew zmartwychwstaje, a poświęcenie okazuje się silniejsze od zła. Także inni bohaterowie narażają się dla przyjaciół – Tumnus ratuje Łucję mimo rozkazu Czarownicy i płaci za to więzieniem, bobry ukrywają dzieci i uciekają z nimi z własnego domu, Piotr broni siostry przed wilkiem.

Prawda i wiara

Łucja mówi prawdę, choć nikt jej nie wierzy, i cierpi przez kłamstwo Edmunda. Profesor uczy starsze rodzeństwo, że trzeba myśleć logicznie i ufać komuś, kto zwykle nie kłamie. Prawda ostatecznie zwycięża: Piotr i Zuzanna przekonują się na własne oczy, że Narnia istnieje. Książka pokazuje, jak ważne jest zaufanie w rodzinie i jak bolesne może być niedowierzanie. Kłamstwo Edmunda nie tylko rani siostrę, ale też prowadzi go prosto do Czarownicy.

Odwaga i dorastanie

Czworo zwykłych dzieci staje przed wyzwaniami, które przerastają ich wiek. Piotr w pierwszej walce zabija wilka, Edmund łamie różdżkę Czarownicy, a dziewczynki czuwają przy martwym Aslanie. W Narnii rodzeństwo dorasta również dosłownie – panuje wiele lat jako królowie i królowe. Powieść pokazuje, że odwaga nie polega na braku strachu, lecz na działaniu mimo niego. Bohaterowie są przy tym zwykłymi dziećmi z wojennej Anglii, z którymi łatwo się utożsamić.

Przyjaźń i rodzina

Przygoda w Narnii sprawdza więzi między rodzeństwem. Na początku dzieci się kłócą, nie wierzą sobie, a Edmund zdradza. Wspólne niebezpieczeństwo uczy ich jednak troski o siebie nawzajem: Piotr bierze odpowiedzialność za młodszych, a brat i siostry walczą o uratowanie Edmunda. Także przyjaźń Łucji i Tumnusa pokazuje, że dobro rodzi się z życzliwości wobec drugiego. Na końcu rodzeństwo rządzi Narnią razem, a każde z czworga otrzymuje przydomek mówiący o jego zaletach.

Sprawdź się: Opowieści z Narnii. Lew, czarownica i stara szafa

od razu z odpowiedzią
Kilka pytań o treść utworu. Zaznacz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod każdą zobaczysz krótkie wyjaśnienie. Pytania są nasze, nie CKE.

Zadanie 1. (0–1)

Które z rodzeństwa jako pierwsze trafia przez starą szafę do Narnii?

Zadanie 2. (0–1)

Dlaczego faun Tumnus nie oddaje Łucji Białej Czarownicy, choć miał taki rozkaz?

Zadanie 3. (0–1)

Czym Biała Czarownica przekupuje Edmunda?

Zadanie 4. (0–1)

Za kogo Aslan oddaje życie na Kamiennym Stole?

Zadanie 5. (0–1)

Oceń, czy te zdania o „Lwie, czarownicy i starej szafie” są prawdziwe, czy fałszywe.
Biała Czarownica jest sojuszniczką Aslana w walce o Narnię.
Gdy zima zaczyna ustępować, Święty Mikołaj przynosi dzieciom prezenty.
Po powrocie z Narnii rodzeństwo odkrywa, że w domu profesora nie minęła nawet chwila.

Zadanie 6. (0–1)

Dlaczego Aslan może zmartwychwstać po śmierci na Kamiennym Stole?

Zadanie 7. (0–1)

Kto prowadzi Piotra, Zuzannę i Łucję na spotkanie z Aslanem?

Zadanie 8. (0–1)

Ułóż wydarzenia z powieści w kolejności, w jakiej dzieją się w utworze.
1Rodzeństwo zostaje królami i królowymi Narnii.
2Rodzeństwo zostaje wysłane z Londynu do domu profesora na wsi.
3Edmund spotyka Białą Czarownicę w zaśnieżonym lesie.
4Edmund zdradza rodzeństwo i idzie do zamku Czarownicy.

Odpowiedzi sprawdzone: 0/8

Zacznij od pierwszych zadań z darmowego arkusza (egzamin ósmoklasisty z języka polskiego): bez zegara, każde sprawdzisz od razu, z wyjaśnieniem. Potem możesz rozwiązać cały arkusz.

albo otwórz cały arkusz

Na egzaminie

według dokumentów CKE
Co CKE pytała o ten utwór w latach 2023–2026, pytania jawne z matury ustnej i tematy wypracowań, do których się nadaje — wszystko według dokumentów CKE.

W wypracowaniu

Tematy wypracowań z arkuszy CKE, do których ten utwór się nadaje, i co z niego wziąć. To nie gotowe wypracowania: argumentu i sytuacji z lektury szukaj sam.

  • Egzamin ósmoklasisty 2023, temat 1 · rozprawka

    Czy zgadzasz się ze stwierdzeniem, że to, jakimi jesteśmy ludźmi, zależy od nas samych? Napisz rozprawkę, w której przedstawisz swoje stanowisko. W uzasadnieniu odwołaj się do lektury obowiązkowej oraz do innego utworu literackiego.

    Co wziąć z lektury

    Edmund to najlepszy przykład bohatera, który sam decyduje, kim jest. Najpierw wybiera łakomstwo, kłamstwo i zdradę, choć wychował się w tej samej rodzinie co Łucja. Potem, gdy przejrzy Czarownicę, wybiera skruchę, a w bitwie odwagę – łamie jej różdżkę i zostaje ciężko ranny. Na końcu zasługuje na przydomek Sprawiedliwy. W rozprawce możesz pokazać, że to nie pochodzenie ani okoliczności, lecz własne wybory decydują o tym, jakim jest się człowiekiem.
  • Egzamin ósmoklasisty 2024, temat 1 · rozprawka

    Napisz rozprawkę, w której rozważysz trafność stwierdzenia, że warto pomagać innym. W argumentacji odwołaj się do wybranej lektury obowiązkowej oraz do innego utworu literackiego.

    Co wziąć z lektury

    Powieść daje kilka argumentów za tym, że warto pomagać innym. Tumnus ryzykuje własną wolność, by uratować Łucję, i choć trafia do więzienia Czarownicy, jego pomoc ostatecznie wraca – Aslan go ożywia. Bobry ukrywają dzieci i prowadzą je do Aslana. Najmocniejszy argument to jednak ofiara Aslana, który oddaje życie za zdrajcę. W rozprawce możesz pokazać, że pomoc bywa trudna i kosztowna, ale zmienia los nie tylko tego, komu pomagamy.
  • Egzamin ósmoklasisty 2025, temat 1 · przemówienie

    Napisz przemówienie, w którym przekonasz rówieśników, że przyjaźń między dwiema osobami to rodzaj harmonii, która potrafi połączyć zupełnie różne charaktery. W argumentacji odwołaj się do wybranej lektury obowiązkowej oraz do innego utworu literackiego.

    Co wziąć z lektury

    Przyjaźń Łucji i pana Tumnusa łączy zupełnie różne istoty: ludzką dziewczynkę i fauna z baśniowej krainy, który na początku miał ją wydać Czarownicy. A jednak życzliwość Łucji sprawia, że faun wybiera przyjaźń zamiast posłuszeństwa okrutnej królowej. Łucja odwdzięcza się wiernością: od chwili aresztowania Tumnusa chce go ratować, a po jego ożywieniu cieszy się z odzyskanego przyjaciela. W przemówieniu możesz pokazać, że prawdziwa przyjaźń nie zależy od podobieństwa.
  • Egzamin ósmoklasisty 2026, temat 2 · opowiadanie

    Napisz opowiadanie o spotkaniu z bohaterem wybranej lektury obowiązkowej. Podczas wspólnej przygody znaleźliście przedmiot o niezwykłych właściwościach, dzięki któremu Wasza przygoda zakończyła się pomyślnie. Wypracowanie powinno dowodzić, że dobrze znasz wybraną lekturę obowiązkową.

    Co wziąć z lektury

    W książce jest kilka przedmiotów o niezwykłych właściwościach: stara szafa prowadząca do Narnii, róg Zuzanny, który wzywa pomocy, i flakonik Łucji z napojem leczącym każdą ranę. Temat wymaga, byście przedmiot znaleźli razem, więc możesz na przykład towarzyszyć Łucji, gdy w pustym pokoju odkrywa starą szafę, i opisać, jak dzięki niej trafiacie do Narnii i bezpiecznie wracacie do domu. Pilnuj zgodności z lekturą: dary dzieci dostały od Świętego Mikołaja, a Edmund żadnego prezentu nie otrzymał, bo był wtedy u Czarownicy.
  • Egzamin ósmoklasisty 2025, temat 2 · opowiadanie

    Wyobraź sobie, że spotkałeś bohatera jednej z lektur obowiązkowych. Podczas Waszej wspólnej przygody dokonał on czynu godnego podziwu. Napisz o tym opowiadanie. Wypracowanie powinno dowodzić, że dobrze znasz wybranego bohatera.

    Elementem fabuły opowiadania uczyń sytuację przedstawioną na jednej z poniższych ilustracji.

    Ilustracji z arkusza tu nie przedrukowujemy — są w arkuszu CKE.

    Co wziąć z lektury

    Czynem godnym podziwu może być ofiara Aslana, walka Piotra z wilkiem albo chwila, w której Edmund w bitwie rozbija mieczem różdżkę Czarownicy. W opowiadaniu możesz być jednym z żołnierzy Aslana i opisać, jak skruszony chłopiec rusza na Czarownicę, choć wie, że może zginąć. Wpleć w fabułę sytuację z wybranej ilustracji z arkusza. Uważaj na fakty: Czarownicę zabija Aslan, nie Edmund, a rannego Edmunda leczy napojem Łucja.

Na co uważać

błąd kardynalny = 0 pkt
  • Opowieści z Narnii. Lew, czarownica i stara szafa to lektura obowiązkowa klas IV–VI. Przypis CKE w informatorze o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego (s. 6) i w arkuszach z 2025 i 2026 roku dotyczył tylko lat szkolnych 2024/2025 i 2025/2026: zadania części I o tych lekturach odnosiły się wtedy wyłącznie do fragmentu wydrukowanego w arkuszu. Na rok 2026/2027 CKE takiego zastrzeżenia nie wydrukowała – informator się nie zmienił, a komunikaty i informacja o egzaminie w 2027 roku z 20 sierpnia 2026 roku o lekturach milczą (stan na 21 października 2026). Zostaje ogólne zdanie informatora: zadania mogą sprawdzać znajomość treści i problematyki lektur obowiązkowych – dlatego warto znać całą książkę. Błąd rzeczowy o lekturze obowiązkowej daje w zadaniu 0 punktów, a w wypracowaniu przy 1–2 takich błędach dostaniesz za znajomość lektury najwyżej 1 punkt z 2.
  • Na liście jest tylko jeden tom cyklu – Lew, czarownica i stara szafa. Nie mieszaj go z innymi częściami Opowieści z Narnii ani z filmem.
  • Biała Czarownica podaje się za królową Narnii, ale prawdziwym królem jest Aslan. To Aslan zabija Czarownicę w bitwie; Edmund rozbija tylko jej różdżkę.
  • Aslan nie ginie w bitwie – zabija go Czarownica na Kamiennym Stole w nocy przed bitwą, a rano lew zmartwychwstaje. Oddaje życie za Edmunda, nie za całą Narnię.
  • Pan Tumnus nie wydaje Łucji Czarownicy – lituje się nad nią i odprowadza ją do szafy. Zdradza dopiero Edmund, a nie faun.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.O czym jest Lew, czarownica i stara szafa w kilku zdaniach?+

    Odp.:Czworo rodzeństwa – Piotr, Zuzanna, Edmund i Łucja – przez starą szafę w domu profesora trafia do Narnii, krainy skutej wieczną zimą przez Białą Czarownicę. Edmund zdradza rodzeństwo, ale pozostali z pomocą bobrów docierają do lwa Aslana. Aslan oddaje życie za Edmunda, zmartwychwstaje i pokonuje Czarownicę. Dzieci zostają królami i królowymi Narnii, a po latach wracają przez szafę do domu.

  2. 2.Kim jest Aslan?+

    Odp.:Aslan to wielki lew, prawdziwy król Narnii, który po długiej nieobecności wraca, by uwolnić kraj od Białej Czarownicy. Jego przybycie sprawia, że zima ustępuje wiośnie. Gdy Czarownica żąda życia Edmunda jako zdrajcy, Aslan oddaje za niego własne życie na Kamiennym Stole, a potem zmartwychwstaje dzięki starszym czarom, ożywia zamienionych w kamień i pokonuje Czarownicę.

  3. 3.Dlaczego Edmund zdradził rodzeństwo?+

    Odp.:Edmund żył w złych stosunkach z rodzeństwem i lubił dokuczać Łucji. Biała Czarownica przekupiła go zaczarowanym ptasim mleczkiem, którego chciał jeść coraz więcej, i obietnicą, że zostanie księciem, a potem królem Narnii, jeśli przyprowadzi do niej brata i siostry. Skuszony władzą i słodyczami, wymknął się do jej zamku. Szybko jednak przekonał się o jej okrucieństwie i zaczął żałować.

  4. 4.Co znaczy tytuł Lew, czarownica i stara szafa?+

    Odp.:Tytuł wymienia trzy najważniejsze elementy opowieści. Lew to Aslan, prawdziwy król Narnii i uosobienie dobra. Czarownica to Biała Czarownica, która trzyma kraj w wiecznej zimie i uosabia zło. Stara szafa to przejście, przez które dzieci trafiają do baśniowej krainy i którym z niej wracają. Tytuł zestawia więc dobro, zło i drogę do innego świata.

  5. 5.Gdzie i kiedy rozgrywa się akcja?+

    Odp.:Akcja zaczyna się w Anglii w 1940 roku, w czasie drugiej wojny światowej, gdy dzieci zostają wysłane z bombardowanego Londynu na wieś, do domu profesora. Większość wydarzeń toczy się jednak w Narnii – w zaśnieżonym lesie z latarnią, w domku bobrów na tamie, w zamku Czarownicy i przy Kamiennym Stole. Czas w Narnii płynie inaczej: dzieci panują tam wiele lat, a w domu nie mija nawet chwila.

  6. 6.Jak kończy się Lew, czarownica i stara szafa?+

    Odp.:Po zwycięskiej bitwie rodzeństwo zostaje koronowane na królów i królowe Narnii i panuje wiele lat. Dorośli już władcy wyruszają na polowanie na Białego Jelenia, natrafiają na latarnię i nagle wypadają z szafy w domu profesora – znowu jako dzieci, bo w ich świecie nie minęła nawet chwila. Profesor wierzy w ich opowieść i zapowiada, że kiedyś jeszcze wrócą do Narnii.

  7. 7.Czy ta lektura może być na egzaminie ósmoklasisty w 2027 roku?+

    Odp.:Tak, to lektura obowiązkowa klas IV–VI. Przypis CKE ograniczał zadania części I o tych lekturach do fragmentu wydrukowanego w arkuszu tylko w latach szkolnych 2024/2025 i 2025/2026. Na rok 2026/2027 CKE takiego zastrzeżenia nie wydrukowała (stan na 21 października 2026), a informator mówi ogólnie, że zadania mogą sprawdzać znajomość treści i problematyki lektur obowiązkowych. W latach 2023–2026 CKE nie pytała o tę książkę, ale możesz powołać się na nią w wypracowaniu na temat, który pozwala wybrać lekturę obowiązkową.

Zadanie ostatnie.

Sprawdź się w arkuszu w formacie egzaminu ósmoklasisty: zadania do tekstów i wypracowanie z odwołaniem do lektury, ocenione według kryteriów CKE.