Chłopcy z Placu Broni Ferenca Molnára

Jest ciepły marcowy dzień w Budapeszcie. Za kwadrans pierwsza, na lekcji przyrody, nauczyciel pokazuje doświadczenie z palnikiem, a przez otwarte okno wpada z sąsiedniego podwórza muzyka katarynki. Chłopcy już tylko czekają na dzwonek. Po klasie wędruje karteczka, która przez Nemeczka trafia do Boki: po południu, o trzeciej, na Placu odbędzie się zebranie i wybór prezesa. Nemeczek uczciwie nie czyta cudzej wiadomości, tylko podaje ją dalej.

Po lekcji Czele targuje się ze sprzedawcą słodyczy, Włochem, który podniósł ceny. Gereb namawia go, by na złość sprzedawcy cisnął kapelusz między łakocie, a gdy Czele się waha, sam chce to zrobić. Powstrzymuje go Boka: spokojnie mówi, że lubi odwagę, ale w takim wybryku nie ma żadnego sensu. Boka ma czternaście lat, mówi poważnie i rozważnie, nie miesza się w drobne kłótnie, za to godzi kolegów, gdy spór robi się poważny.

Na ulicy czekają Czonakosz, silny chłopak, który potrafi gwizdać na palcach jak lokomotywa, i mały, jasnowłosy Nemeczek. Nemeczek opowiada, że poprzedniego dnia w Ogrodzie Muzealnym grał z kolegami w kulki, wygrał całą pulę, a wtedy podeszli dwaj silniejsi bracia Pastorowie i zabrali wszystkie kulki. W gwarze budapeszteńskich chłopców takie zabranie zabawy siłą ma swoją nazwę i jest jak wypowiedzenie wojny. Koledzy są oburzeni, a Gereb mówi, że trzeba wreszcie coś zrobić. Tym razem nawet Boka uznaje sprawę za niesłychaną i umawia wszystkich na popołudnie na Placu.

Narrator opisuje Plac: pusty kawałek ziemi przy ulicy Pawła, ogrodzony od ulicy płotem, a z boków ścianami kamienic. Na jego tyłach leży skład drewna należący do tartaku – labirynt sągów z wąskimi przejściami i domkiem z kominem, z którego bucha para. Dla chłopców z miasta to cała preria, puszcza i góry. Na sągach zbudowali fortece, każda ma kapitana, porucznika i podporucznika. W całej armii jest tylko jeden szeregowiec – Nemeczek – i wszyscy nim komenderują. Skład pilnuje w nocy Słowak Jano ze swoim czarnym psem.

Nemeczek przychodzi pierwszy. Idąc za szczekającym psem stróża, wspina się na środkową fortecę i staje oko w oko z Ferim Aczem, wodzem Czerwonych Koszul, chłopców bawiących się w Ogrodzie Botanicznym. Feri Acz drwi z niego i znika, zabierając czerwono-zieloną chorągiewkę, którą uszyła siostra Czelego. Boka zachowuje spokój: od jutra barwami chłopców z Placu będą czerwień i biel.

Kolnay donosi, że furtka była niezamknięta, choć regulamin każe ją zaryglować. Nemeczek przypomina, że ostatni wszedł sam Boka. Boka przyznaje się do winy i każe Gerebowi zapisać go w czarnym notesie kar – ale każe też zapisać Kolnaya za skarżenie. Nemeczek, zwykle jedyny wpisywany, cieszy się, a potem trochę koloryzuje swoją przygodę z Ferim Aczem, choć Gereb nie wierzy, by wódz Czerwonych Koszul przed kimkolwiek uciekł.

Boka ogłasza wybór prezesa z pełną władzą, bo może dojść do wojny. Nemeczek, który ma rozdać kartki, z płaczem skarży się, że od samego początku wszyscy zostali oficerami, a on wciąż jest szeregowcem. Boka obiecuje, że jeśli się wyróżni, w maju może awansować. Z czternastu głosów Boka dostaje jedenaście, Gereb trzy – jeden z nich oddał sam Boka. Nowy prezes zapowiada, że zanim Czerwone Koszule przyjdą zabrać Plac, to oni pójdą do Ogrodu Botanicznego. Wszyscy wołają na cześć Placu jak na cześć ojczyzny.

Następnego dnia Boka obmyśla odpowiedź na kradzież chorągiewki: pójdzie z dwoma najodważniejszymi chłopcami do Ogrodu Botanicznego i na wyspie, gdzie zbierają się Czerwone Koszule, przypnie do drzewa czerwoną kartkę z napisem, że byli tu chłopcy z ulicy Pawła. Nie zgadza się dopisać żadnej obelgi – chce tylko pokazać, że się nie boją. Idą z nim Czonakosz i Nemeczek; Czele musi wrócić do domu. Boka zauważa, że Gereb nie przyszedł tego dnia na popołudniową lekcję stenografii, i zaczyna coś podejrzewać.

Wieczorem chłopcy przełażą przez drewniany płot na tyłach ogrodu, a Czonakosz wypatruje wroga z akacji. Na moście prowadzącym na wyspę stoją wartownicy, w krzakach przechodzi dozorca ogrodu. W sztucznych ruinach zamku znajdują osiem drewnianych toporków oklejonych srebrnym papierem – broń Czerwonych Koszul. Czonakosz chciałby je zabrać, ale Boka mówi, że to byłaby zwykła kradzież. Przez lornetkę siostry Czelego Boka widzi na wyspie światło latarni i znajomą postać, lecz nie chce nikogo oskarżać, dopóki nie jest pewien.

Chłopcy znajdują łódkę i przeciągają ją na brzeg naprzeciw mostu. Wsiadając, Nemeczek wpada do stawu i jest przemoczony do nitki. Czonakosz zostaje przy łódce, a Boka z Nemeczkiem podkradają się do polany. Przy latarni siedzą Czerwone Koszule, a wśród nich – Gereb. Zdrajca opowiada, którędy można wejść na Plac, i obiecuje, że w umówionym dniu zostawi furtkę od ulicy Pawła niezaryglowaną. Feri Acz odpowiada, że nie chce zająć pustego Placu, tylko stoczyć prawdziwą wojnę; jeden z Pastorów dodaje, że potrzebują miejsca do gry w palanta. Nemeczek płacze z żalu.

Gdy Czerwone Koszule odchodzą schować włócznie, Boka przypina kartkę do drzewa i zdmuchuje latarnię. Zaczyna się pościg. Chłopcy chowają się w szklarni: Czonakosz pod półką, Boka za drzwiami, a Nemeczek – i tak już mokry – w basenie ze złotymi rybkami. Niezbyt bystry Sebenicz dwa razy wyprowadza pościg na manowce. Na koniec trzej chłopcy siedzą na akacji, a Feri Acz wspina się na nią, nie zauważając ich, i bierze krople spadające z Nemeczka za deszcz. Przemarzniętego Nemeczka koledzy wysyłają do domu tramwajem konnym, składając się na bilet ostatnimi krajcarami.

Po lekcji profesor Rac zatrzymuje Weissa, Rychtera, Czelego, Kolnaya, Barabasza, Lesika i Nemeczka. Ktoś mu doniósł, że założyli zakazany w szkole Związek Kitowców, którego członkowie zbierają kit wydłubywany z okien. Przesłuchanie jest zabawne i żałosne zarazem: Weiss, założyciel i prezes, pokazuje wielką kulę kitu, którą prezes musi codziennie żuć, żeby nie stwardniała; Kolnay, skarbnik, opowiada, jak zdobywał kit od szklarza i z okien dorożek; wychodzą na jaw składki, znaczki, pieczątka związku z datą 1889 i chorągiewka z błędem ortograficznym, który Czele zrzuca na swoją siostrę, by chronić kolegę. Profesor rozwiązuje związek i zapowiada kary.

Nemeczek, czekając przy oknie, wydłubał tymczasem świeży kit – więc związek odżywa i chłopcy zbierają się na Placu. Podczas zebrania Nemeczek, sekretarz związku, dostrzega Gereba skradającego się do budki Słowaka Jana. Obiega skład drewna od ulicy Marii, wspina się na dach budki i przez spróchniałą deskę słyszy, jak Gereb przekupuje strażnika cygarami i obietnicą pieniędzy, żeby przepędził chłopców z Placu, bo mają tu przychodzić inni, bogatsi.

Nemeczek biegnie zawiadomić Bokę, ale zatrzymuje go Weiss, który jako podporucznik wydaje rozkaz szeregowcowi. Gdy Nemeczek mimo to ucieka, nie mówiąc dlaczego, zebranie uznaje go za tchórza i zdrajcę i wpisuje jego imię i nazwisko do protokołu małymi literami – to najcięższa kara związku. Nemeczek tymczasem odnajduje Bokę. W drodze na Plac zaczyna kaszleć: przeziębił się w Ogrodzie Botanicznym, w zimnej wodzie basenu. Przy furtce widzą Gereba, który wybucha śmiechem i ucieka. Boka, pierwszy raz bezradny, ze łzami w oczach pyta, co teraz robić.

Dwa dni później, w czwartek wieczorem, Czerwone Koszule zbierają się na wyspie w Ogrodzie Botanicznym. Sebenicz, który pilnuje ich zbrojowni w ruinach, melduje, że zniknęła zdobyta czerwono-zielona chorągiewka, a w posypanym piaskiem wnętrzu został bardzo mały ślad stopy. Gereb, już stały szpieg Czerwonych Koszul, zdaje sprawę: przekupił strażnika Placu, żeby przepędził chłopców bez walki. Feri Acz wybucha gniewem – oni nikogo nie przekupują, tylko zdobywają to, czego nie chcą im oddać po dobroci. Gereb przysięga wierność i dostaje stopień podporucznika. Atak wyznaczono na następny dzień: część oddziału wejdzie od ulicy Marii i zajmie fortece, a dla reszty Gereb otworzy furtkę od ulicy Pawła.

Gdy Gereb mówi, że wśród chłopców z Placu nie ma ani jednego odważnego, z korony wielkiego drzewa odzywa się głos, że jest. Z drzewa schodzi Nemeczek. Choć jest przeziębiony i matka nie pozwoliła mu wychodzić, wymknął się z domu, odzyskał chorągiewkę ze zbrojowni i od wpół do czwartej siedział na drzewie, słuchając narady. Pastorowie chwytają go za ręce. Feri Acz każe go zostawić, mówi, że podoba mu się ten odważny chłopiec, i zaprasza go do Czerwonych Koszul. Nemeczek odmawia.

Pastorowie odbierają mu chorągiewkę, a Feri Acz, uznawszy, że tak słabego nie wypada bić, każe go wykąpać. Bracia zanurzają Nemeczka po szyję w stawie, wszyscy się śmieją, także Gereb. Wtedy mokry Nemeczek patrzy Gerebowi w oczy i mówi, że woli siedzieć w wodzie, niż trzymać z wrogami przyjaciół, że silniejszy łatwo wygrywa z jednym i że on nigdy nie będzie zdrajcą – i wskazuje Gereba. Zapada cisza. Nemeczek pyta, czy może odejść, i nikt go nie zatrzymuje. Gdy wchodzi na most, Feri Acz każe wartownikom i całemu oddziałowi oddać mu honory bronią.

Potem Feri Acz odwraca się plecami do Gereba, a za nim starszy Pastor, więc zdrajca odchodzi sam, bez żadnych honorów. Wódz pyta jeszcze braci Pastorów, czy to oni zabrali Nemeczkowi kulki w Ogrodzie Muzealnym, choć zabronił okradać małych, słabszych chłopców. Za karę każe im usiąść w stawie po szyję, tak jak siedział Nemeczek, a reszcie oddziału zabrania się z nich śmiać.

Następnego dnia na płocie wisi odezwa Boki: Plac jest w niebezpieczeństwie, Czerwone Koszule chcą go zająć, a chłopcy będą go bronić nawet za cenę życia. Boka ogłasza stan oblężenia – atak nastąpi jutro – i bierze od każdego słowo, że o drugiej stawi się na Placu. Każe też pogodzić się skłóconym Kolnayowi i Barabaszowi, bo walczyć mogą tylko przyjaciele.

Potem objaśnia plan bitwy narysowany na kartce. Furtki od ulicy Pawła bronią bataliony Weissa i Lesika, bramy od ulicy Marii – bataliony Rychtera i Kolnaya, a z fortec na sągach obrońcy będą obrzucać wroga bombami z piasku. Chłopcy przy furtce mają wpuścić wroga i dopiero wtedy uderzyć. Bataliony od ulicy Marii mają udać ucieczkę, ukryć się w szopie na wozy i w budce Jana, a potem zaatakować wroga od tyłu. Adiutantem wodza zostaje Nemeczek. Członkowie Związku Kitowców protestują, ale Boka ucina sprzeciw, a Nemeczkowi, który zwierza mu się z krzywdy, każe się nią na razie nie przejmować.

Nagle do furtki puka Gereb. Blady i skruszony, oddaje czerwono-zieloną chorągiewkę i prosi o przebaczenie. Boka odpowiada spokojnie, że wybacza, ale z powrotem go nie przyjmie, a chorągiewkę chłopcy odbiorą sami. Gereb wspomina, że miał jeszcze jakiś inny powód przyjścia, ale go nie zdradza. Boka już chce go zawołać, lecz przypomina sobie jego szyderczy śmiech na ulicy. Chłopcy, którzy wszystko widzieli z sągów, wiwatują na cześć wodza.

Wieczorem na Plac przychodzi ojciec Gereba. Syn wrócił do domu zapłakany, więc ojciec żąda prawdy: jeśli chłopiec jest zdrajcą, czeka go surowa kara. Kolnay nie umie niczego udowodnić i wskazuje Nemeczka. Rozpalony gorączką Nemeczek odpowiada, że Gereb nie jest zdrajcą – nie chce ściągać na niego gniewu ojca. Ojciec triumfuje, a Kolnay nazywa Nemeczka kłamcą wyrzuconym ze związku. Boka odprowadza do domu chorego przyjaciela, który w malignie kłania się profesorowi Racowi, choć na ulicy nikogo nie ma, i płacze, że jego uczciwe nazwisko zapisano małymi literami.

Rano cała szkoła żyje zapowiedzianą wojną; Czerwone Koszule chodzą do innej szkoły, więc koledzy kibicują chłopcom z Placu i chcą im pomagać. Boka odmawia – obronią swój kraj sami. Nemeczka nie ma na lekcji: leży chory w domu. Koledzy wiedzą już, że przeziębił się dla Placu, trzy razy lądując w wodzie, a członkowie Związku Kitowców zaczynają się zastanawiać, jak oczyścić jego imię.

O drugiej cała armia stoi na Placu – brakuje tylko jedynego szeregowca. Boka składa godność prezesa i na czas wojny przyjmuje tytuł generała. Adiutantem zostaje Czele z mosiężną trąbką, kupioną ze wspólnych pieniędzy, do których wódz dołączył całą kasę Związku Kitowców; trzy sygnały oznaczają nadejście wroga, atak i zbiórkę przy wodzu. Służąca przynosi list od Gereba. Gereb pisze, że Nemeczek, zaprzeczając wobec ojca, uratował go od kary, więc książkę Juliusza Verne’a, którą dostał od ucieszonego ojca, oddał Nemeczkowi. Potem wspiął się na to samo drzewo na wyspie i podsłuchał Czerwone Koszule: zaatakują nie dziś, lecz jutro, i według tego samego planu, bo chłopcy z Placu będą się spodziewać zmiany. Prosi, by przyjęli go z powrotem, choćby jako szeregowca.

Boka czyta list całej armii i wszyscy zgadzają się przyjąć Gereba. Wraca on jako szeregowiec pod okiem Rychtera, a Boka zabrania komukolwiek wypominać mu dawną winę. Wkrótce wartownik alarmuje, że idzie wróg – to jednak posłowie z białą flagą: obaj Pastorowie i Sebenicz. W imieniu Feriego Acza wypowiadają wojnę: Czerwone Koszule przyjdą jutro o wpół do trzeciej. Boka ustala zasady walki: wolno rzucać bombami z piasku, mocować się według reguł zapasów i fechtować włóczniami, ale nie wolno nimi bić ani kłuć, a dwóch nie może napadać na jednego. Kto zostanie położony na obie łopatki, nie może już się mocować.

Posłowie pytają jeszcze, w imieniu swego wodza, o Nemeczka i idą go odwiedzić. W ubogim mieszkaniu krawca przekazują choremu pozdrowienia od Feriego Acza. Nemeczek pyta tylko, kiedy będzie wojna, i smuci się, że jutro nie będzie mógł walczyć. Jeden z Pastorów prosi go o przebaczenie i dostaje je. Wzruszona matka Nemeczka chce poczęstować posłów czekoladą, ale Pastor dumnie odmawia: nie zasłużyli na nią.

W dniu bitwy rano pada, ale po południu wychodzi słońce. Boka w ostatniej chwili zmienia plan: Jano wykopał o świcie rów przed fortecami, więc bataliony Weissa i Lesika ukrywają się w nim, zamiast stać przy furtce. Chorągiewkę, którą przyniósł Gereb, chłopcy dzień wcześniej odnieśli Czerwonym Koszulom – chcą ją odzyskać uczciwie, w walce. Gereb prosi o najniebezpieczniejsze miejsce, w rowie, w pierwszej linii, a do narożnej fortecy idzie za niego Barabasz, który dobrze rzuca. Boka mówi mu, że jest jednak dzielnym chłopcem, a Gereba boli to „jednak”.

Boka obserwuje pole bitwy z dachu budki, obok niego Kolnay z trąbką. Czerwone Koszule stają przy obu wejściach. Oddział starszego Pastora wbiega od ulicy Marii, a obrońcy, zgodnie z planem, udają ucieczkę i chowają się w szopie i w budce. Oddział Feriego Acza stoi jednak bez ruchu przed furtką. Boka rozumie, że wróg ma ten sam plan – czeka, aż Pastor skończy z jedną częścią obrońców – i cieszy się, że chłopcy z Placu są uratowani. Fortece zasypują napastników bombami z piasku, Barabasz celuje prosto w starszego Pastora, a ukryte bataliony uderzają od tyłu. Zaskoczonych napastników chłopcy jednego po drugim zamykają w budce; Czonakosz zanosi tam na rękach samego Pastora, a trębacz Wendauer traci trąbkę.

Feri Acz na próżno czeka na umówiony sygnał trąbki. W końcu rozumie, że oddział Pastora przegrał, i atakuje całym szeregiem. Boka biegnie do rowu, Feri Acz goni go, krzycząc, że ucieka jak tchórz, ale w rowie wita go grad bomb. Ostatni atak prowadzi Boka z czerwono-zieloną chorągiewką w ręku. Czerwone Koszule przestają przestrzegać zasad i przebijają się do budki, by uwolnić jeńców. Wtedy przed Ferim Aczem staje mały, chory Nemeczek, woła „Stój!”, chwyta go i rozkładając na obie łopatki, rzuca na ziemię, po czym sam traci przytomność. Bez wodza Czerwone Koszule wpadają w popłoch i zostają wypchnięte za furtkę.

Nemeczek odzyskuje przytomność i pyta, czy zwyciężyli. Opowiada, że w gorączce słyszał wołanie kolegów, więc wymknął się z domu, gdy matka wyszła do sąsiadki. Feri Acz stoi samotnie przy sągu. Boka nie pozwala odebrać mu broni, mówi, że walczył bohatersko, i każe całej armii oddać mu honory. Salutuje mu także słaniający się Nemeczek – choć to Feri Acz kazał go wykąpać w zimnej wodzie.

Na narożnej fortecy znów powiewa chorągiewka – w ogniu walki odebrał ją Sebeniczowi Gereb, a Boka przywraca mu stopień porucznika. Gereb przypomina wtedy, że Nemeczek wciąż jest szeregowcem. Boka mianuje Nemeczka kapitanem i wszyscy, z generałem na czele, mu salutują. Przybiega matka Nemeczka, owija syna chustą i niesie go do domu, a armia odprowadza ich dwójkami przez ulice.

Gdy koledzy się rozchodzą, Boka zostaje pod domem. Zostawszy sam, płacze, bo czuje, że przyjaciel umiera. Wracający z przymiarki ojciec Nemeczka, krawiec, obejmuje go i płacze razem z nim. Później pod dom przychodzi Feri Acz i długo przechadza się przed bramą; obaj wodzowie patrzą na siebie bez słowa. Stróż mówi, że z chłopcem jest źle. W pokoiku Nemeczek, słysząc wiatr, szepcze, że wieje od strony Placu.

Krótki rozdział to zapis zebrania Związku Kitowców, spisany przez protokolanta Lesika szkolnym, poważnym i trochę nieporadnym językiem. Związek uznaje, że wpis z nazwiskiem Nemeczka zapisanym małymi literami był pomyłką: członek został skrzywdzony bez powodu, zniósł to z godnością i walczył na wojnie jak prawdziwy bohater. Dlatego protokolant wpisuje teraz jego imię i nazwisko samymi wielkimi literami.

Związek dziękuje też generałowi Boce. Każdy członek ma w swoim podręczniku historii dopisać jego nazwisko obok wielkiego węgierskiego wodza Jana Hunyadiego, a nazwisko Feriego Acza obok przegranego wodza z bitwy pod Mohaczem. Członkowie żądają też zwrotu swojej kasy, którą generał zabrał na trąbkę, choć teraz chłopcy mają już dwie trąbki, bo drugą zdobyli na wrogu. Na koniec udzielają nagany prezesowi Kolnayowi za to, że pozwolił wyschnąć kitowi. Kolnay i Barabasz, jak zwykle, kłócą się przez całe zebranie.

W małym domu, gdzie mieszka rodzina krawca, sąsiedzi chodzą na palcach. Nemeczek od dwóch dni prawie nic nie je i pali go gorączka. Przychodzi Boka, a chory pyta go, czy zostanie przy nim, aż umrze, i upiera się, że wie, że umrze. Lekarz mówi ojcu na osobności, że chłopiec nie dożyje rana. Nemeczek wypytuje Bokę o Czerwone Koszule. Dowiaduje się, że Feri Acz stracił stanowisko wodza na rzecz starszego Pastora, a dozorca wyrzucił całą bandę z Ogrodu Botanicznego i zamknął most na wyspę. Nie wierzy tylko w to, że Związek Kitowców odwołał krzywdzący wpis.

Chory chce iść na Plac i w gorączce przeżywa bitwę jeszcze raz: wydaje rozkazy, trąbi razem z Boką i woła, że powalił wodza Czerwonych Koszul. Tymczasem do krawca przychodzi klient, urzędnik, i przymierza w kuchni swój nowy surdut; nie przejmuje się chorym dzieckiem i pogania do pracy. Ojciec szyje pośpiesznie, nie patrząc na łóżko, i myśli o tym, na co mogą mu być potrzebne te pieniądze. Nemeczek, już nieprzytomny, ogłasza, że występuje ze Związku Kitowców, a potem bierze Bokę za ojca.

Wreszcie przychodzi delegacja Związku Kitowców z Weissem na czele. Przynoszą uroczysty dyplom z przeprosinami i księgę, w której jego imię i nazwisko zapisano wielkimi literami. Spóźnili się, bo przez pół godziny wybierali przewodniczącego delegacji. Weiss zaczyna drżącym głosem uroczystą mowę, ale Nemeczek nikogo już nie poznaje i umiera. Matka płacze nad synem, ojciec szlocha, zsuwając z kolan cudzy surdut, żeby go nie poplamić łzami. Barabasz szepcze, że przyszli za późno. Boka, który przed chwilą ledwie wstrzymywał łzy, teraz nie może płakać i odsyła kolegów do domu.

O zmierzchu Boka błąka się po ulicach, które przypominają mu przyjaciela, i w końcu idzie na Plac. Jano chwali się, jak przegonili Czerwone Koszule, a słysząc o śmierci Nemeczka, musi dopytać, o którego chłopca chodzi. Boka siada na nasypie przy rowie i szuka na piasku małych śladów przyjaciela. Z fortecy widzi, jak Kolnay i Barabasz godzą się na zawsze w miejscu, gdzie Nemeczek uratował Plac – a zaraz potem rozmawiają już o jutrzejszej lekcji łaciny.

W budce Jana Boka zauważa przyrządy mierniczego. Strażnik wyjaśnia, że w poniedziałek przyjdą robotnicy i właściciel postawi na Placu wielki dom. Boka ucieka z płaczem z miejsca, którego tak bohatersko bronili. Jego jedyną pociechą jest to, że Nemeczek nie dożył chwili, gdy odebrano im ojczyznę, za którą oddał życie. Następnego dnia profesor Rac wspomina Nemeczka przed klasą i zaprasza wszystkich na pogrzeb, a Boka pierwszy raz zaczyna przeczuwać, czym jest życie.