Rozbiory Polski i powstanie kościuszkowskie

• Pierwszy rozbiór poprzedziły konfederacja barska i wojna Rosji z Turcją. Austria i Prusy obawiały się wzrostu potęgi Rosji, więc Prusy zaproponowały rozwiązanie kosztem Rzeczypospolitej. W układach z 1772 r. Prusy otrzymały ok. 36 tys. km², Austria ok. 83 tys. km² (z Lwowem), Rosja ok. 92 tys. km², a sejm pod naciskiem zaborców zatwierdził podział w 1773 r. Był to precedens: mocarstwa rozwiązały swój spór kosztem państwa, z którym nie były w wojnie.
• Sejm Wielki chciał odbudować państwo, ale reformy Ustawy Rządowej przeraziły Rosję. Przeciwnicy zmian, Stanisław Szczęsny Potocki i Seweryn Rzewuski, zawiązali w 1792 r. w Petersburgu, w uzgodnieniu z Katarzyną II, konfederację targowicką; jej akt ogłoszono w Targowicy z fałszywą datą. Gdy Rosja zawarła pokój z Turcją, jej wojska przekroczyły granicę, co rozpoczęło wojnę w obronie Konstytucji 3 maja. Książę Józef Poniatowski wygrał pod Zieleńcami, Kościuszko pod Dubienką wsławił się obroną, lecz król przystąpił do Targowicy, a wojna była przegrana.
• W drugim rozbiorze Rosja i Prusy podpisały konwencję w styczniu 1793 r. (Prusy zajęły ziemie do linii Częstochowa–Sochaczew–Działdowo z Toruniem i Gdańskiem; Rosja – województwa kijowskie, bracławskie, podolskie i mińskie oraz część kilku innych). Sejm w Grodnie, obradujący pod rosyjskim naciskiem, zatwierdził rozbiór i unieważnił prawie cały dorobek Sejmu Wielkiego.
• Powstanie kościuszkowskie wybuchło w 1794 r., gdy Rosjanie kazali zmniejszyć armię. W Krakowie Kościuszko złożył przysięgę i objął władzę jako Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej. Pod Racławicami o zwycięstwie przesądził atak kosynierów, w Warszawie lud wypędził Rosjan, w Wilnie powstanie wywołał Jakub Jasiński. Uniwersał połaniecki miał zachęcić chłopów do walki. Nie wszystkie działania się udały: pod Szczekocinami Kościuszko przegrał z połączonymi siłami rosyjsko-pruskimi, a Warszawa przetrwała oblężenie. Klęska pod Maciejowicami, ranny Naczelnik w niewoli i rosyjski szturm Pragi przesądziły o losie powstania.
• Trzeci rozbiór przypieczętował upadek państwa. Traktat podpisały w 1795 r. Rosja, Prusy i Austria; trzy mocarstwa podzieliły między siebie wszystkie pozostałe ziemie Rzeczypospolitej. Warszawa przypadła Prusom, a Kraków Austrii, której wojska zajęły go na początku 1796 r. Stanisław August abdykował. Konwencja z 1797 r. orzekała, że imię Polski ma zniknąć na zawsze.
• Przyczyny upadku były wewnętrzne i zewnętrzne. W kraju działały oligarchia magnacka, liberum veto, słabość skarbu i wojska oraz podział polityczny, który umożliwił Targowicę. Z zewnątrz Rzeczpospolita była celem ekspansji trzech sąsiadów, a reformy przyszły zbyt późno, gdy Rosja nie miała już kłopotów z Turcją, a Prusy nie chciały wzmocnienia Polski. Skutki dotknęły całej Europy: rozbiory pokazały, że mocarstwa mogą uregulować spór kosztem państwa neutralnego, a sprawa polska stała się problemem europejskim.

Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.