Matura 2027 · epoka literacka
Oświecenie to w Polsce epoka lat 1740–1822: od założenia Collegium Nobilium przez Stanisława Konarskiego do Ballad i romansów Adama Mickiewicza. To wiek rozumu, nauki i wychowania, reform państwa i Konstytucji 3 maja, a na maturze przede wszystkim epoka Ignacego Krasickiego: jego bajek, satyr i Hymnu do miłości ojczyzny, o które CKE pyta w teście i na egzaminie ustnym.
W historii literatury polskiej oświecenie trwa od około 1740 do 1822 roku. Nie otwiera go jedno wydarzenie: za symboliczny początek uchodzi założenie w Warszawie w 1740 roku Collegium Nobilium, szkoły pijarów dla młodzieży szlacheckiej, od której Stanisław Konarski zaczął reformę szkolnictwa. Za umowny koniec przyjmuje się rok 1822, gdy ukazał się pierwszy tom Poezji Mickiewicza z Balladami i romansami i zaczął się romantyzm.
Epokę dzieli się na trzy fazy: wstępną (1740–1764), czyli czasy saskie, dojrzałą (1764–1795), czyli czasy stanisławowskie, i schyłkową (1795–1822), po trzecim rozbiorze. Rok 1764, gdy królem został Stanisław August Poniatowski, jest tak ważny, że w części zestawień epoka zaczyna się dopiero od niego. Niektórzy historycy kończą ją w 1795 roku, wraz z upadkiem państwa, ale większość uczonych uważa, że zaczęła się wtedy jej ostatnia faza.
W Europie oświecenie trwało od końca XVII do początku XIX wieku, a do jego najwybitniejszych twórców należeli piszący po francusku Wolter, Jean-Jacques Rousseau i Denis Diderot oraz piszący po angielsku Daniel Defoe i Jonathan Swift. Do Polski idee epoki dotarły później, bo państwo było osłabione wojnami i paraliżem sejmów. Na maturze liczą się daty polskie: tak każe zasada CKE dla utworów literatury powszechnej, zapisana w zasadach oceniania poziomu rozszerzonego.
Nazwa epoki odpowiada francuskiemu siècle des Lumières, czyli ‘wiek świateł’; po niemiecku epoka to Aufklärung, po angielsku Enlightenment. Światłem jest rozum, który ma rozjaśnić drogę do prawdy o świecie i człowieku i wyprowadzić ludzi z ciemności przesądów i niewiedzy. Mówiono też o wieku rozumu i o wieku filozofów.
Słynną, często przytaczaną definicję dał w 1784 roku Immanuel Kant w rozprawie Odpowiedź na pytanie: czym jest oświecenie?. Oświecenie to według niego wyjście człowieka z niedojrzałości, w którą popadł z własnej winy, bo brak mu odwagi, by posługiwać się własnym rozumem bez cudzego przewodnictwa. Hasłem epoki uczynił łacińskie sapere aude, które sam tłumaczy jako wezwanie: miej odwagę posługiwać się własnym rozumem.
Polskie oświecenie rodziło się w państwie słabym. Za panowania Augusta III Rzeczpospolitą paraliżowało liberum veto, które pozwalało jednemu posłowi zerwać sejm i unieważnić jego uchwały, a kraj znalazł się w strefie wpływów rosnącej w siłę Rosji. Długi pokój sprzyjał jednak ruchowi umysłowemu: w 1740 roku Stanisław Konarski założył Collegium Nobilium, a w 1747 roku bracia Andrzej i Józef Załuscy otworzyli w Warszawie jedną z pierwszych w Europie bibliotek publicznych.
W 1764 roku królem został Stanisław August Poniatowski, mecenas sztuki i zwolennik reform. W 1765 roku powstały czasopismo „Monitor”, Szkoła Rycerska i Teatr Narodowy, a na obiadach czwartkowych król rozmawiał z pisarzami i uczonymi o kulturze i naprawie państwa. W 1773 roku sejm powołał Komisję Edukacji Narodowej, uważaną za pierwsze w dziejach Europy ministerstwo oświaty.
Reformom towarzyszyły klęski. Pierwszy rozbiór (1772) zabrał Rzeczypospolitej znaczną część ziem, a dzieło Sejmu Czteroletniego, z Konstytucją 3 maja (1791) na czele, przekreśliły konfederacja targowicka i interwencja sąsiadów. Po trzecim rozbiorze w 1795 roku Polska zniknęła z mapy Europy. W ostatniej fazie epoki pisarze i uczeni chcieli ocalić kulturę nieistniejącego państwa: w 1797 roku w Legionach Polskich we Włoszech powstał Mazurek Dąbrowskiego, a w 1800 roku w Warszawie założono Towarzystwo Przyjaciół Nauk.
Ludzie oświecenia najbardziej cenili to, co można pojąć rozumem i sprawdzić doświadczeniem. Racjonalizm Kartezjusza i empiryzm Johna Locke’a i Francisa Bacona kazały systematycznie badać i porządkować świat, dlatego powstawały pierwsze encyklopedie, z francuską Encyklopedią Diderota i d’Alemberta (1751–1772) na czele.
Epoka wierzyła w postęp i w naturalną dobroć człowieka, którego można poprawić przez wychowanie. Za lekarstwo na zło społeczne uważano oświecanie ludzi, a literaturze, jak nauce, stawiano cele dydaktyczne i użytkowe: miała uczyć, wychowywać i pomagać w naprawie obyczajów. Krytyka objęła instytucje polityczne i religię; wielu myślicieli przyjmowało deizm, czyli wiarę w Boga, który stworzył świat, ale się o niego nie troszczy.
W Polsce oświecenie miało dość łagodne oblicze, bo nadawali mu je w dużej mierze duchowni, jak biskupi Ignacy Krasicki i Adam Naruszewicz, a jego wielkim tematem była naprawa państwa. Pisarze ośmieszali sarmatyzm, czyli zacofaną kulturę szlachty, jej pijaństwo i pychę, a także ślepe naśladowanie cudzoziemskich mód, i wzywali do pracy dla wspólnego dobra. Obok racjonalnego klasycyzmu rozwijał się sentymentalizm, zapoczątkowany przez Rousseau i Laurence’a Sterne’a, który cenił uczucie, naturę i prostotę życia na wsi.
Miłość ojczyzny jest w oświeceniu przede wszystkim obowiązkiem: służbą dobru wspólnemu, nawet za cenę cierpienia. Krasicki widzi w niej uczucie święte, dla którego nie żal żyć w nędzy i umierać, Mazurek Dąbrowskiego wzywa do walki o odzyskanie kraju, a w Powrocie posła Podkomorzy przyznaje, że jego pokolenie myślało o sobie, a nigdy o kraju.
Gdzie go znajdziesz:Hymn do miłości ojczyznyMazurek Dąbrowskiego
Satyry Krasickiego pokazują pijaństwo, pychę, rozrzutność i zepsucie obyczajów, a Żona modna opowiada o szlachcicu, który ożenił się dla posagu z panną z miasta i patrzy, jak jej modne kaprysy niszczą jego majątek. Na maturze ustnej jedno z pytań jawnych dotyczy właśnie wad ludzkich w satyrze.
Gdzie go znajdziesz:SatyryŻona modna
W bajce Jagnię i wilcy słabe jagnię pyta wilków, jakim prawem chcą je zjeść, a one odpowiadają, że jest smaczne, słabe i w lesie. Krasicki pokazuje świat, w którym siła wygrywa z prawem, a kto pragnie zdobyczy, zawsze znajdzie dla siebie usprawiedliwienie. O tę bajkę CKE pytała w teście z 2026 roku.
Gdzie go znajdziesz:Bajki
W Ptaszkach w klatce młody czyżyk nie rozumie płaczu starego, bo urodził się w klatce i nie zna wolności. Bajkę wydaną kilka lat po pierwszym rozbiorze często czyta się także politycznie: kto pamięta wolną ojczyznę, cierpi w niewoli bardziej. O wolność walczą też legioniści z Mazurka Dąbrowskiego.
Gdzie go znajdziesz:BajkiMazurek Dąbrowskiego
Pisarze epoki drwią z bezmyślnego naśladowania obcych wzorów, zwłaszcza francuskich. W Żonie modnej nowa pani domu urządza dwór według mody, sprowadza kosztowne meble i wymyślne rozrywki, a mąż patrzy, jak topnieje jego majątek. Krytyka mody łączy się z obroną rozsądku i gospodarności.
Gdzie go znajdziesz:Żona modnaSatyry
Oświecenie wierzy, że człowieka można poprawić przez naukę i dobre wzory. Bajki uczą rozsądku przez morał, satyry przez śmiech, a pierwsza polska powieść, Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki Krasickiego, opowiada o młodym szlachcicu, który, źle wychowany w domu i przez francuskiego guwernera, rozsądnego życia uczy się dopiero na utopijnej wyspie Nipu.
W sztuce epoki panował klasycyzm, wzorowany na antyku. W Polsce rozwinęła się jego samodzielna odmiana, styl Stanisława Augusta, związana z mecenatem króla; najpełniej widać ją we wnętrzach Zamku Królewskiego w Warszawie i w Łazienkach. Nadwornym malarzem króla był od 1766 roku Marcello Bacciarelli, a od 1767 roku w Polsce działał Bernardo Bellotto, zwany Canalettem, malarz wedut, czyli dokładnych widoków miast.
W Europie obok klasycyzmu modne było rokoko, styl lekki i bogato zdobiony, który narodził się we Francji w latach 30. XVIII wieku.
„Święta miłości kochanej ojczyzny, / Czują cię tylko umysły poczciwe!”
Ignacy Krasicki, Hymn do miłości ojczyzny
Początek Hymnu do miłości ojczyzny: miłość ojczyzny jest uczuciem świętym i czują ją tylko ludzie poczciwi, czyli uczciwi i prawi. To jeden z wierszy, o które może zapytać test maturalny.
Tekst na Wolnych Lekturach„Ty mów prawdę, mów śmiało, satyro rzetelna.”
Ignacy Krasicki, Świat zepsuty
Program satyry w jednym wersie Świata zepsutego: poeta każe satyrze śmiało mówić prawdę, choć, jak mówi wers poprzedni, będą się na nią miotać złość i bezczelna chytrość.
Tekst na Wolnych Lekturach„Zawżdy znajdzie przyczynę, kto zdobyczy pragnie.”
Ignacy Krasicki, Jagnię i wilcy
Morał Jagnięcia i wilków, postawiony na początku bajki: kto pragnie zdobyczy, zawsze znajdzie powód, by ją wziąć. O tę bajkę CKE pytała w teście maturalnym w 2026 roku.
Tekst na Wolnych Lekturach„Tyś w niej zrodzon — rzekł stary — przeto ci wybaczę; / Jam był wolny, dziś w klatce — i dlatego płaczę”
Ignacy Krasicki, Ptaszki w klatce
Stary czyżyk z Ptaszków w klatce odpowiada młodemu, który chwali wygody klatki: płacze, bo pamięta wolność, a młodemu wybacza, bo ten urodził się w klatce i innego życia nie zna.
Tekst na Wolnych Lekturach„Ten to nieszczęsny nierząd, to sejmów zrywanie, / Kraj zgubiło, ściągnęło obce panowanie.”
Julian Ursyn Niemcewicz, Powrót posła
Podkomorzy z Powrotu posła odpowiada Staroście, który tęskni za liberum veto: to nierząd i zrywanie sejmów zgubiły kraj i ściągnęły obce panowanie. Komedia powstała w czasie obrad Sejmu Czteroletniego.
Tekst na Wolnych Lekturach„Jeszcze Polska nie zginęła, / Kiedy my żyjemy.”
Józef Wybicki, Mazurek Dąbrowskiego
Początek pieśni Legionów Polskich we Włoszech, napisanej w 1797 roku, dwa lata po trzecim rozbiorze: Polska nie zginęła, dopóki żyją Polacy. W następnych wersach pieśń zapowiada, że to, co zabrała obca przemoc, legioniści odbiorą szablą.
Tekst na Wolnych LekturachZadanie 1. (0–1)
Zadanie 2. (0–1)
Zadanie 3. (0–1)
Zadanie 4. (0–1)
Zadanie 5. (0–1)
Zadanie 6. (0–1)
Zadanie 7. (0–1)
Zadanie 8. (0–1)
Odpowiedzi sprawdzone: 0/8
Zacznij od pierwszych zadań z darmowego arkusza (matura z języka polskiego, poziom podstawowy): bez zegara, każde sprawdzisz od razu, z wyjaśnieniem. Potem możesz rozwiązać cały arkusz.
5. Poprawność przypisania przez zdającego utworu literackiego do epoki literackiej / okresu literackiego egzaminator oceni zgodnie z periodyzacją literatury określoną w podstawie programowej, tj.: starożytność, średniowiecze, renesans, barok, oświecenie, romantyzm, pozytywizm, Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne, literatura wojny i okupacji, literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna, literatura po 1989 r.
6. Każdy utwór literacki należący do literatury powszechnej przypisuje się do epoki literackiej / okresu literackiego zgodnie z ramami czasowymi przyjętymi w historii literatury polskiej.
Na maturze epokę utworu nazywasz tak, jak podstawa programowa i zasady oceniania CKE: oświecenie. W zasadach oceniania wypracowania na poziomie rozszerzonym CKE pisze też, że utwór literatury powszechnej przypisuje się do epoki według dat literatury polskiej. Kandyd Woltera (1759) mieści się więc w ramach polskiego oświecenia, ale Robinson Crusoe (1719) i Podróże Guliwera (1726) powstały przed 1740 rokiem, a Cierpienia młodego Wertera Goethego (1774), zapowiedź romantyzmu, według tej zasady należą do oświecenia. Przy takich utworach podawaj daty.
W wypracowaniu oświecenie przydaje się jako kontekst historycznoliteracki, gdy piszesz o rozumie i wychowaniu, o obowiązkach obywatela, o krytyce wad albo o ojczyźnie. W teście historycznoliterackim CKE pyta o utwory epoki na podstawie przytoczonego fragmentu: w 2026 roku trzeba było porównać bajkę Jagnię i wilcy z muralem. Na maturze ustnej jedno pytanie jawne na lata 2026–2028 dotyczy satyr Krasickiego, a dokładnie wad ludzkich ukazanych w krzywym zwierciadle satyry.
Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 10
Arkusz drukuje w całości bajkę Jagnię i wilcy Krasickiego i zdjęcie muralu Człowieczy los, na którym postać z głową wilka, w garniturze, trzyma za rękę postać z głową owcy. Trzeba rozstrzygnąć, czy oba teksty wyrażają taką samą refleksję o życiu człowieka, i odwołać się do każdego z nich.
Pytania jawne CKE na lata 2026–2028 o lektury, które należą do tej epoki — słowo w słowo, z numerami CKE. Plan odpowiedzi znajdziesz na stronie lektury.
Pytanie 18. Satyry
Wady ludzkie w krzywym zwierciadle satyry. Omów zagadnienie na podstawie znanej Ci satyry Ignacego Krasickiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyOdp.:Oświecenie w Polsce trwa od około 1740 do 1822 roku. Za symboliczny początek uchodzi założenie Collegium Nobilium przez Stanisława Konarskiego, za koniec wydanie Ballad i romansów Mickiewicza. Epokę dzieli się na fazę wstępną (1740–1764), dojrzałą, czyli stanisławowską (1764–1795), i schyłkową (1795–1822). W Europie oświecenie trwało od końca XVII do początku XIX wieku, ale na maturze liczą się daty polskie.
Odp.:Najważniejsze cechy oświecenia to racjonalizm, czyli wiara w rozum, empiryzm i kult nauki, dydaktyzm i utylitaryzm literatury, optymizm i wiara w postęp, krytycyzm wobec tradycji i dążenie do reform. W Polsce dochodzą do tego krytyka sarmatyzmu i patriotyzm obywatelski. W epoce współistnieją dwa prądy: rozumowy klasycyzm i uczuciowy sentymentalizm. Każdą z tych cech najłatwiej pokazać na bajkach i satyrach Krasickiego.
Odp.:Podstawa programowa wymienia w zakresie podstawowym wybraną satyrę Ignacego Krasickiego, a wśród utworów poetyckich Hymn do miłości ojczyzny. Na maturze odwołujesz się też do bajek Krasickiego, poznanych w szkole podstawowej. Wśród przykładowych lektur uzupełniających podstawa podaje między innymi fragmenty Kandyda Woltera i Monachomachii, Powrót posła Niemcewicza i fragmenty Przestróg dla Polski Staszica. Na egzaminie ósmoklasisty do oświecenia należą wybrane bajki Krasickiego i Mazurek Dąbrowskiego, a także Żona modna.
Odp.:Za najwybitniejszego twórcę czasów stanisławowskich uchodzi Ignacy Krasicki, biskup warmiński, autor bajek, satyr, poematów heroikomicznych Myszeida i Monachomachia oraz pierwszej polskiej powieści, Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki. Obok niego tworzyli między innymi Julian Ursyn Niemcewicz, autor komedii Powrót posła, Franciszek Karpiński, poeta sielanek i pieśni religijnych, Stanisław Trembecki i Adam Naruszewicz.
Odp.:Klasycyzm i sentymentalizm to dwa prądy oświecenia. Klasycyzm wzoruje się na antyku, ceni rozum, ład, jasność i reguły gatunków, a w Polsce wiąże się z dworem Stanisława Augusta i z Zabawami Przyjemnymi i Pożytecznymi. Sentymentalizm, zapoczątkowany przez Rousseau i Laurence’a Sterne’a, stawia w centrum uczucie, naturę i prostotę życia na wsi; w Polsce rozwijał się między innymi w kręgu Czartoryskich w Puławach, a przykładem są sielanki Karpińskiego.
Odp.:Nazwa odpowiada francuskiemu siècle des Lumières, czyli wiekowi świateł; światłem jest rozum, który ma rozproszyć ciemność przesądów i niewiedzy. Epokę nazywano też wiekiem rozumu i wiekiem filozofów. Immanuel Kant w 1784 roku określił oświecenie jako wyjście człowieka z niedojrzałości, w którą popadł z własnej winy, i wezwał do odwagi w posługiwaniu się własnym rozumem.
Odp.:Przed oświeceniem był barok, epoka niepokoju, kontrastów i kunsztownego słowa. Po oświeceniu przyszedł romantyzm, otwarty Balladami i romansami Mickiewicza w 1822 roku. Romantycy spierali się z klasykami oświecenia o rolę rozumu i uczucia, a ballada Romantyczność odpowiada wprost na oświeceniowe zaufanie do nauki. Pełną listę epok po kolei znajdziesz na stronie epok literackich.
Tę stronę napisaliśmy my, nie CKE. Stan na 22 października 2026.
22 października 2026Sprawdź się w arkuszu w układzie matury: test historycznoliteracki i wypracowanie z odwołaniem do lektury obowiązkowej, ocenione według kryteriów CKE.