I wojna światowa i rewolucje w Rosji

• Przed 1914 r. Europa dzieliła się na dwa bloki: Trójprzymierze Niemiec, Austro-Węgier i Włoch oraz ententę, czyli związek Francji, Rosji i Wielkiej Brytanii. Napięcie rosło z kilku powodów: wyścigu zbrojeń, rywalizacji kolonialnej i handlowej, francusko-niemieckiego sporu o Alzację i Lotaryngię oraz rywalizacji Austro-Węgier i Rosji na Bałkanach, gdzie w latach 1912–1913 toczyły się dwie wojny bałkańskie.
• Bezpośrednim powodem wojny był zamach w Sarajewie w czerwcu 1914 r., w którym zginął następca tronu Austro-Węgier. Wiedeń postawił Serbii ultimatum, a gdy go nie przyjęła, wypowiedział jej wojnę. System sojuszy sprawił, że konflikt szybko ogarnął całą Europę. Włochy, choć należały do Trójprzymierza, w 1915 r. wystąpiły przeciw państwom centralnym.
• Na froncie zachodnim niemiecki plan szybkiego pokonania Francji zatrzymała I bitwa nad Marną i front zamarł w okopach: zaczęła się wojna pozycyjna z artylerią, karabinami maszynowymi i gazami bojowymi. Bitwy pod Verdun i nad Sommą w 1916 r. pochłonęły setki tysięcy ofiar i nie przyniosły przełomu.
• Na froncie wschodnim walki były bardziej ruchome: Rosjanie ponieśli klęski w Prusach Wschodnich, a w 1915 r. państwa centralne przełamały front pod Gorlicami. Ziemie polskie stały się polem bitew, a ludność cywilna cierpiała z powodu rekwizycji, ewakuacji i zniszczeń. W Imperium Osmańskim władze od 1915 r. organizowały deportacje i masowe zabójstwa Ormian.
• Niemcy próbowały zdusić Wielką Brytanię blokadą morską i nieograniczoną wojną podwodną, w której ich okręty topiły także statki handlowe i pasażerskie państw neutralnych. Zagrożone były interesy gospodarcze Stanów Zjednoczonych, które od początku wojny wspierały ententę kredytami i dostawami. W 1917 r. wypowiedziały wojnę Niemcom, a ich pieniądze, surowce i żołnierze przechyliły szalę na korzyść ententy.
• Wojna wyczerpała Rosję: klęski na froncie, zniszczenia, głód i strajki doprowadziły do rewolucji lutowej, która obaliła cara. Rząd Tymczasowy prowadził wojnę dalej, co pogłębiło niezadowolenie, a rewolucja październikowa oddała władzę bolszewikom Lenina. Nowa władza zawarła z państwami centralnymi pokój w Brześciu Litewskim i Rosja wyszła z wojny. Rosyjskie daty podajemy według kalendarza gregoriańskiego, którym posługujemy się dziś.
• W 1918 r. państwom centralnym zabrakło sił. Blokada morska wyniszczała ich gospodarkę, ententa miała przewagę w ludziach i sprzęcie, a po ofensywie sierpniowej niemieccy dowódcy wiedzieli, że wojny nie wygrają. Jesienią kapitulowały sojusznice Niemiec, rozpadły się Austro-Węgry, a w Niemczech wybuchła rewolucja i cesarz abdykował. Zawieszenie broni w Compiègne zakończyło walki na froncie zachodnim.

Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.