Kleksa

Matura 2027 · historia, poziom rozszerzony · 1914⁠–⁠1918

Sprawa polska w I wojnie światowej i odzyskanie niepodległości

Podstawa programowa historii wymaga, żebyś znał stosunek państw zaborczych do sprawy polskiej, koncepcje polskich ugrupowań, umiędzynarodowienie sprawy polskiej i losy Legionów. Ta strona porządkuje ten materiał do matury z historii na poziomie rozszerzonym: skrót wydarzeń, chronologia, postacie, pojęcia, wyjaśnione zadanie i ćwiczenia do sprawdzenia od razu.

Na maturze 2023–2026: w 1 z 4 sesji – 2025 (zadanie 17.2).

W skrócie

przyczyny i skutki
  • Gdy w 1914 r. wybuchła wojna, Polacy byli poddanymi trzech zaborców i trafiali do armii rosyjskiej, niemieckiej i austro-węgierskiej, więc nieraz walczyli po przeciwnych stronach frontu. Zaborcy próbowali zjednać sobie ludność obietnicami: w sierpniu 1914 r. wielki książę Mikołaj Mikołajewicz zapowiedział zjednoczenie ziem polskich pod berłem Romanowów i autonomię, a Wiedeń zapowiadał wyzwolenie spod rosyjskiego panowania.
  • Polskie ugrupowania różnie widziały swoją szansę. Józef Piłsudski stawiał na walkę zbrojną z Rosją u boku państw centralnych: 6 sierpnia 1914 r. z Krakowa wyruszyła I Kompania Kadrowa, a Naczelny Komitet Narodowy objął patronatem Legiony Polskie. Obóz narodowy, w którym przewodził Roman Dmowski, początkowo liczył na Rosję, a od 1917 r. kierował Komitetem Narodowym Polskim, działającym przy państwach ententy.
  • Sprawa polska przestała być wewnętrzną sprawą zaborców. Mocarstwa centralne ogłosiły 5 listopada 1916 r. Akt 5 listopada o utworzeniu Królestwa Polskiego, a car odpowiedział zapowiedzią wolnej Polski. W styczniu 1917 r. prezydent Stanów Zjednoczonych poparł ideę zjednoczonej, niezawisłej Polski, po rewolucji lutowej z podobną deklaracją wystąpiły władze rosyjskie, a Francja uznała w 1917 r. Komitet Narodowy Polski za reprezentanta sprawy polskiej na Zachodzie. W 1918 r. niepodległa Polska znalazła się w programie pokojowym prezydenta USA.
  • Legiony nie przetrwały w dawnym kształcie. Gdy w lipcu 1917 r. żołnierze I i III Brygady odmówili przysięgi na braterstwo broni z Niemcami i Austro-Węgrami, w czasie kryzysu przysięgowego Niemcy aresztowali Piłsudskiego i osadzili go w Magdeburgu. Polskie oddziały powstawały też po stronie ententy: Armia Polska we Francji i formacje w Rosji. Traktat zawarty w Brześciu przez państwa centralne z Ukrainą, której przyznano Chełmszczyznę, wywołał w lutym 1918 r. bunt II Brygady Legionów.
  • Wojna dotkliwie zniszczyła kraj. Frontowe bitwy i ostrzały zrujnowały m.in. Kalisz, a w walkach o Łódź w 1914 r. Polacy służyli w obu armiach. Rekwizycje, ewakuacje i deportacje dotknęły ludność wsi i miast.
  • Jesienią 1918 r. runął ład trzech zaborców. 6 listopada w Lublinie powstał Tymczasowy Rząd Ludowy z Ignacym Daszyńskim. Cztery dni później z Magdeburga wrócił Piłsudski, a Rada Regencyjna oddała mu 11 listopada 1918 r. naczelne dowództwo. Po kilku dniach oddała mu pełnię władzy, a 22 listopada Piłsudski jako tymczasowy naczelnik państwa objął najwyższą władzę republiki.

Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.

Chronologia

data – wydarzenie
Daty w porządku czasu. Oznaczone – jak je podaje podstawa programowa; przy pozostałych link do opracowania, które je podaje.
  1. 6 sierpnia 1914 r.wymarsz I Kompanii Kadrowej z Krakowa w kierunku granicy Królestwa Polskiegoźródło
  2. 14 sierpnia 1914 r.odezwa wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza do Polaków, zapowiadająca zjednoczenie ziem polskich pod berłem Romanowówźródło
  3. 16 sierpnia 1914 r.powstanie w Krakowie Naczelnego Komitetu Narodowego, pod którego patronatem tworzono Legiony Polskieźródło
  4. 5 listopada 1916 r.ogłoszenie manifestu cesarzy Niemiec i Austro-Węgier o utworzeniu Królestwa Polskiego, tzw. Aktu 5 listopadaźródło
  5. 25 grudnia 1916 r.rozkaz cara Mikołaja II do armii zapowiadający utworzenie wolnej Polski ze wszystkich trzech zaborówźródło
  6. 22 stycznia 1917 r.orędzie prezydenta USA Wilsona do Senatu o potrzebie zjednoczonej, niezawisłej Polskiźródło
  7. 9 lipca 1917 r.kryzys przysięgowy: żołnierze I i III Brygady Legionów odmawiają przysięgiźródło
  8. 15 sierpnia 1917 r.powstanie w Lozannie Komitetu Narodowego Polskiego z Romanem Dmowskim na czeleźródło
  9. 8 stycznia 1918 r.program pokojowy Wilsona (czternaście punktów), w którym 13. punkt dotyczył niepodległej Polskiźródło
  10. 6 listopada 1918 r.powstanie w Lublinie Tymczasowego Rządu Ludowego z Ignacym Daszyńskimźródło
  11. 11 listopada 1918 r.Rada Regencyjna przekazuje Józefowi Piłsudskiemu naczelne dowództwo wojsk polskichźródło
  12. 22 listopada 1918 r.dekret o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej, Piłsudski tymczasowym naczelnikiem państwaźródło
  13. 28 listopada 1918 r.dekrety naczelnika państwa o ordynacji wyborczej do Sejmu Ustawodawczegoźródło

Postacie

Kto działał w tym okresie i z czego go zapamiętać.
  • Józef PiłsudskiTwórca Kompanii Kadrowej i dowódca I Brygady Legionów Polskich; po kryzysie przysięgowym więziony w Magdeburgu, w listopadzie 1918 r. przejął dowództwo i władzę.
  • Roman DmowskiPrzywódca obozu narodowego (endecji); od 1917 r. prezes Komitetu Narodowego Polskiego, który przy ententie występował w imieniu sprawy polskiej.
  • Ignacy Jan PaderewskiPianista i polityk; w 1915 r. współorganizator pomocy dla ofiar wojny w Polsce, w grudniu 1918 r. jego przyjazd do Poznania poprzedził wybuch powstania wielkopolskiego.
  • Józef HallerGenerał, dowódca II Brygady Legionów Polskich; w lutym 1918 r. jego oddziały wystąpiły zbrojnie przeciw traktatowi brzeskiemu państw centralnych z Ukrainą.
  • Mikołaj MikołajewiczWielki książę, głównodowodzący armii rosyjskiej; w sierpniu 1914 r. wydał odezwę do Polaków.
  • Woodrow WilsonPrezydent Stanów Zjednoczonych; w 1917 r. w orędziu do Senatu poparł zjednoczoną, niezawisłą Polskę, a w 1918 r. uwzględnił ją w programie pokojowym.
  • Hans von BeselerNiemiecki generał, generał-gubernator Warszawy; razem z austriackim gubernatorem ogłosił Akt 5 listopada.
  • Ignacy DaszyńskiPolityk, w listopadzie 1918 r. przewodniczący Tymczasowego Rządu Ludowego powołanego w Lublinie.

Pojęcia

Legiony Polskie
Polskie formacje wojskowe tworzone od 1914 r. u boku Austro-Węgier pod patronatem Naczelnego Komitetu Narodowego; walczyły przeciw Rosji, ich najbardziej znanym dowódcą był Piłsudski.
umiędzynarodowienie sprawy polskiej
Przejście sprawy polskiej z problemu wewnętrznego zaborców na forum mocarstw: aktami państw centralnych, zapowiedziami Rosji i deklaracjami państw ententy.
Akt 5 listopada
Manifest państw centralnych z 1916 r. zapowiadający utworzenie Królestwa Polskiego na ziemiach zaboru rosyjskiego zajętych przez ich wojska.
kryzys przysięgowy
Lipiec 1917 r.: odmowa przysięgi na braterstwo broni z Niemcami i Austro-Węgrami przez żołnierzy Legionów, co doprowadziło do rozbicia ich dotychczasowej organizacji.
Komitet Narodowy Polski
Ośrodek polityczny obozu narodowego założony w 1917 r. w Lozannie, przeniesiony do Paryża; państwa ententy uznały go za reprezentanta sprawy polskiej.
Rada Regencyjna
Organ władzy w Królestwie Polskim powołany w 1917 r. przez państwa centralne; w listopadzie 1918 r. przekazała władzę Piłsudskiemu.
tymczasowy naczelnik państwa
Urząd, który od 22 listopada 1918 r. pełnił Piłsudski; władza miała trwać do zebrania się Sejmu Ustawodawczego.

Zadanie z matury

źródło: CKE
Prawdziwe zadanie z arkusza CKE, słowo w słowo, ze źródłami. Rozwiąż je, zanim zajrzysz do wyjaśnienia.
Zadanie z arkusza CKEmatura

Matura 2025, historia (poziom rozszerzony), zadanie 17.2

Zadanie 17.

Źródło 1. Przebudzenie – amerykańska ilustracja z 1915 roku
Na podstawie: https://www.loc.gov
Źródło 2. XIX poprawka do Konstytucji Stanów Zjednoczonych [18 sierpnia 1920 roku] Stany Zjednoczone ani którykolwiek ze stanów nie może obywateli Stanów Zjednoczonych pozbawić praw wyborczych ani ograniczyć ich ze względu na płeć. http://libr.sejm.gov.pl

Zadanie 17.2. (0–1)

Dokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych. W Polsce prawo, do którego nawiązują oba źródła, zostało wprowadzone w roku

Źródło: CKE, egzamin maturalny 2025, historia, poziom rozszerzony (arkusz MHIP-⁠R0-⁠100-⁠2505), zadanie 17.2. Rozwiązanie — według zasad oceniania CKE. · Arkusz na stronie CKE

Temat wypracowania

temat z arkusza
Tematy wypowiedzi argumentacyjnej z arkuszy CKE dotyczące tego okresu, w brzmieniu CKE.
Matura 2024, temat 26.3
Niepodległość Polska zawdzięczała przede wszystkim przywództwu Józefa Piłsudskiego. Zajmij stanowisko wobec powyższej tezy i je uzasadnij, uwzględniając w swojej argumentacji aspekty: dyplomatyczny, militarny i polityczno-ustrojowy.
Arkusz z tym tematem
  • Aspekt dyplomatyczny: wsparcie dla sprawy polskiej na Zachodzie (Komitet Narodowy Polski), orędzie z 1917 r. i program pokojowy z 1918 r., a także zapowiedzi mocarstw zaborczych. Zestaw je z działaniami Piłsudskiego.
  • Aspekt militarny: Kompania Kadrowa, Legiony, kryzys przysięgowy, a obok nich Armia Polska we Francji i oddziały w Rosji. Rozważ, czy to Legiony przesądziły o niepodległości.
  • Aspekt polityczno-ustrojowy: lubelski rząd Daszyńskiego, przekazanie dowództwa i władzy, dekret o najwyższej władzy z 22 listopada 1918 r., dekrety wyborcze. Zważ też, że w 1918 r. upadły wszystkie trzy mocarstwa zaborcze.

Sprawdź się

sprawdzisz od razu
Zaznacz lub wpisz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod zadaniem zobaczysz wyjaśnienie. Jak ocenia CKE: za zadanie zamknięte za 1 punkt — 1 punkt tylko za całkowicie poprawną odpowiedź (w zadaniu prawda–fałsz za obie oceny); za zadanie otwarte krótkiej odpowiedzi — od 0 do 3 punktów według schematu opracowanego do tego zadania.
zadanie Kleksy

Zadanie 1. (0–1)

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. Spośród podanych wydarzeń najpóźniej nastąpiło

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 2. (0–1)

Stwierdzenia dotyczą sprawy polskiej w czasie I wojny światowej. Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Naczelny Komitet Narodowy, pod którego patronatem tworzono Legiony Polskie, powstał w Lozannie.
Wielki książę Mikołaj Mikołajewicz zapowiedział w 1914 r. zjednoczenie ziem polskich pod berłem cara.

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

zadanie Kleksy

Zadanie 3. (0–1)

Przyporządkuj postaciom ich działania w czasie I wojny światowej. Wybierz odpowiedź spośród A–E.

Działanie

  1. Adowodził II Brygadą Legionów i zbuntował ją w 1918 r.
  2. Bstanął na czele rządu powołanego jesienią 1918 r. w Lublinie
  3. Ckierował komitetem, który ententa uznała za reprezentanta sprawy polskiej
  4. Dzorganizował Kompanię Kadrową i dowodził I Brygadą Legionów
  5. Ewydał w imieniu Rosji odezwę do Polaków w 1914 r.

Postać

1. Roman Dmowski
2. Józef Piłsudski
3. Ignacy Daszyński

Zadanie przygotowane do tej strony – wyjaśnienie Kleksy.

Więcej zadań: rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z maja 2026 roku

Częste pomyłki

tu najłatwiej stracić punkt
  • Mylenie dwóch obietnic dla Polaków: odezwa wielkiego księcia z 1914 r. wyszła od Rosji i mówiła o zjednoczeniu ziem pod berłem cara, a Akt 5 listopada z 1916 r. pochodził od państw centralnych i dotyczył Królestwa Polskiego.
  • Utożsamianie wszystkich polskich ugrupowań z jedną orientacją. Piłsudski liczył na walkę z Rosją u boku państw centralnych, a obóz Dmowskiego od 1917 r. związał się z ententą.
  • Przyjmowanie 11 listopada 1918 r. za datę zakończenia wszystkich walk i ustalenia granic. W tym dniu Piłsudski dostał naczelne dowództwo, a o granicach rozstrzygano w następnych latach.
  • Przedstawianie kryzysu przysięgowego jako buntu wszystkich Legionów. Przysięgi odmówili żołnierze I i III Brygady w lipcu 1917 r.

Zapamiętaj

  • Sierpień 1914 r.: Kompania Kadrowa, odezwa wielkiego księcia, Naczelny Komitet Narodowy.
  • 5 listopada 1916 r.: Akt 5 listopada państw centralnych.
  • Lipiec 1917 r.: kryzys przysięgowy, aresztowanie Piłsudskiego.
  • Zwróć uwagę na dwie orientacje: Legiony i państwa centralne albo Komitet Narodowy Polski i ententa.
  • 11 listopada 1918 r.: naczelne dowództwo dla Piłsudskiego; 22 listopada: tymczasowy naczelnik państwa.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Czym różniły się polityczne orientacje w czasie I wojny światowej?+
    Odp.:Piłsudski widział w Rosji głównego przeciwnika i stawiał na walkę zbrojną u boku państw centralnych, dlatego powstały Kompania Kadrowa i Legiony. Obóz narodowy Dmowskiego początkowo liczył na Rosję, a od 1917 r. związał się z ententą i działał przez Komitet Narodowy Polski na Zachodzie. W obu wypadkach cel był ten sam: odbudowa państwa.
  2. 2.Co zapowiadał Akt 5 listopada 1916 r.?+
    Odp.:Był to manifest cesarzy Niemiec i Austro-Węgier o utworzeniu Królestwa Polskiego z ziem zaboru rosyjskiego zajętych przez ich wojska. Granic ani rzeczywistej władzy nie określono, a państwa centralne liczyły na polskich ochotników. Odpowiedzią Rosji była zapowiedź wolnej Polski ze wszystkich trzech zaborów, ogłoszona w rozkazie cara 25 grudnia 1916 r.
  3. 3.Jak sprawa polska stała się międzynarodowa?+
    Odp.:Zaczęły o niej mówić oba obozy: państwa centralne Aktem 5 listopada, Rosja zapowiedzią cara, a po rewolucji lutowej także nowa władza w Piotrogrodzie. W styczniu 1917 r. prezydent USA wskazał na potrzebę niepodległej Polski, w 1917 r. Francja uznała Komitet Narodowy Polski, a w programie pokojowym z 1918 r. niepodległa Polska miała osobny punkt.
  4. 4.Jak ludzie z ziem polskich uczestniczyli w wojnie?+
    Odp.:Pobór do wojsk zaborców objął Polaków we wszystkich trzech zaborach, więc służyli w armiach rosyjskiej, niemieckiej i austro-węgierskiej i nieraz walczyli przeciw sobie, jak w bitwie o Łódź w 1914 r. Obok tego powstały własne formacje: Legiony, Armia Polska we Francji i oddziały w Rosji.
  5. 5.Jakie zniszczenia przyniosła wojna na ziemiach polskich?+
    Odp.:Ziemie polskie były polem bitew na froncie wschodnim, więc niszczone były miasta i wsie, jak Kalisz ostrzelany już w sierpniu 1914 r. Armie rekwirowały żywność, a ludność uciekała lub była ewakuowana. Okupanci wprowadzali też własne władze i prawa. Skutki odczuwano jeszcze po 1918 r. przy odbudowie.
  6. 6.Jak wyglądało przejęcie władzy w listopadzie 1918 r.?+
    Odp.:6 listopada w Lublinie powstał Tymczasowy Rząd Ludowy, 10 listopada do Warszawy wrócił Piłsudski, a 11 listopada Rada Regencyjna przekazała mu naczelne dowództwo. Pełnię władzy dostał 14 listopada, a dekret z 22 listopada nazwał go tymczasowym naczelnikiem państwa do czasu zebrania się Sejmu Ustawodawczego.

Zobacz też

Wszystkie tematy matury z historii

Źródła

Serwis nie jest związany z Centralną Komisją Egzaminacyjną. Zadania oznaczone „CKE” pochodzą z arkuszy CKE; objaśnienia do nich i pozostałe zadania na stronie napisaliśmy sami.

Strona sprawdzona 29 października 2026.

Zadanie ostatnie.

Rozwiąż za darmo cały arkusz CKE z matury z historii (poziom rozszerzony) z maja 2026 roku – 180 minut, jak na egzaminie. Po oddaniu zobaczysz wynik i to, w którym okresie tracisz punkty.