Totalitaryzmy: ZSRS, faszystowskie Włochy, III Rzesza

• Wojna pozostawiła Europę w gruzach: ogromne straty ludzkie i materialne, upadek czterech imperiów i kryzys gospodarczy. Traktat wersalski z 1919 r. odebrał Niemcom część terytorium, ograniczył ich armię i nałożył reparacje. Kolejne traktaty uregulowały sprawy sojuszników Niemiec, np. Austrii i Węgier. Ład wersalski miała chronić Liga Narodów, ale osłabiały ją nieobecność Stanów Zjednoczonych, które wróciły do izolacjonizmu, i niechęć pokonanych.
• Niemcy i Rosja sowiecka wyszły z izolacji w 1922 r., gdy zawarły układ w Rapallo. Złagodzenie napięcia na Zachodzie przyniosły układy z Locarno z 1925 r. Stabilizację przerwał wielki kryzys gospodarczy, który zaczął się krachem na nowojorskiej giełdzie w 1929 r. i uderzył w produkcję, handel i zatrudnienie na całym świecie. Rządy próbowały go zwalczać interwencją państwa, ale w wielu krajach kryzys osłabił demokrację parlamentarną i wzmocnił radykałów.
• W Rosji bolszewicy po rewolucji i wojnie domowej utworzyli państwo jednopartyjne. Po śmierci Lenina w styczniu 1924 r. władzę zdobył Stalin. Od końca lat 20. prowadził przymusową industrializację i kolektywizację wsi, a od połowy lat 30. wielką czystkę: terror, który uderzył w partię, wojsko i całe grupy narodowościowe. W tzw. operacji polskiej z lat 1937–1938 aresztowano ok. 143 tys. osób, z których około 111 tys. rozstrzelano.
• We Włoszech powojenny kryzys wykorzystał Mussolini, wódz faszystów, których bojówki nosiły czarne koszule. W październiku 1922 r. po marszu faszystów na Rzym król powierzył mu rząd. Mussolini stopniowo zniósł wolność prasy i partie opozycyjne, stworzył kult wodza (Duce) i prowadził agresywną politykę zagraniczną, której wyrazem był atak na Etiopię w 1935 r.
• W Niemczech ideologię narodowego socjalizmu głosiła NSDAP Hitlera: rasizm, antysemityzm, kult wodza i hasło przestrzeni życiowej. Nieudany pucz w Monachium w 1923 r. nauczył Hitlera zdobywania władzy legalnymi metodami, a wielki kryzys dał NSDAP miliony wyborców. Hitler został kanclerzem w styczniu 1933 r. Po pożarze Reichstagu przepisy o ochronie narodu i państwa zawiesiły wolności obywatelskie, w 1934 r. wymordowano kierownictwo SA, a Hitler ogłosił się wodzem Rzeszy. Ustawy norymberskie z 1935 r. pozbawiły Żydów praw obywatelskich.
• Systemy totalitarne łączyły: jedna partia i ideologia, kult jednostki, wszechobecna propaganda, cenzura i aparat terroru (NKWD w ZSRS, gestapo i SS w III Rzeszy), a także imperialne cele. Odróżnia je to od autorytaryzmu, w którym władza też ogranicza wolności, ale nie podporządkowuje sobie całego życia społecznego. Hiszpania generała Franco, który w 1936 r. zbuntował się przeciw republice, była miejscem starcia sił ideologicznych: po jednej stronie stanął ZSRS, po drugiej Włochy i Niemcy.

Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.