Powstanie styczniowe: przyczyny, przebieg i skutki

• Po klęsce Rosji w wojnie krymskiej car Aleksander II złagodził politykę, ale w 1856 r. w Warszawie odrzucił nadzieje Polaków. W Królestwie działało Towarzystwo Rolnicze, a w latach 1860–1861 odbywały się patriotyczne manifestacje, do których strzelało wojsko. Aleksander Wielopolski prowadził politykę ugody z Rosją: w 1861 r. car przywrócił w Królestwie Radę Stanu, a w 1862 r. Wielopolski stanął na czele rządu cywilnego i otworzył w Warszawie Szkołę Główną.
• Polskie społeczeństwo podzieliło się na dwa obozy. Biali, ziemianie i część inteligencji, chcieli pracy organicznej i legalnego nacisku na władze, a niepodległość odkładali na później. Czerwoni, radykalna młodzież, szykowali powstanie i reformę rolną. Czerwoni zbudowali Komitet Centralny Narodowy, który kierował konspiracją w Królestwie.
• Wielopolski zapowiedział nowy pobór do wojska: zamiast losowania sporządzono listy, na których znaleźli się działacze niepodległościowi. Taką brankę przeprowadzono w nocy z 14 na 15 stycznia 1863 r. Wielu wskazanych zdążyło ukryć się i przyłączyć do konspiracji, a Komitet Centralny przyspieszył wybuch. 22 stycznia 1863 r. ogłosił się Tymczasowym Rządem Narodowym i wezwał naród do walki, obiecując chłopom ziemię na własność.
• Rosjanie mieli wielokrotną przewagę, a powstańcy, najwyżej ok. 30 tysięcy, walczyli słabo uzbrojonymi oddziałami: toczyła się wojna partyzancka, ponad 1200 bitew i potyczek, ale ani jednej decydującej. Dyktatorami powstania byli kolejno Ludwik Mierosławski, Marian Langiewicz i Romuald Traugutt. Tajny Rząd Narodowy zbierał podatki, wymierzał sprawiedliwość i miał swoich urzędników w terenie, czyli stworzył polskie państwo podziemne.
• Zachód nie pomógł. Prusy zawarły z Rosją konwencję o współpracy przeciw powstaniu, a Wielka Brytania i Francja ograniczyły się do not dyplomatycznych, które Rosja odrzuciła. Napoleon III, choć sprzyjał Polakom, nie wysłał wojska. Na Litwie car dał Michaiłowi Murawjowowi nadzwyczajne uprawnienia do krwawego stłumienia powstania.
• Car odebrał powstaniu poparcie wsi dekretem z 2 marca 1864 r.: uwłaszczenie chłopów w Królestwie, choć dawało za mało ziemi. W Prusach poddaństwo zniesiono już w 1807 r., a w Galicji w 1848 r. Traugutta aresztowano w kwietniu 1864 r. i stracono w sierpniu. Klęska przyniosła egzekucje, zesłania na Syberię, konfiskaty majątków i kasatę klasztorów, a Królestwo straciło resztki autonomii.
• Powstanie zmieniło polskie myślenie o polityce. Pozytywiści uznali, że trzeba budować naród przez pracę, oświatę i gospodarkę, a nie przez kolejne zrywy. Zesłańcy na Syberii zorganizowali w 1866 r. własne powstanie nad Bajkałem. Dla pokoleń po 1864 r. powstanie styczniowe było dowodem, że Polacy nie zrezygnowali z niepodległości.

Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.