Polska pod okupacją niemiecką i sowiecką. Zagłada Żydów

• Po agresji z 1 i 17 września 1939 r. ziemie polskie zostały podzielone między dwóch okupantów. Dekretem z 8 października 1939 r. Hitler włączył do Rzeszy polskie ziemie zachodnie i północne, a 12 października utworzył Generalne Gubernatorstwo; wschodnie ziemie Rzeczypospolitej zajął ZSRS. Okupanci prowadzili politykę zmierzającą do likwidacji polskiej państwowości, a ludność traktowali jako zasób siły roboczej albo jako przeszkodę.
• Okupacja niemiecka oznaczała terror: aresztowania przedstawicieli elit, publiczne i tajne egzekucje, łapanki, wywózki na roboty i do obozów, wysiedlenia. Znane przykłady zbrodni to Piaśnica i Palmiry, a w innej skali Auschwitz, obóz założony na rozkaz Himmlera w 1940 r. Z realiów codzienności pamiętaj o kartkach na żywność i jej niedoborze, zamknięciu polskich szkół wyższych i średnich, tajnym nauczaniu i konspiracji, w której uczestniczyli też młodzi ludzie, w tym harcerze.
• Na terenach zajętych w 1939 r. ZSRS prowadził własną politykę: aresztowania, deportacje w głąb państwa i zbrodnie. Cztery masowe deportacje NKWD objęły obywateli polskich w latach 1940–1941. Wiosną 1940 r. NKWD zamordowało polskich jeńców z obozów w Kozielsku, Ostaszkowie i Starobielsku: to zbrodnia katyńska, a ofiary pochowano m.in. w Katyniu, Miednoje i Charkowie.
• Porównując oba systemy, pamiętaj o różnicach. Niemieckie obozy koncentracyjne służyły terrorowi, pracy przymusowej i eksterminacji więźniów. Niemieckie obozy zagłady, jak Chełmno, Bełżec i Treblinka, powstały po to, by mordować przywożonych w transportach ludzi, głównie Żydów. W ZSRS system łagrów pracy przymusowej obejmował też deportowanych obywateli polskich, ale nie miał takiego celu, jak niemieckie obozy zagłady.
• Zagłada Żydów przebiegała etapami: dyskryminacja, stygmatyzacja, izolacja w gettach i zagłada. Niemcy powołali w zajętych miastach Rady Starszych Gminy Żydowskiej, a 16 listopada 1940 r. zamknęli getto w Warszawie. Plan „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” przedstawiono 20 stycznia 1942 r. w Wannsee. Masowe zabijanie Żydów trwało już od 1941 r., a w 1942 r. Niemcy uruchomili kolejne obozy zagłady i latem zaczęli wywozić ludzi z warszawskiego getta do Treblinki. Odpowiedzią było powstanie w getcie, wybuchłe 19 kwietnia 1943 r.
• Polacy różnie zachowywali się wobec Zagłady. Jedni ratowali Żydów, za co groziła kara śmierci; Rada Pomocy Żydom „Żegota” powstała w grudniu 1942 r. przy Delegaturze Rządu na Kraj, a tacy Sprawiedliwi jak Irena Sendlerowa, Jan i Antonina Żabińscy czy rodzina Ulmów stali się symbolami tej pomocy. Byli też donosiciele, a w Jedwabnem 10 lipca 1941 r. polscy mieszkańcy miasteczka i okolic, przy obecności Niemców, zamordowali swoich żydowskich sąsiadów. Informacje o Zagładzie trafiały do rządu na uchodźstwie i do państw sprzymierzonych, które nie zdołały jej zatrzymać.
• Okupanci podsycali także konflikty między narodami dawnej Rzeczypospolitej. Na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej w 1943 r. rozpoczęła się zbrodnia wołyńska, czyli ludobójstwo ludności polskiej dokonane przez ukraińskich nacjonalistów z UPA. Pamięć o zbrodniach obu okupantów i o heroizmie Polaków podtrzymują m.in. Muzeum Powstania Warszawskiego, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau i Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu.

Egzamin maturalny z historii na poziomie rozszerzonym trwa 180 minut; za cały arkusz można uzyskać 60 punktów. Zadania zamknięte (m.in. wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz, na dobieranie) i otwarte krótkiej odpowiedzi dają razem 45 punktów, wypowiedź argumentacyjna na jeden z trzech tematów — 15 punktów; musi liczyć co najmniej 300 słów. Zadania sprawdzają wymagania podstawy programowej z 2024 r.