Matura 2027 · epoka literacka
Barok to w Polsce epoka od około 1620 do około 1740 roku: czas wojen, kontrreformacji i sarmatyzmu, a w literaturze niepokoju, kontrastów i kunsztownego stylu. Poeci pisali o marności świata i o miłości pełnej paradoksów, a na maturze to epoka Skąpca Moliera i wierszy poetów barokowych, takich jak Naborowski i Morsztyn, o które CKE pyta w teście historycznoliterackim.
W historii literatury polskiej barok trwa od około 1620 do około 1740 roku. Granice są umowne: ślady baroku widać już pod koniec XVI wieku, w poezji Mikołaja Sępa Szarzyńskiego, dlatego niektórzy liczą epokę od lat 80. XVI wieku. Koniec przypada na czasy saskie: w latach 30. i 40. XVIII wieku zaczyna się już oświecenie, choć spotkasz też ramy baroku sięgające 1764 roku.
Epokę dzieli się na trzy fazy. Pierwsza trwa do końca panowania Zygmunta III, druga, dojrzały barok, do początku czasów saskich, a trzecia, schyłkowa, obejmuje czasy saskie, gdy literatura była obfita, ale wydała niewiele dzieł wybitnych.
W Europie barok trwał od końca XVI do połowy XVIII wieku. Na maturze liczą się daty polskie: według zasad oceniania wypracowania na poziomie rozszerzonym utwór obcy przypisujesz do epoki według ram literatury polskiej. Dlatego Skąpiec Moliera (1668), w historii literatury francuskiej dzieło klasycyzmu, na maturze należy do baroku, a Hamlet i Makbet Szekspira, powstałe przed 1620 rokiem, do renesansu.
Nazwa pochodzi prawdopodobnie od portugalskiego słowa barroco, czyli perła o nieregularnym kształcie; w tym znaczeniu użył go po raz pierwszy przyrodnik Garcia de Orta. Według innej teorii słowo wywodzi się od baroco, nazwy jednej z form sylogizmu w logice scholastycznej, i wskazywało na dziwactwa formy.
Z początku była to nazwa pogardliwa: w XVIII wieku barokiem nazywano wszystko, co odbiegało od normy, a sztukę tej epoki uważano za zepsucie smaku. Za pełnoprawny styl uznali ją dopiero badacze XX wieku, a w polskiej historii literatury jeszcze do lat 90. mówiono najczęściej po prostu o literaturze XVII wieku.
Barok to czas konfliktów religijnych. Po soborze trydenckim, obradującym w latach 1545–1563, Kościół katolicki rozpoczął kontrreformację, a barok stał się jej nieoficjalnym stylem; mówiono nawet o sztuce jezuickiej. W Polsce rosła liczba szkół jezuickich, które uczyły łaciny i pisania wierszy, więc poetów i wierszopisów było coraz więcej.
Rzeczpospolita Obojga Narodów prowadziła w XVII wieku niemal ciągłe wojny. Powstanie Chmielnickiego, wybuchłe w 1648 roku, i potop szwedzki w latach 1655–1660, jeden z najbardziej niszczycielskich konfliktów w dziejach Polski, spustoszyły kraj, a 12 września 1683 roku Jan III Sobieski rozbił armię turecką pod Wiedniem. Wojny i niepewność jutra skłaniały ludzi do spisywania pamiętników i do rozmyślań o kruchości życia.
Szlachta czuła się wyjątkowa: wierzyła, że pochodzi od starożytnych Sarmatów, i ceniła złotą wolność oraz obyczaj przodków. Tę ideologię, nazwaną później sarmatyzmem, wyrażał w literaturze nurt sarmacki, nieufny wobec obcych nowinek. W czasach saskich słabe rządy królów, zrywanie sejmów przez liberum veto i prywata magnatów prowadziły do anarchii, a państwo uzależniało się od rosnących w siłę sąsiadów.
Barok wrócił do Boga w centrum świata, ale nie do średniowiecznego spokoju. W odróżnieniu od antropocentrycznego humanizmu renesansu reprezentował teocentryczny mistycyzm: człowiek jest rozdarty między niebem a ziemią, duszą a ciałem, i wciąż czuje kruchość swojego życia. Stąd motywy marności, czyli vanitas, i memento mori, a także obraz życia jako nieustannej walki duchowej, jak w sonetach Sępa Szarzyńskiego.
Epoka kochała kontrast i zaskoczenie. Poeci zestawiali poezję mistyczną z wierszami o światowych rozkoszach, dworską z sowizdrzalską, wątki mitologiczne z biblijnymi i sceny makabryczne z fantastycznymi. Główną zasadą stał się koncept, czyli wyszukany pomysł, na którym opiera się utwór, a poeci lubili nagromadzenia, inwersje i śmiałe metafory, by zadziwić odbiorcę.
W tym samym czasie rodziła się filozofia nowożytna: racjonalizm, według którego mądrość osiąga się potęgą rozumu, i empiryzm, który każe poznawać świat zmysłami i doświadczeniem; oba nurty legły u podstaw oświecenia. W literaturze polskiej obok nurtu dworskiego, czerpiącego wzory z zagranicy, rozwijał się nurt sarmacki, przywiązany do polskiej tradycji, oraz literatura sowizdrzalska, parodiująca literaturę wysoką.
Naborowski wylicza, że życie ludzkie to dźwięk, cień i dym, a świat hołduje marności. Barok bierze ten motyw z Księgi Koheleta, a CKE dwa razy kazała zestawić go z malarstwem: z portretem młodzieńca z czaszką Fransa Halsa i z obrazem Valdésa Leala, na którym śmierć gasi świecę.
Gdzie go znajdziesz:Biblia
U Morsztyna zakochany porównuje się z trupem: obaj są zabici, jeden strzałą śmierci, drugi miłości, ale tylko on cierpi. W Niestatku uroda panny zmienia się w szpetotę, gdy kochankowie się pokłócą. Miłość jest tu grą rozumu i zaskakujących porównań.
Barok zna dwie odpowiedzi na kruchość życia: ascetyczną, która każe gardzić dobrami świata, i światową, która radzi cieszyć się chwilą. CKE zestawiła wiersz Wiosna Morsztyna, zachęcający do korzystania z życia, z Rozmową Mistrza Polikarpa ze Śmiercią, zalecającą skromne życie dla zbawienia.
Gdzie go znajdziesz:Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Sęp Szarzyński widzi życie człowieka jako wojnę z szatanem, światem i ciałem. Człowiek jest wątły i rozdwojony w sobie, sam nie wygra, więc prosi Boga, by postawił go przy sobie. Ten niepokój stał się znakiem rozpoznawczym barokowej poezji religijnej.
Pasek opowiada, jak z Czarnieckim walczył ze Szwedami w Danii i z Moskwą na Litwie, a potem dzierżawił majątki i przemawiał na sejmikach. Jego gawęda z łacińskimi wtrętami, przechwałkami i przysłowiami to obraz szlacheckiej kultury sarmackiej.
Gdzie go znajdziesz:Pamiętniki
Harpagon kocha pieniądze bardziej niż dzieci: chce wydać córkę za starego Anzelma, bo ten bierze ją bez posagu, a na każdy argument odpowiada tymi samymi słowami. O to, czy dobra materialne dają szczęście, i o nieporozumienia rodziców z dziećmi pytają dwa pytania jawne matury ustnej.
Gdzie go znajdziesz:Skąpiec
Sztuka baroku chciała jak najmocniej działać na odbiorcę: była bogata w zdobnictwo, pomysłowe rozwiązania i symbolikę, a figury świętych w ekstazie miały poruszać zmysły i uczucia wiernych. W Rzymie tworzył rzeźbiarz i architekt Gian Lorenzo Bernini, tam też działał malarz Caravaggio, a we Flandrii Peter Paul Rubens. W muzyce narodziła się opera, której pionierem był Claudio Monteverdi, a późny barok to muzyka Jana Sebastiana Bacha.
W Polsce z tej epoki pochodzą Kolumna Zygmunta III Wazy w Warszawie, wzniesiona w latach 1643–1644 z fundacji Władysława IV, oraz pałac w Wilanowie, zbudowany dla Jana III Sobieskiego według projektu Augustyna Locciego i ukończony w 1696 roku.
„Pokój — szczęśliwość; ale bojowanie / Byt nasz podniebny:”
Mikołaj Sęp Szarzyński, Sonet IV. O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem
Początek sonetu Sępa Szarzyńskiego: szczęściem byłby pokój, ale życie człowieka pod niebem to walka. W dalszych wersach poeta mówi, z kim ją toczy: z szatanem, ze światem i z własnym ciałem.
Tekst na Wolnych Lekturach„Ehej, jak gwałtem obrotne obłoki / I Tytan prętki lotne czasy pędzą!”
Mikołaj Sęp Szarzyński, Sonet I. O krótkości i niepewności na świecie żywota człowieczego
Westchnienie nad szybkością czasu, który pędzą obrotne obłoki, czyli prawdopodobnie sfery niebieskie, i Tytan, mitologiczny olbrzym, być może bóg słońca albo gwiazd. Sonet mówi dalej o śmierci, która idzie tuż za człowiekiem. Sęp zmarł około 1581 roku, ale jego sonety zapowiadają barok.
Tekst na Wolnych Lekturach„Dźwięk, cień, dym, wiatr, błysk, głos, punkt, żywot ludzki słynie.”
Daniel Naborowski, Krótkość żywota
Wers z Krótkości żywota Naborowskiego: życie ludzkie przemija jak dźwięk, cień czy dym. Nagromadzenie krótkich słów samo przyspiesza rytm wiersza i pokazuje, jak szybko mija czas.
Tekst na Wolnych Lekturach„Świat hołduje marności / I wszytkie ziemskie włości;”
Daniel Naborowski, Marność
Początek wiersza Marność: świat i wszystkie ziemskie dobra służą marności. CKE dała ten wiersz w teście w 2023 roku obok obrazu Fransa Halsa z młodzieńcem trzymającym czaszkę.
Tekst na Wolnych Lekturach„Leżysz zabity i jam też zabity, / Ty — strzałą śmierci, ja — strzałą miłości,”
Jan Andrzej Morsztyn, Do trupa
Początek sonetu Do trupa: zakochany mówi do zmarłego, że obaj są zabici, jeden śmiercią, drugi miłością. Cały wiersz zbudowany jest na takich zestawieniach, a to wzór barokowego konceptu.
Tekst na Wolnych Lekturach„Oczy są ogień, czoło jest zwierciadłem, / Włos złotem, perłą ząb, płeć mlekiem zsiadłem,”
Jan Andrzej Morsztyn, Niestatek
Pierwsze wersy Niestatku: konwencjonalne komplementy dla panny. W drugiej części, gdy kochankowie się pokłócą, te same rysy zmieniają się w obelgi; o ten koncept CKE pytała w teście w 2024 roku.
Tekst na Wolnych Lekturach„Bez posagu!”
Molier, Skąpiec, tłum. Tadeusz Boy-Żeleński
Odpowiedź Harpagona na każdy argument przeciw wydaniu córki za starego Anzelma: ten bierze ją bez posagu, a dla skąpca to przesądza sprawę. Powtarzane słowa śmieszą i pokazują, że pieniądz znaczy dla niego więcej niż szczęście dziecka.
Tekst na Wolnych LekturachZadanie 1. (0–1)
Zadanie 2. (0–1)
Zadanie 3. (0–1)
Zadanie 4. (0–1)
Zadanie 5. (0–1)
Zadanie 6. (0–1)
Zadanie 7. (0–1)
Zadanie 8. (0–1)
Odpowiedzi sprawdzone: 0/8
Zacznij od pierwszych zadań z darmowego arkusza (matura z języka polskiego, poziom podstawowy): bez zegara, każde sprawdzisz od razu, z wyjaśnieniem. Potem możesz rozwiązać cały arkusz.
5. Poprawność przypisania przez zdającego utworu literackiego do epoki literackiej / okresu literackiego egzaminator oceni zgodnie z periodyzacją literatury określoną w podstawie programowej, tj.: starożytność, średniowiecze, renesans, barok, oświecenie, romantyzm, pozytywizm, Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne, literatura wojny i okupacji, literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna, literatura po 1989 r.
6. Każdy utwór literacki należący do literatury powszechnej przypisuje się do epoki literackiej / okresu literackiego zgodnie z ramami czasowymi przyjętymi w historii literatury polskiej.
Na maturze epokę wierszy Naborowskiego, Morsztyna i Potockiego, Pamiętników Paska i Skąpca Moliera nazywasz tak, jak podstawa programowa, a za nią zasady oceniania wypracowania na poziomie rozszerzonym: barok. Skąpiec to w historii literatury francuskiej klasycyzm, ale według tych zasad utwór obcy przypisujesz do epoki według dat literatury polskiej. Mikołaj Sęp Szarzyński zmarł około 1581 roku, a jego wiersze ukazały się drukiem dopiero w 1601 roku; historycy literatury nazywają go poetą przełomu renesansu i baroku albo prekursorem baroku. Pisząc o nim, nazwij go poetą przełomu epok i wyjaśnij, co w jego sonetach jest barokowe.
Skąpca czytasz w zakresie podstawowym w całości, więc przy nim zasady CKE przewidują błąd kardynalny, czyli błąd w głównych wątkach albo w losach głównych bohaterów, który zeruje wypracowanie. Wiersze poetów baroku podstawa wymienia jako wybrane utwory poetyckie, a CKE drukuje je w teście razem z zadaniem: pyta o motyw vanitas, o koncept i o postawę zalecaną w wierszu. Na maturze ustnej dwa pytania jawne na lata 2026–2028 dotyczą Skąpca.
Matura 2023, poziom podstawowy, część 1, zadanie 10
Reprodukcja obrazu Fransa Halsa z młodzieńcem trzymającym czaszkę i wiersz Daniela Naborowskiego, wydrukowany bez tytułu (to Marność): trzeba podać wspólny motyw, na przykład vanitas albo memento mori, i uzasadnić go, odwołując się do obu tekstów.
Matura 2024, poziom podstawowy, część 1, zadanie 7
Reprodukcja obrazu Juana de Valdésa Leala In ictu oculi, na którym szkielet gasi świecę nad leżącymi w nieładzie koroną, tiarą i księgami: czy obraz jest zgodny z wymową Księgi Koheleta? Według klucza tak, bo oba mówią o marności i przemijaniu.
Matura 2024, poziom podstawowy, część 1, zadanie 10
Definicja konceptu i wiersz Niestatek Morsztyna (Oczy są ogień…): trzeba wyjaśnić, na czym polega koncept. CKE przyjmuje na przykład, że uroda panny jest inaczej widziana, gdy kochankowie są w zgodzie, a inaczej po kłótni.
Matura 2025, poziom podstawowy, część 1, zadanie 7.1
Fragment Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią i fragment wiersza Wiosna Jana Andrzeja Morsztyna: trzeba wyjaśnić różnicę zalecanych postaw. Według klucza Morsztyn zachęca do korzystania z życia, póki jest czas, a Rozmowa do skromnego życia dla zbawienia.
Pytania jawne CKE na lata 2026–2028 o lektury, które należą do tej epoki — słowo w słowo, z numerami CKE. Plan odpowiedzi znajdziesz na stronie lektury.
Pytanie 16. Skąpiec
Czy dobra materialne czynią człowieka szczęśliwym? Omów zagadnienie na podstawie Skąpca Moliera. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 17. Skąpiec
Przyczyny nieporozumień między rodzicami a dziećmi. Omów zagadnienie na podstawie Skąpca Moliera. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyOdp.:W Polsce barok trwa od około 1620 do około 1740 roku, choć jego zapowiedzi widać już pod koniec XVI wieku, w poezji Sępa Szarzyńskiego. Podręczniki różnią się w szczegółach: jedne zaczynają epokę w latach 80. XVI wieku, inne kończą ją w latach 30. XVIII wieku albo dopiero w 1764 roku. W Europie barok trwał od końca XVI do połowy XVIII wieku, ale na maturze liczą się daty polskie.
Odp.:Najważniejsze cechy baroku to kontrast i dysonans, koncept, czyli zaskakujący pomysł rządzący utworem, motywy vanitas i memento mori, niepokój i rozdarcie człowieka, teocentryzm i mistycyzm, przepych stylu z nagromadzeniem metafor i inwersji, dynamika oraz sarmatyzm. Obok siebie istnieją nurty dworski, sarmacki, metafizyczny i sowizdrzalski. Najłatwiej pokazać te cechy na wierszach Naborowskiego, Morsztyna i Sępa Szarzyńskiego.
Odp.:Na maturze z zakresu podstawowego czytasz w całości Skąpca Moliera, a z utworów poetyckich wybrane wiersze poetów epoki baroku. W wypracowaniu lekturą obowiązkową jest Skąpiec, a wiersze barokowe mogą być innym utworem literackim albo kontekstem. Do 2028 roku w wypracowaniu możesz sięgnąć też po fragmenty Pamiętników Jana Chryzostoma Paska z listy z 2018 roku. Podstawa programowa wymienia ponadto wśród przykładowych lektur uzupełniających Życie snem Calderona i fragmenty pierwszej części Transakcji wojny chocimskiej Wacława Potockiego.
Odp.:Vanitas to po łacinie marność. Tak nazywa się motyw przypominający, że wszystko, co ziemskie, przemija: bogactwo, władza, uroda i sława. Pochodzi z Księgi Koheleta, a w baroku stał się jednym z najczęstszych tematów poezji i malarstwa, z czaszką, klepsydrą i gasnącą świecą jako symbolami. CKE pytała o ten motyw w teście w 2023 i 2024 roku, zestawiając wiersz Naborowskiego i Księgę Koheleta z barokowymi obrazami.
Odp.:Sarmatyzm to ideologia polskiej szlachty od końca XVI do drugiej połowy XVIII wieku, oparta na przekonaniu, że szlachta pochodzi od starożytnych Sarmatów. Łączyła dumę stanową, przywiązanie do złotej wolności i obyczaju przodków, a w czasach saskich także prywatę i niechęć do zmian. Samą nazwę utrwalili dopiero działacze oświecenia. W literaturze widać go w Pamiętnikach Paska.
Odp.:Koncept to wyszukany pomysł, który rządzi konstrukcją całego utworu albo jego części i wyraża się w zaskakujących sposobach rozumowania, obrazowania i wysłowienia. W Niestatku Morsztyna te same rysy twarzy panny są najpierw komplementami, a po kłótni obelgami, w Do trupa zakochany porównuje się z trupem. O koncept w Niestatku CKE pytała w teście w 2024 roku.
Odp.:Przed barokiem był renesans, epoka humanizmu, harmonii i wiary w człowieka; barok przeciwstawił mu niepokój, kontrast i teocentryzm. Po baroku przyszło oświecenie, epoka rozumu, które w Polsce zaczyna się około 1740 roku, a rozkwita za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego. Pełną listę epok po kolei znajdziesz na stronie epok literackich.
Tę stronę napisaliśmy my, nie CKE. Stan na 22 października 2026.
22 października 2026Sprawdź się w arkuszu w układzie matury: test historycznoliteracki i wypracowanie z odwołaniem do lektury obowiązkowej, ocenione według kryteriów CKE.