Matura 2027 · epoka literacka
Romantyzm to w Polsce epoka lat 1822–1863: od Ballad i romansów Adama Mickiewicza do wybuchu powstania styczniowego. To czas uczucia, wyobraźni i walki o wolność narodu pod zaborami, a na maturze epoka Dziadów cz. III, Kordiana, Pana Tadeusza i ballad, o które CKE pyta w teście historycznoliterackim i na egzaminie ustnym.
W historii literatury polskiej romantyzm trwa od 1822 do 1863 roku. Za jego początek uważa się wydanie pierwszego tomu Poezji Adama Mickiewicza z Balladami i romansami (Wilno, 1822), za koniec wybuch powstania styczniowego 22 stycznia 1863 roku. Podręczniki różnią się w szczegółach: jedne zaczynają epokę od sporu klasyków z romantykami, który w 1818 roku wywołała rozprawa Kazimierza Brodzińskiego O klasyczności i romantyczności tudzież o duchu poezji polskiej, inne kończą ją w 1864 roku, gdy powstanie upadło.
Epokę dzieli się zwykle na dwa okresy. Pierwszy, do powstania listopadowego (1830–1831), to czas ballad, Sonetów krymskich, Konrada Wallenroda i Marii Antoniego Malczewskiego. Po klęsce powstania najwybitniejsi pisarze znaleźli się na emigracji, głównie w Paryżu, i poza krajem powstały Dziady cz. III, Pan Tadeusz, Kordian i Nie-Boska komedia. W kraju tworzyli w tym czasie między innymi Aleksander Fredro i Józef Ignacy Kraszewski.
W Europie romantyzm zaczął się wcześniej, w latach 90. XVIII wieku, po rewolucji francuskiej. W Anglii za jego początek uchodzą Ballady liryczne Williama Wordswortha i Samuela Taylora Coleridge’a (1798), w Niemczech krąg romantyków z Jeny. Około lat 40. XIX wieku europejski romantyzm słabnie, a polski trwa dłużej, bo podtrzymuje go sprawa niepodległości. Na maturze liczą się daty polskie: tak każe zasada CKE dla utworów literatury powszechnej.
Nazwa pochodzi od francuskiego romantisme i łączy się ze słowem roman. Najpierw oznaczało ono opowieść w języku romańskim, ludowym, a nie po łacinie, potem średniowieczny romans rycerski, wreszcie powieść. Przymiotnik „romantyczny” znaczył więc z początku tyle co ‘jak w powieści’: niezwykły, fantastyczny, pełen przygód i uczuć.
Teorię nowego kierunku zbudowali w Niemczech bracia August Wilhelm i Friedrich Schleglowie, a po Europie rozniosła ją książka pani de Staël O Niemczech. W Polsce słowo stało się programem dzięki balladzie Mickiewicza Romantyczność.
Polski romantyzm rodził się w kraju, którego nie było na mapie. Po rozbiorach i wojnach napoleońskich kongres wiedeński w 1815 roku utworzył Królestwo Polskie, związane unią z Rosją, z carem jako królem. Nadzieje na samodzielność szybko zgasły: łamano konstytucję, wprowadzono cenzurę, a młodzież zakładała tajne związki. W Wilnie działało Towarzystwo Filomatów, współzałożone w 1817 roku przez Mickiewicza; po procesie filomatów poeta trafił na zesłanie w głąb Rosji.
W nocy z 29 na 30 listopada 1830 roku wybuchło powstanie listopadowe, a wśród spiskowców byli poeci. Po jego klęsce w 1831 roku tysiące Polaków, zwłaszcza z elit politycznych i kulturalnych, wyjechały na Zachód. Tak zaczęła się Wielka Emigracja. Literatura podzieliła się na emigracyjną, wolną od cenzury, ale oddaloną od kraju i skłóconą, oraz krajową, pisaną pod okiem zaborców.
Kolejne lata przyniosły Wiosnę Ludów (1848–1849), falę rewolucji w Europie, i wreszcie powstanie styczniowe, które wybuchło 22 stycznia 1863 roku i upadło w 1864 roku. Jego klęska zamyka epokę. Na tym tle rozumiesz, czemu polski romantyzm tak mocno łączy literaturę z polityką: w kraju bez państwa poeci przechowywali pamięć narodu i wskazywali mu drogę.
Romantycy odrzucili oświeceniowe przekonanie, że rozum i doświadczenie wystarczą, by poznać świat. Według nich obok świata widzialnego istnieje świat duchowy, dostępny tylko uczuciu, wierze i intuicji. W balladzie Romantyczność Mickiewicz przeciwstawia starca, który ufa swemu oku i szkiełku, dziewczynie widzącej zmarłego ukochanego, i staje po jej stronie: prawdy żywe zna serce, nie nauka. Tę postawę nazywa się irracjonalizmem.
W centrum stanął człowiek wyjątkowy: indywidualista, który czuje mocniej niż inni, buntuje się przeciw normom, kocha nieszczęśliwie albo poświęca się sprawie. Szczególną rolę romantycy przypisali poecie. Artysta to geniusz tworzący z natchnienia, a w Polsce także wieszcz, czyli prorok i duchowy przywódca narodu. Tak nazywano Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego; Norwida, niedocenionego za życia, odkryła dopiero Młoda Polska.
Polskie doświadczenie dodało do tego filozofię narodu. Mesjanizm, wyłożony w Dziadach cz. III i w Księgach narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego, widzi w cierpieniu Polski ofiarę podobną do męki Chrystusa, która przyniesie wolność innym narodom. Słowacki w Kordianie odpowiedział wizją Polski jako Winkelrieda narodów, który ginie, walcząc za innych. Romantycy szukali też korzeni wspólnoty w przeszłości i w kulturze ludowej, w podaniach, obrzędach i pieśniach, bo widzieli w nich prawdziwego ducha narodu.
Samotny, wyjątkowy bohater szuka sensu życia albo przechodzi przemianę: Gustaw z IV części Dziadów staje się w części III Konradem, bojownikiem o wolność narodu; Kordian dojrzewa od młodzieńczego zwątpienia do spisku na cara; Konrad Wallenrod poświęca szczęście i honor dla ojczyzny.
Gdzie go znajdziesz:Dziady cz. IIIKordianKonrad Wallenrod
Ojczyzna jest dla romantyków najwyższą wartością i źródłem cierpienia. W Reducie Ordona obrońcy reduty giną w walce z wojskami carskimi, w inwokacji Pana Tadeusza Litwa jest jak zdrowie, które docenia się dopiero po stracie, a w Testamencie moim Słowacki zaklina żyjących, by nie tracili nadziei.
Gdzie go znajdziesz:Reduta OrdonaPan TadeuszTestament mójKonrad Wallenrod
W balladach i dramatach romantyków zbrodnia nie zostaje bez kary, a karę wymierzają siły nadprzyrodzone i wspólnota: strzelec, który złamał przysięgę, ginie w toni Świtezi, duch złego pana z Dziadów cz. II cierpi głód, a Balladynę zabija piorun.
Gdzie go znajdziesz:ŚwiteziankaBalladyDziady część IIBalladyna
Poeta jest wieszczem, który mówi w imieniu narodu, ale też samotnikiem, którego nikt nie rozumie. Konrad w Wielkiej Improwizacji uważa się za mistrza i żąda od Boga władzy nad duszami ludzi, a Norwid w Fortepianie Szopena pyta o los sztuki w świecie, który nie umie jej przyjąć.
Gdzie go znajdziesz:Dziady cz. IIIFortepian SzopenaTestament mój
Bohater romantyczny jest pielgrzymem i wygnańcem. W Sonetach krymskich Pielgrzym podziwia Krym, a myślami wraca na Litwę, Kordian wędruje po Europie w poszukiwaniu idei, dla której warto żyć, a Pan Tadeusz powstał na emigracji z tęsknoty za krajem lat dziecinnych.
Gdzie go znajdziesz:Sonety krymskieKordianPan Tadeusz
Romantycy pytają, czy przemoc może naprawić świat. W Nie-Boskiej komedii Krasiński ukazuje starcie arystokratów, z hrabią Henrykiem na czele, z rewolucją Pankracego: rewolucjoniści zdobywają twierdzę Świętej Trójcy, ale ich wódz pada martwy na widok Chrystusa na niebie.
Gdzie go znajdziesz:Nie-Boska Komedia
Miłość romantyczna jest wszechogarniająca i zwykle tragiczna. Karusia z Romantyczności rozmawia ze zmarłym ukochanym, którego tylko ona widzi, Gustaw z IV części Dziadów cierpi po utracie ukochanej, a Konrad Wallenrod wybiera ojczyznę zamiast szczęścia z Aldoną.
Gdzie go znajdziesz:BalladyKonrad Wallenrod
Romantyzm to także malarstwo i muzyka. Za artystę, który najpełniej wyraża romantyczne idee, uważa się niemieckiego pejzażystę Caspara Davida Friedricha, malarza ruin, nocy, świtów i zmierzchów; we Francji tworzyli wtedy Théodore Géricault i Eugène Delacroix. W Polsce romantyzm w malarstwie reprezentował między innymi Piotr Michałowski, autor portretów, scen batalistycznych i wizerunków koni.
Za najbardziej romantyczną ze sztuk uchodziła muzyka, bo najmocniej działa na uczucia. W Polsce epokę współtworzyła muzyka Fryderyka Chopina (1810–1849) i Stanisława Moniuszki. Architektura nie wytworzyła stylu własnego, ale w modzie były budowle neogotyckie i ogrody angielskie ze sztucznymi ruinami.
„Czucie i wiara silniej mówi do mnie, / Niż mędrca szkiełko i oko.”
Adam Mickiewicz, Romantyczność
Najkrótszy program epoki: uczucie i wiara ludu przeciw rozumowi uczonego. Ballada należy do tomu z 1822 roku, od którego liczy się polski romantyzm.
Tekst na Wolnych Lekturach„Miej serce i patrzaj w serce!”
Adam Mickiewicz, Romantyczność
Zakończenie Romantyczności: prawdy żywe, niedostępne nauce, zna tylko serce. Na maturze ustnej to punkt wyjścia do pytania o świat ducha i świat rozumu.
Tekst na Wolnych Lekturach„Tam sięgaj, gdzie wzrok nie sięga, / Łam, czego rozum nie złamie!”
Adam Mickiewicz, Oda do młodości
Wezwanie młodości do czynu ponad siły. Oda do młodości powstała w 1820 roku, przed ramami epoki, a stała się hymnem młodego pokolenia romantyków.
Tekst na Wolnych Lekturach„Ja i ojczyzna to jedno. / Nazywam się Milijon — bo za milijony / Kocham i cierpię katusze.”
Adam Mickiewicz, Dziady, część III
Konrad w Wielkiej Improwizacji: jednostka utożsamia się z cierpiącym narodem i w jego imieniu buntuje się przeciw Bogu. To szczyt romantycznego indywidualizmu i prometeizmu.
Tekst na Wolnych Lekturach„Polska Winkelriedem narodów!”
Juliusz Słowacki, Kordian
Kordian na szczycie Mont Blanc: Polska ma, jak szwajcarski bohater, czynnie poświęcić się za innych. To polemika Słowackiego z mesjanizmem Dziadów.
Tekst na Wolnych Lekturach„Lecz zaklinam: niech żywi nie tracą nadziei / I przed narodem niosą oświaty kaganiec”
Juliusz Słowacki, Testament mój
Ostatnia wola poety-patrioty: zostawia żyjącym obowiązek nadziei i nauki, a w dalszych wersach tej strofy także gotowości do ofiary. Z tych dalszych wersów pochodzi tytuł Kamieni na szaniec Aleksandra Kamińskiego.
Tekst na Wolnych Lekturach„Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie”
Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz
Początek inwokacji Pana Tadeusza: wartość ojczyzny poznaje ten, kto ją stracił. Mickiewicz pisał epopeję na emigracji, w Paryżu.
Tekst na Wolnych LekturachZadanie 1. (0–1)
Zadanie 2. (0–1)
Zadanie 3. (0–1)
Zadanie 4. (0–1)
Zadanie 5. (0–1)
Zadanie 6. (0–1)
Zadanie 7. (0–1)
Zadanie 8. (0–1)
Odpowiedzi sprawdzone: 0/8
Zacznij od pierwszych zadań z darmowego arkusza (matura z języka polskiego, poziom podstawowy): bez zegara, każde sprawdzisz od razu, z wyjaśnieniem. Potem możesz rozwiązać cały arkusz.
5. Poprawność przypisania przez zdającego utworu literackiego do epoki literackiej / okresu literackiego egzaminator oceni zgodnie z periodyzacją literatury określoną w podstawie programowej, tj.: starożytność, średniowiecze, renesans, barok, oświecenie, romantyzm, pozytywizm, Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne, literatura wojny i okupacji, literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna, literatura po 1989 r.
6. Każdy utwór literacki należący do literatury powszechnej przypisuje się do epoki literackiej / okresu literackiego zgodnie z ramami czasowymi przyjętymi w historii literatury polskiej.
Na maturze epokę utworu nazywasz tak, jak podstawa programowa i zasady oceniania CKE: romantyzm. W zasadach oceniania wypracowania na poziomie rozszerzonym CKE pisze też wprost, że utwór literatury powszechnej przypisuje się do epoki według dat literatury polskiej. Dlatego Ojciec Goriot Balzaka (1835), Martwe dusze Gogola (1842) i Pani Bovary Flauberta (1857) należą w wypracowaniu do romantyzmu, choć w historii literatury francuskiej i rosyjskiej to dzieła realizmu.
W wypracowaniu romantyzm przydaje się jako kontekst historycznoliteracki, który zasady CKE wymieniają wśród przykładów kontekstów. Gdy piszesz o buncie, samotności, poświęceniu dla idei albo o miłości, pokaż, jak widzi te sprawy epoka, i przywołaj Dziady cz. III, Kordiana albo ballady. W teście historycznoliterackim CKE pyta o fragmenty utworów romantycznych: o tytuły, o mesjanizm i winkelriedyzm, o postawę bohatera romantycznego i o środki stylistyczne. Na maturze ustnej jedenaście pytań jawnych na lata 2026–2028 dotyczy ballad Mickiewicza i Dziadów cz. III.
Egzamin ósmoklasisty 2023, zadanie 6
Cecha świata przedstawionego w Balladynie: poprawna odpowiedź to łączenie elementów realistycznych i fantastycznych. Obok ludzi działają tu Goplana, Skierka i Chochlik, a akcja trwa dłużej niż dobę i toczy się w wielu miejscach.
Egzamin ósmoklasisty 2023, zadanie 7
Który utwór Mickiewicza należy do tego samego rodzaju literackiego co Balladyna? Odpowiedź to Dziady cz. II: oba utwory to dramaty, a Reduta Ordona i Śmierć Pułkownika to wiersze, Pan Tadeusz zaś epopeja.
Matura 2023, poziom podstawowy, część 1, zadanie 11
Dwa stwierdzenia o fragmencie Ody do młodości do oceny: motyw lotu jako symbol dążenia do pokonywania ograniczeń i wizja rajskiej przestrzeni podkreślająca kontrast rzeczywistości i marzeń. Według klucza CKE oba są prawdziwe.
Matura 2023, poziom podstawowy, część 1, zadanie 12.1
Dwa fragmenty do rozpoznania: Widzenie księdza Piotra z Dziadów cz. III i monolog na szczycie Mont Blanc z Kordiana. Punkt za oba tytuły.
Matura 2023, poziom podstawowy, część 1, zadanie 12.2
Różnica ról przypisanych Polsce w tych fragmentach: w Dziadach Polska znosi cierpienie jak Chrystus, w Kordianie jest powołana do czynnego oporu. To pytanie o mesjanizm i winkelriedyzm.
Matura 2023, poziom podstawowy, część 1, zadanie 17
Postawa typowa dla bohatera romantycznego u Artura z Tanga Mrożka, porównana z bohaterem dramatu romantycznego: CKE przyjmuje na przykład bunt albo dumę, z odwołaniem do Konrada z Dziadów cz. III.
Matura 2024, poziom podstawowy, część 1, zadanie 11.1
Wykazanie, że Dziady cz. III to utwór profetyczny, czyli proroczy: CKE przyjmuje na przykład Widzenie księdza Piotra, w którym przyszłe losy Polski objawiają się w wizji, albo sen Ewy.
Matura 2024, poziom podstawowy, część 1, zadanie 11.2
Ocena dwóch stwierdzeń o fragmencie Pana Tadeusza: porównania sprawiają, że opis jest plastyczny, a hiperbole go dynamizują. Według klucza CKE oba są prawdziwe.
Matura 2024, poziom podstawowy, część 1, zadanie 12
Plakat do przedstawienia Kordiana w Teatrze Narodowym: trzeba wybrać dwa elementy graficzne i wyjaśnić ich sens w odniesieniu do dramatu, na przykład barwy narodowe, mapę Europy albo postać dźwigającą Ziemię.
Matura 2025, poziom podstawowy, część 1, zadanie 9
Porównanie obrazu matki we fragmencie Dziadów cz. III, gdzie pani Rollisonowa błaga Senatora o litość dla syna i opowiada, jak nasłuchiwała pod murem więzienia, z obrazem matki w wierszu Stabat Mater Józefa Wittlina. Każdy z dwóch argumentów musi dotyczyć obu tekstów.
Pytania jawne CKE na lata 2026–2028 o lektury, które należą do tej epoki — słowo w słowo, z numerami CKE. Plan odpowiedzi znajdziesz na stronie lektury.
Pytanie 19. Ballady
Świat ducha a świat rozumu. Omów zagadnienie na podstawie Romantyczności Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 20. Ballady
Na czym polega ludowa sprawiedliwość? Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci ballad Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 21. Dziady cz. III
Losy młodzieży polskiej pod zaborami. Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 22. Dziady cz. III
Mesjanizm jako romantyczna idea poświęcenia. Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 23. Dziady cz. III
Postawy społeczeństwa polskiego wobec zaborcy. Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 24. Dziady cz. III
Różne postawy człowieka wobec Boga. Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 25. Dziady cz. III
Jakie prawdy o człowieku ujawniają jego sny albo widzenia? Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 26. Dziady cz. III
W jakim celu twórca nawiązuje do motywów biblijnych? Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 27. Dziady cz. III
Walka dobra ze złem o duszę ludzką. Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 28. Dziady cz. III
Czym dla człowieka może być wolność? Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 29. Dziady cz. III
Motyw samotności. Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyOdp.:Romantyzm w Polsce trwa od 1822 do 1863 roku. Początek wyznacza wydanie Ballad i romansów Adama Mickiewicza, koniec wybuch powstania styczniowego; niektóre podręczniki zamykają epokę dopiero w 1864 roku, po upadku powstania. W Europie romantyzm zaczął się wcześniej, w latach 90. XVIII wieku, i przygasł około lat 40. XIX wieku. Na maturze liczą się daty polskie, także przy utworach literatury powszechnej.
Odp.:Najważniejsze cechy romantyzmu to wyższość uczucia i wiary nad rozumem, indywidualizm i bohater romantyczny, fantastyka i świat duchów, ludowość, historyzm, kult natury, orientalizm i forma otwarta, łącząca rodzaje i gatunki. W Polsce dochodzą do tego patriotyzm, walka o niepodległość i mesjanizm. Każdą z tych cech najłatwiej pokazać na Balladach i romansach, Dziadach cz. III i Kordianie.
Odp.:Z zakresu podstawowego to ballady Mickiewicza i Dziady cz. III, a z wierszy wskazanych przez CKE Oda do młodości i Testament mój; podstawa programowa wymienia też wybrane Sonety krymskie. Z listy szkoły podstawowej dochodzą Pan Tadeusz, Dziady cz. II, Zemsta i Balladyna. Zakres rozszerzony dodaje Kordiana i Fortepian Szopena, a według zasady CKE także realistyczną lub naturalistyczną powieść europejską, jedną do wyboru: Ojca Goriota, Klub Pickwicka, Martwe dusze albo Panią Bovary. Pełną listę znajdziesz w części o lekturach.
Odp.:Trzej wieszczowie to Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki i Zygmunt Krasiński, najwięksi poeci polskiego romantyzmu, uważani za duchowych przywódców narodu bez państwa. Wieszcz to poeta prorok, który mówi w imieniu wspólnoty i wskazuje jej drogę. Cyprian Kamil Norwid, czwarty wielki poeta epoki, był za życia niedoceniany i dopiero Młoda Polska odkryła jego twórczość.
Odp.:Mesjanizm, wyłożony przez Mickiewicza w Dziadach cz. III, widzi w cierpieniu Polski ofiarę podobną do męki Chrystusa, która ma przynieść wolność innym narodom. Winkelriedyzm Słowackiego z Kordiana każe Polsce czynnie poświęcić się za innych, jak szwajcarski bohater Winkelried, który rzucił się na włócznie wrogów. Pierwszy wymaga cierpienia, drugi działania; o tę różnicę pytała CKE w teście z 2023 roku.
Odp.:Nazwa pochodzi od francuskiego romantisme i słowa roman, które oznaczało najpierw opowieść w języku romańskim, ludowym, potem romans rycerski, wreszcie powieść. Romantyczny znaczyło więc najpierw tyle co ‘jak w powieści’: niezwykły, fantastyczny, pełen uczuć i przygód. Teorię kierunku zbudowali bracia Schleglowie, a w Polsce słowo stało się programem dzięki balladzie Romantyczność.
Odp.:Przed romantyzmem było oświecenie, epoka rozumu, które w Polsce trwało do 1822 roku; po nim przyszedł pozytywizm, epoka pracy organicznej i realistycznej powieści, otwarta klęską powstania styczniowego. Romantycy spierali się z klasykami oświecenia o rolę rozumu i uczucia, a pozytywiści polemizowali z romantycznym kultem zbrojnego zrywu. Pełną listę epok po kolei znajdziesz na stronie epok literackich.
Tę stronę napisaliśmy my, nie CKE. Stan na 22 października 2026.
22 października 2026Sprawdź się w arkuszu w układzie matury: test historycznoliteracki i wypracowanie z odwołaniem do lektury obowiązkowej, ocenione według kryteriów CKE.