Literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna · Krótkie opowiadanie satyryczne o cechach bajki (miniatura prozą)
Artysta to jedna z najkrótszych lektur w szkole: Kogut chce zostać gwiazdą cyrku, ale przedstawia się jako lew – i przegrywa przez własną ambicję. Utwór jest na liście lektur obowiązkowych klas VII–VIII i czyta się go w całości, więc egzamin ósmoklasisty może sprawdzić jego treść. Znajdziesz tu streszczenie, przebieg akcji akapit po akapicie, bohaterów, ironiczną puentę, morał i zadania, które CKE ułożyła do tego tekstu.
Na liście lektur
Kogut czyta w gazecie ogłoszenie cyrku, który szuka zwierząt, i postanawia się zgłosić – zawsze chciał być artystą. W drodze marzy o sławie, pieniądzach i wyjazdach za granicę; idą z nim Lis i narrator, który opowiada tę historię. Dyrektor cyrku wita go uprzejmie, ale gdy pyta, z kim ma przyjemność, słyszy: „Lew”, a po chwili: „Ewentualnie tygrys”. Każe więc zaryczeć.
Kogut ryczy, jak potrafi. Dyrektor ocenia, że są lepsze lwy, ale mógłby go zatrudnić jako koguta. Kogut się obraża: nie będzie dla przyjemności dyrektora udawał ptaka. Wraca w ponurym milczeniu, a gdy narrator pyta, po co chciał grać lwa, za Koguta odpowiada Lis – pytaniem, czy można spotkać artystę bez ambicji. Ta ironiczna puenta zamyka tekst, który liczy niespełna dwieście słów.
Historię opowiada narrator w pierwszej osobie – towarzysz Koguta i Lisa, rodzaju męskiego („nie wytrzymałem”), o którym tekst nie mówi nic więcej. Jest świadkiem i uczestnikiem: idzie z przyjaciółmi do cyrku, z bliska przygląda się rozmowie z dyrektorem, ale się nie wtrąca. Odzywa się dopiero w drodze powrotnej, gdy pyta Koguta, po co chciał grać lwa.
Narrator prawie nie komentuje i niczego nie ocenia wprost – oddaje głos bohaterom, więc tekst składa się głównie z dialogów. Akcja jest krótka i jednowątkowa: od przeczytania ogłoszenia w gazecie, przez rozmowę na świeżym powietrzu, gdzie rozkładano namiot cyrkowy, po powrót. Tekst nie podaje ani daty, ani miejsca; ogłoszenie w gazecie i amerykańska wytwórnia filmowa wskazują na czasy współczesne autorowi.
Kogut czyta ogłoszenie cyrku: „Potrzebujemy zwierząt – Cyrk”. Składa gazetę i od razu postanawia się zgłosić, bo – jak mówi – zawsze chciał być artystą. W drodze snuje wielkie plany: sława, pieniądze, może nawet wyjazdy za granicę.
Lis dorzuca tylko, że za granicę i z powrotem. Kogut nie rozumie, po co miałby wracać: za granicą podpisze przecież kontrakt z amerykańską wytwórnią filmową. Już tu widać, jak bardzo jego marzenia wyprzedzają rzeczywistość – nikt go jeszcze nie przyjął, a on myśli o karierze w filmie.
Dyrektor przyjmuje Koguta na świeżym powietrzu, gdzie urzęduje; właśnie rozwijano namiot cyrkowy. Narrator i Lis zatrzymują się nieopodal. Dyrektor jest uprzejmy: cieszy się, że ktoś się zgłasza, i pyta o godność, czyli o nazwisko.
Kogut przedstawia się krótko: „Lew”. Zaskoczony dyrektor pyta, czy jest tego pewny, a Kogut od razu ustępuje: „Ewentualnie tygrys”. Dyrektor proponuje próbę – niech kandydat zaryczy. Kogut ryczy, jak umie. Komizm sceny bierze się z tego, że wszyscy, łącznie z czytelnikiem, widzą koguta, a on sam upiera się przy roli króla zwierząt.
Dyrektor ocenia próbę życzliwie, ale uczciwie: nieźle, tylko że są lepsze lwy. Gdyby jednak Kogut zgodził się występować jako kogut, mógłby go zatrudnić. To jest najważniejszy moment opowiadania: marzenie o cyrku mogłoby się spełnić od razu – wystarczy być sobą.
Kogut się obraża. Odpowiada, że dla przyjemności dyrektora nie będzie udawał ptaka – choć przecież jest ptakiem. Dyrektor żegna go krótko i rozmowa się kończy. Duma i wstyd przed tym, kim naprawdę jest, odbierają bohaterowi jedyną prawdziwą szansę.
W drodze powrotnej Kogut ponuro milczy. Narrator w końcu nie wytrzymuje i pyta go, co mu strzeliło do głowy i dlaczego chciał grać lwa. Kogut nie odpowiada.
Odpowiada za niego Lis – pytaniem, czy narrator widział kiedyś artystę bez ambicji. Ta puenta jest ironiczna: brzmi jak obrona Koguta, a naprawdę go wyśmiewa. Ambicja Koguta nie miała nic wspólnego ze sztuką, chodziło mu o to, by być kimś ważniejszym, niż jest. Tekst kończy się bez morału wypowiedzianego wprost – czytelnik sam musi go odczytać.
To miniatura prozą o budowie krótkiej scenki, podzielona na trzy części: droga do cyrku i marzenia, rozmowa z dyrektorem (punkt kulminacyjny: ryk i propozycja zatrudnienia w roli koguta) oraz droga powrotna. Dominuje dialog – prawie każdy akapit to kwestia postaci, a narrator dodaje tylko kilka zdań. Nie ma opisów ani dygresji, akcja jest jednowątkowa, a całość kończy zaskakująca puenta. Bohaterami są zwierzęta zachowujące się jak ludzie, więc utwór przypomina bajkę, ale jego morał nie pada wprost: kryje się w ironii.
antropomorfizacja (uczłowieczenie zwierząt)
Kogut czyta gazetę i staje do rozmowy o pracę, Lis z nim żartuje
Zwierzęta mówią i zachowują się jak ludzie, więc w Kogucie łatwo rozpoznać człowieka – jak w bajce. CKE uznała za prawdziwe zdanie, że pod postaciami zwierząt kryją się tu cechy ludzkie.
ironia
odmowa Koguta: „nie będę udawał ptaka”
Bohater jest ptakiem, a uważa za upokorzenie, że miałby nim tylko udawać. Zdanie mówi więcej, niż Kogut rozumie: wstydzi się tego, kim jest naprawdę.
kontrast
lew i tygrys wobec zwykłego koguta
Król zwierząt i groźny drapieżnik zderzają się z pospolitym ptakiem z podwórka. Przepaść między wyobrażeniem o sobie a rzeczywistością wywołuje komizm całej sceny.
wyliczenie (stopniowanie marzeń)
sława, pieniądze, wyjazdy za granicę, kontrakt z wytwórnią filmową
Marzenia Koguta rosną z każdym zdaniem, zanim ktokolwiek go wysłuchał. Stopniowanie pokazuje, jak bardzo jego wyobraźnia oderwała się od tego, co umie.
związek frazeologiczny
„co ci strzeliło do głowy”
Potoczne wyrażenie znaczy, że ktoś wpadł na dziwny, szalony pomysł – tak objaśnia je CKE. Narrator ocenia nim zachowanie przyjaciela bez długich słów.
pytanie retoryczne (puenta)
Lis pyta o „artystę bez ambicji”
Pytanie nie czeka na odpowiedź, tylko zamyka sprawę i ośmiesza Koguta. Jest zarazem puentą: zaskakuje i każe czytelnikowi zastanowić się nad ambicją i próżnością.
Artysta to satyra na ludzką próżność i źle pojętą ambicję. Kogut ma prawdziwą szansę – cyrk szuka zwierząt, a dyrektor gotów jest zatrudnić go jako koguta – ale chce być kimś innym: lwem, a w ostateczności tygrysem. Wstydzi się tego, kim jest, i dlatego traci to, o czym marzył. Według przykładowego rozwiązania CKE nie przyjęto go, bo udawał kogoś innego, czyli próbował oszukać dyrektora.
Mrożek pokazuje różnicę między ambicją, która pomaga osiągnąć cel, a ambicją chorą, która każe gonić za wyobrażeniem o sobie. Kogut nie chce występować – chce być podziwiany. Ironiczna puenta Lisa łączy tę postawę ze słowem „artysta”: wyśmiewa ludzi, dla których sztuka jest tylko drogą do sławy, pieniędzy i kontraktów, a nie pracą, którą się umie wykonywać.
Utwór ma też drugą, prostszą naukę: warto być sobą. Zdanie, że z tekstu wynika właśnie to, CKE uznała za prawdziwe. Śmiech nie jest tu okrutny – czytelnik rozpoznaje w Kogucie coś z siebie, bo każdy czasem chciałby uchodzić za kogoś wspanialszego, niż jest.
Kogut chce sławy, pieniędzy i podziwu, zanim cokolwiek osiągnął. Jego ambicja nie prowadzi do pracy nad sobą, tylko do udawania. CKE w zadaniu do tego tekstu uznała próżność za cechę, która najbardziej go charakteryzuje. Opowiadanie pokazuje, że wygórowana ambicja, oderwana od tego, co się umie, nie pomaga osiągnąć celu, tylko go odbiera.
Cyrk chce przyjąć Koguta takim, jaki jest. Bohater odrzuca tę szansę, bo wstydzi się, że jest tylko kogutem. To najprostszy morał tekstu: warto być sobą i nie udawać kogoś innego, zwłaszcza po to, by zaimponować. CKE uznała za prawdziwe zdanie, że z utworu wynika, że warto być sobą.
W drodze do cyrku Kogut widzi się już za granicą, z kontraktem w wytwórni filmowej. Rzeczywistość jest skromniejsza: rozmowa na świeżym powietrzu, rozkładany namiot i dyrektor, który każe zaryczeć. Mrożek nie wyśmiewa marzeń, tylko to, że bohater nie sprawdza ich z tym, co naprawdę potrafi.
Jak w bajce zwierzęta mówią i zachowują się jak ludzie, a ich cechy są cechami ludzi. Dzięki temu łatwiej zobaczyć wadę z dystansu i się z niej śmiać. W przeciwieństwie do wielu bajek Krasickiego morał nie jest tu wypowiedziany – czytelnik odczytuje go z ironicznej puenty.
Sławomir Mrożek (1930–2013) zaczynał jako rysownik satyryczny – od 1953 roku publikował cykle rysunków w „Przekroju” – i równocześnie jako autor krótkich opowiadań. Światową sławę przyniosły mu dramaty, przede wszystkim Tango z 1964 roku, które jest lekturą maturalną. W 1963 roku wyjechał z Polski i przez ponad trzydzieści lat mieszkał za granicą; wrócił w 1996 roku, a w 2008 roku wyjechał ponownie, do Nicei.
Jego krótkie prozy łączą absurd, ironię i zaskakującą puentę: zwykła sytuacja zostaje doprowadzona do śmieszności, a śmiech odsłania ludzkie wady. Artysta należy do takich miniatur. CKE przedrukowała go z tomu Małe prozy (Kraków 1990). Bohaterowie, Kogut, Lis i opowiadający „ja”, to trójka znana z tytułu cyklu Kogut, Lis i ja; wydawnictwo Noir sur Blanc zebrało ten cykl w tomie zatytułowanym właśnie Artysta.
Utwór był na liście lektur klas VII–VIII już w 2017 roku: w grudniu tego roku CKE wydrukowała go w całości w przykładowym zestawie zadań do nowego egzaminu ósmoklasisty, przeprowadzanego od roku szkolnego 2018/2019.
Tytuł mówi, kim Kogut chciałby być – na początku zapowiada, że zawsze chciał być artystą. Ale artystą nie zostaje, bo odrzuca rolę, w której mógłby występować. Tytuł jest więc ironiczny: nazywa marzenie bohatera, a opowiadanie pokazuje, że Kogut nie jest prawdziwym artystą – nie potrafi zagrać lwa i nie chce zagrać siebie. Ostatnie słowa Lisa wracają do tego słowa i zmieniają je w nazwę pewnego typu ludzi: tych, których ambicja przerasta umiejętności.
Zadanie 1. (0–1)
Zadanie 2. (0–1)
Zadanie 3. (0–1)
Zadanie 4. (0–1)
Zadanie 5. (0–1)
Zadanie 6. (0–1)
Odpowiedzi sprawdzone: 0/6
Zacznij od pierwszych zadań z darmowego arkusza (egzamin ósmoklasisty z języka polskiego): bez zegara, każde sprawdzisz od razu, z wyjaśnieniem. Potem możesz rozwiązać cały arkusz.
Tematy wypracowań z arkuszy CKE, do których ten utwór się nadaje, i co z niego wziąć. To nie gotowe wypracowania: argumentu i sytuacji z lektury szukaj sam.
Egzamin ósmoklasisty 2023, temat 1 · rozprawka
Czy zgadzasz się ze stwierdzeniem, że to, jakimi jesteśmy ludźmi, zależy od nas samych? Napisz rozprawkę, w której przedstawisz swoje stanowisko. W uzasadnieniu odwołaj się do lektury obowiązkowej oraz do innego utworu literackiego.
W tym temacie ten utwór może być lekturą obowiązkową, której wymaga polecenie.
Co wziąć z lektury
Kogut jest dobrym przykładem do tezy, że to, jakimi jesteśmy ludźmi, zależy od nas samych. Nikt nie zmusza go do udawania lwa: dyrektor wprost proponuje mu pracę jako kogutowi, a on sam wybiera obrazę i odejście. Jego porażka wynika z jego próżności, nie z pecha. Pisząc, nie dopisuj Kogutowi występów w cyrku ani rozmowy, której w tekście nie ma – w opowiadaniu nie zostaje przyjęty.Egzamin ósmoklasisty 2026, temat 1 · przemówienie
Napisz przemówienie skierowane do swoich rówieśników, w którym przekonasz ich, że każdy może kształtować swoją przyszłość. W argumentacji odwołaj się do wybranej lektury obowiązkowej oraz do innego utworu literackiego.
W tym temacie ten utwór może być lekturą obowiązkową, której wymaga polecenie.
Co wziąć z lektury
W przemówieniu o tym, że każdy może kształtować swoją przyszłość, Kogut posłuży za przestrogę: miał przyszłość na wyciągnięcie ręki, bo cyrk chciał go zatrudnić, ale ją odrzucił, bo nie chciał być sobą. Możesz przekonywać, że kształtowanie przyszłości zaczyna się od uczciwej oceny własnych możliwości, a nie od marzeń o sławie. Pamiętaj, że w tekście to Lis, a nie narrator, wypowiada końcowe zdanie o ambicji.Odp.:Kogut zgłasza się do cyrku, który szuka zwierząt, bo marzy o sławie artysty. Przed dyrektorem udaje lwa, a potem tygrysa, i ryczy, jak umie. Dyrektor mówi, że są lepsze lwy, ale mógłby go zatrudnić jako koguta. Kogut się obraża i odchodzi. W drodze powrotnej milczy, a Lis tłumaczy jego zachowanie ironicznym pytaniem, czy widziano kiedyś artystę bez ambicji.
Odp.:Morał nie pada w tekście wprost – trzeba go odczytać z ironicznej puenty Lisa. Najprościej: warto być sobą i nie udawać kogoś, kim się nie jest. Kogut mógł spełnić marzenie, gdyby zgodził się występować jako kogut, a przegrał przez próżność i wygórowaną ambicję. Opowiadanie ostrzega przed ambicją, która każe gonić za wyobrażeniem o sobie zamiast pracować nad tym, co się umie.
Odp.:Bo udawał kogoś innego – przedstawił się jako lew i próbował zaryczeć jak lew, a dyrektor ocenił, że są lepsze lwy. Tak to ujmuje przykładowe rozwiązanie CKE: Kogut próbował oszukać dyrektora cyrku. Dyrektor dał mu jednak szansę, proponując pracę w roli koguta. Kogut ją odrzucił, bo uznał, że nie będzie udawał ptaka.
Odp.:Narratorem jest „ja” – towarzysz Koguta i Lisa, który razem z nimi idzie do cyrku i obserwuje rozmowę z dyrektorem. To narracja pierwszoosobowa: narrator jest świadkiem i uczestnikiem zdarzeń, ale prawie nic nie komentuje. Odzywa się raz, w drodze powrotnej, gdy pyta Koguta, dlaczego chciał grać lwa. Tekst nie mówi, kim narrator jest.
Odp.:Tak. Utwór jest na liście lektur obowiązkowych klas VII–VIII i czyta się go w całości, więc egzamin może sprawdzić jego treść i problematykę, a ty możesz odwołać się do niego w wypracowaniu. W latach 2023–2026 CKE nie ułożyła do niego zadań, ale już w przykładowym zestawie zadań z grudnia 2017 roku wydrukowała cały tekst i ułożyła wokół niego jedenaście zadań – o cechy Koguta, tytuł, frazeologizmy, składnię i interpunkcję.
Odp.:W przykładowym zestawie z 2017 roku CKE pytała m.in., dlaczego Kogut nie został przyjęty do cyrku, jaka cecha najbardziej go charakteryzuje (odpowiedź: próżność), dlaczego milczał w drodze powrotnej (bo jego sposób zdobycia pracy się nie sprawdził), co łączy tytuł z treścią i czy Kogut był prawdziwym artystą. Kazała też objaśnić wyrażenie „ryczeć jak lew” i ułożyć zdanie z frazeologizmem „coś strzeliło komuś do głowy”.
Odp.:Najważniejsze to ambicja i próżność, bycie sobą, marzenia o sławie zderzone z rzeczywistością, udawanie kogoś innego oraz artysta i sztuka. Ważny jest też motyw zwierząt, które zachowują się jak ludzie, i motyw cyrku jako miejsca występów. Wszystkie łączy ironia: Kogut traci szansę właśnie przez to, że chce być kimś więcej, niż jest.
Tę stronę napisaliśmy my, nie CKE. Stan na 21 października 2026.
21 października 2026Sprawdź się w arkuszu w formacie egzaminu ósmoklasisty: zadania do tekstów i wypracowanie z odwołaniem do lektury, ocenione według kryteriów CKE.