Opowiadania Sławomira Mrożka – wybrane opowiadanie na maturę

W cichym, liliowym pokoju dziecinnym mały chłopiec zasypia, nie zmówiwszy pacierza, a na uboczu, zawstydzony, zasłania twarz dłonią jego bezradny anioł stróż. Przez cały dzień chłopiec szedł od jednego zła do drugiego: wyjadał konfitury, garbił się, nie uważał i biegał. Anioł na próżno szeptał mu wskazówki o życiu czystym i prawym.

W aniele wzbiera gorycz: jak to możliwe, by Prawo nic nie znaczyło wobec woli jednego malca? Z miłości do Sprawy, z miłości do Prawa postanawia przekroczyć Prawo. Podchodzi do łóżeczka i mocno uderza chłopca w ucho. Przestraszony malec pospiesznie odmawia pacierz i zasypia.

Chłopiec bardzo się zmienia: nie biega, nie garbi się, nie hałasuje, dojada obiady i wypija całe mleko, które rodzice wciąż mu dolewają, więc tyje i blednie. Wie, że gdyby pobiegł, poczułby bolesny cios. Siedzi więc w parku nad podręcznikiem, interesuje się chemią, uchodzi za cudowne dziecko, a ojciec urządza mu warsztacik. Pewnej nocy nad miastem wybucha słup ognia: to dom rodzinny wyleciał w powietrze od miny z domowego trotylu. Chłopiec z przygotowanym plecakiem i biletem okrętowym do Ameryki Południowej oddala się polami, a za nim biegnie anioł stróż, żeby go jeszcze uderzyć.

To parabola o władzy, która chce wychować człowieka przemocą. Opiekun staje się nadzorcą, wymuszone posłuszeństwo jest tylko pozorem, a tłumiony bunt kończy się katastrofą. Tytuł przypomina Zbrodnię i karę, ale porządek jest odwrócony: kara przychodzi przed prawdziwą winą i sama ją rodzi. Opowiadanie pokazuje też nadgorliwość sługi, który kocha ideę bardziej niż człowieka.

Narrator, dawny kolega brata panny młodej z katedry, opowiada stylizowaną gwarą o weselu w Atomicach. Pan młody ma pod lasem laboratorium, a przy gościńcu dwa reaktory; panna młoda dostaje w posagu całą siłownię, a w malowanym kufrze ma sześć patentów z biochemii. Brat panny młodej, postawny uczony, przychodzi go zaprosić i martwi się tylko, żeby na weselu nie było awantury.

W dniu wesela akurat przekształca się przyrodę: rzekę zawrócono, a narratorowi na podwórku wyrosła tama. Druhny śpiewają przy oczepinach, po czym poddają pannę młodą elektrolizie. Goście przychodzą w ludowych termostatach na granatowych garniturach, piloci trzaskają z rur wydechowych. Po kościele zaczyna się prawdziwa zabawa przy muzyce dodekafonicznej.

Młody Smyga śpiewa przyśpiewkę o szczęściu społeczeństwa, młody Pieg odpowiada przyśpiewką o moralności. Wtedy Smyga uderza go głowicą atomową, a Pieg odpala w niego rakietę z nogawki. W izbie rośnie promieniowanie i wyrastają niebieskie paprocie, tylko Bańbuła po staremu bije się nożem. Gospodarz uspokaja gości gazem bojowym. Narrator, któremu przecieka kombinezon, idzie do domu w świetle bijącym od zagrody; po drodze wyrastają mu dodatkowe nóżki, róg i chitynowy pancerzyk. Zasypia spokojnie na listwie za szafą.

Groteska zbudowana na zderzeniu tradycyjnego wesela z techniką atomową, opowiedziana stylizowaną gwarą ludową (zwraca na to uwagę e-materiał ministerstwa). Śmieszy kontrast, przeraża to, że nikt niczemu się nie dziwi: wojna jądrowa na weselu i ciało pokryte pancerzykiem są tu rzeczą zwyczajną. Opowiadanie kpi też z propagandowych haseł o pokoju i szczęściu ludzkości.

Narrator, stary subiekt w Domu Towarowym, opowiada, jak w paczkach, w których błysk metalu kazał przypuszczać, że to aluminiowe garnki, przyszło czterysta półpancerzy, wzór z XVI wieku. Towar jest towarem, więc trzeba go sprzedać. Kolega Eugeniusz, specjalista od reklamy, wystawia półpancerze w witrynie z hasłami reklamowymi, potem dorzuca premie: krakowską czapeczkę z pawim piórem albo piórnik z pamiątkowym napisem z Zakopanego. Klienci tylko się śmieją, a zbliża się remanent.

Wtedy zgłasza się staruszek, który w zamian za możliwość kupienia czajniczka podejmuje się sprzedać cały zapas. W godzinach największego ruchu prosi przy ladzie o dwadzieścia półpancerzy, a Eugeniusz odpowiada, że sprzedaje się tylko po dwie sztuki. Staruszek błaga, klęka, wokół zbiera się tłum. Nazajutrz posępny blondyn z tłumu zachwala półpancerze na tandecie, ludzie wychodzą ze sklepu w stalowych pancerzach, a młodzi chwalą się, że kupili je prywatnie. Na koniec narrator słyszy nad Wisłą rozmowę dwóch kobiet: jedna narzeka, że w sklepie półpancerzy już nie ma.

Satyra na gospodarkę niedoborów i na mechanizm mody: rzecz staje się pożądana nie dlatego, że jest potrzebna, ale dlatego, że jej brakuje. Opowiadanie pokazuje manipulację tłumem i absurd dystrybucji i planowania, przez który do domu towarowego trafiają zbroje. Ministerialny e-materiał omawia je w lekcji o reklamie.

Kogut czyta w gazecie, że cyrk szuka zwierząt, i postanawia się zgłosić, bo zawsze chciał być artystą. Po drodze marzy o sławie, pieniądzach i kontrakcie z amerykańską wytwórnią filmową; towarzyszą mu Lis i narrator. Dyrektor cyrku pyta go o godność, a kogut przedstawia się jako lew, a po chwili zastrzega, że ewentualnie tygrys. Na prośbę dyrektora ryczy, jak umie.

Dyrektor ocenia, że są lepsze lwy, ale mógłby go zatrudnić jako koguta. Kogut się obraża, bo dla przyjemności dyrektora nie będzie udawał ptaka, i wraca w ponurym milczeniu. Gdy narrator pyta, czemu chciał grać lwa, za koguta odpowiada Lis: czy widział kiedyś artystę bez ambicji?

Bajka bez morału wypowiedzianego wprost: zwierzęta mają ludzkie cechy, a puenta Lisa ironicznie ocenia próżność. Kogut nie dostaje pracy, bo chce być kimś innym, niż jest. Tekst jest też lekturą egzaminu ósmoklasisty dla klas VII i VIII i ma u nas osobną stronę.