Matura 2027 · epoka literacka
Literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna to w historii literatury polskiej czas od końca II wojny światowej do przełomu 1989 roku. Pisano ją w kraju, pod okiem cenzury, i na emigracji, wolnej od niej, a na maturze to epoka Tanga Mrożka, Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall, Innego świata Herlinga-Grudzińskiego, Dżumy i Roku 1984, o które CKE pyta w teście i na egzaminie ustnym.
W historii literatury polskiej epoka obejmuje lata 1945–1989. Otwiera ją koniec II wojny światowej w Europie w maju 1945 roku, zamyka przełom 1989 roku: obrady Okrągłego Stołu od 6 lutego do 5 kwietnia i wybory 4 czerwca, pierwsze po wojnie częściowo wolne. Przez cały ten czas Polską rządziła partia komunistyczna, zależna od Związku Radzieckiego.
Epokę dzieli się na krótsze okresy, wyznaczane przez wydarzenia polityczne, ale opracowania robią to różnie: jedne oddzielają pierwsze lata powojenne, czas socrealizmu od 1949 roku i odwilż po 1956 roku, inne mówią po prostu o latach 1945–1956 i 1956–1989. Część historyków literatury liczy też literaturę współczesną nie od 1945, lecz od 1939 roku.
Utwór obcy z tych lat przypisujesz na maturze do tej epoki, bo zasady oceniania wypracowania na poziomie rozszerzonym każą liczyć daty literatury polskiej. Dlatego Dżuma Alberta Camusa (1947) i Rok 1984 George’a Orwella (1949) należą w wypracowaniu do literatury lat 1945–1989 krajowej i emigracyjnej.
Nazwa pochodzi z podstawy programowej i zasad oceniania CKE. Daty wskazują granice epoki, a dwa przymiotniki jedną z jej charakterystycznych cech: literatura polska powstawała wtedy w dwóch nurtach, w kraju, pod nadzorem cenzury, i na emigracji, gdzie pisarze mogli mówić swobodnie, ale ich książki docierały do kraju z trudem, często przemycane, bo cenzura wielu z nich zakazywała.
W encyklopediach i w katalogu Wolnych Lektur okres po wojnie nazywa się często literaturą współczesną albo współczesnością. Na maturze piszesz jednak tak, jak CKE: literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna.
Po wojnie władzę w Polsce przejęli komuniści, wspierani przez Związek Radziecki. Państwo stało się z czasem właściwie jedynym wydawcą, a urząd cenzury, Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, sprawdzał każdą książkę, gazetę i przedstawienie. W 1949 roku na zjeździe Związku Literatów Polskich w Szczecinie ogłoszono socrealizm obowiązującą doktryną: od pisarzy oczekiwano dzieł socjalistycznych w treści i narodowych w formie, a niepokornych spotykały cenzura i represje.
Przełom przyniósł rok 1956. Po czerwcowym buncie robotników w Poznaniu i dojściu do władzy Władysława Gomułki w październiku nastąpiła odwilż: złagodzono cenzurę, wydano w kraju pisarzy emigracyjnych, takich jak Gombrowicz, i przełożono wiele książek z Zachodu. Tomami wierszy debiutowali wtedy Zbigniew Herbert i Miron Białoszewski. Swobody szybko jednak ograniczano: w 1964 roku trzydziestu czterech intelektualistów zaprotestowało w Liście 34 przeciw polityce władz wobec kultury.
W styczniu 1968 roku władze zdjęły z afisza Dziady w inscenizacji Kazimierza Dejmka, co wywołało protesty studentów, a w marcu wiece i strajki na uczelniach. Odpowiedzią były represje i kampania antysemicka, po której z Polski wyjechało, według różnych źródeł, od 13 do 20 tysięcy osób. Po robotniczych protestach w czerwcu 1976 roku powstał Komitet Obrony Robotników, a od połowy lat siedemdziesiątych rozwijał się drugi obieg: książki i pisma wydawane poza cenzurą, jak Niezależna Oficyna Wydawnicza NOWA.
Równolegle rozwijała się literatura emigracyjna. Jej ośrodkiem był Instytut Literacki Jerzego Giedroycia, który wydawał, początkowo w Rzymie, a potem pod Paryżem, miesięcznik „Kultura” (1947–2000) i książki, między innymi Zniewolony umysł Miłosza i Trans-Atlantyk Gombrowicza (oba w 1953 roku). Na emigracji tworzyli też Gustaw Herling-Grudziński, Józef Mackiewicz, a od 1963 roku Sławomir Mrożek.
W sierpniu 1980 roku fala strajków, z najważniejszym w Stoczni Gdańskiej, doprowadziła do powstania „Solidarności”, a w październiku Czesław Miłosz, na emigracji od 1951 roku, otrzymał Nagrodę Nobla i jego książki zaczęły się ukazywać w kraju. 13 grudnia 1981 roku władze wprowadziły stan wojenny, który trwał do 22 lipca 1983 roku. Epoka kończy się w 1989 roku, gdy po Okrągłym Stole i wyborach czerwcowych upadł system, który ją ukształtował.
Pierwsze lata po wojnie to czas rozrachunków z tym, co się stało. Zofia Nałkowska w Medalionach zapisała relacje ofiar i świadków zbrodni, a młody Tadeusz Różewicz w tomie Niepokój, uznawanym za jego właściwy debiut, dał głos człowiekowi ocalałemu, osamotnionemu w świecie, nad którym wisi widmo masowej śmierci. Krytycy zarzucali mu nihilizm, a Julian Przyboś uznał jego powojenny debiut za rewolucyjny.
Socrealizm kazał widzieć w literaturze narzędzie budowy nowego ustroju: bohaterem był uświadomiony robotnik, a fabuła miała pokazywać zwycięstwo komunizmu. Mechanizm uzależnienia inteligencji od tej doktryny opisał na emigracji Czesław Miłosz w Zniewolonym umyśle, posługując się parabolą i alegorią, a w kraju rozrachunek ze stalinizmem przyniósł w 1955 roku, jeszcze przed Październikiem 1956, Poemat dla dorosłych Adama Ważyka.
Poeci tej epoki mówią różnymi głosami. Miłosz traktował literaturę jako drogę do ocalenia i do odbudowy sumienia i wiary, Herbert w wierszach o Panu Cogito stawiał pytania filozoficzne, a Szymborska, jak napisał Komitet Noblowski, z ironiczną precyzją pokazywała człowieka w jego historycznym i biologicznym kontekście. Białoszewski eksperymentował z językiem i opisał powstanie warszawskie z perspektywy cywila.
Pod cenzurą część pisarzy mówiła o rzeczywistości nie wprost: przez groteskę, absurd i parabolę. W dramatach Różewicza i Mrożka z lat sześćdziesiątych groteskowe sytuacje pozwalały przenosić głębsze treści przez sito cenzury. Antyutopie, od Roku 1984 Orwella po Małą Apokalipsę Konwickiego, pokazywały państwo, które kontroluje ludzi i zmienia sens słów. Reportaż, od Zdążyć przed Panem Bogiem Krall po Cesarza Kapuścińskiego, opowiadał o konkretnych ludziach i zdarzeniach, a jego książki czyta się jak literaturę.
Państwo, które kontroluje myśli, pamięć i język, jest tematem wielu utworów tej epoki. W Roku 1984 Partia łamie Winstona Smitha do końca, w Innym świecie łagier zmusza więźniów do czynów, których na wolności nikt by nie usprawiedliwił, a w Małej Apokalipsie Konwicki pokazuje rozpadającą się Warszawę końca lat siedemdziesiątych.
Gdzie go znajdziesz:Rok 1984Inny światMała Apokalipsa
Literatura pyta, jak zachować przyzwoitość w świecie zła. W Dżumie doktor Rieux leczy chorych, choć wie, że z zarazą nie można ostatecznie wygrać, a Cottard bogaci się na epidemii; w Innym świecie Jewriej wybiera życie kosztem śmierci innych.
Gdzie go znajdziesz:DżumaInny świat
Ocaleni i świadkowie przekazują pamięć o zbrodni. W Zdążyć przed Panem Bogiem Marek Edelman, który w getcie stał przy bramie Umschlagplatzu, po wojnie jako lekarz ratuje chorych przed śmiercią, a Medaliony Nałkowskiej zapisują relacje ofiar i świadków.
Gdzie go znajdziesz:Zdążyć przed Panem Bogiem
Młodzi buntują się przeciw światu rodziców. W Tangu Artur chce przywrócić porządek w rodzinie, w której rodzice zburzyli wszystkie zasady, najpierw tradycją, potem siłą, i przegrywa z prostakiem Edkiem, który przejmuje władzę.
Gdzie go znajdziesz:Tango
Mrożek pokazuje codzienność w krzywym zwierciadle i śmieje się z władzy, propagandy i ludzkiej próżności: w Weselu w Atomicach dawne obrzędy zderzają się z bronią atomową, a w Artyście kogut, który chce sławy, przedstawia się jako lew.
Gdzie go znajdziesz:OpowiadaniaArtystaTango
Władza zmienia znaczenie słów, by panować nad ludźmi. W Roku 1984 nowomowa usuwa synonimy i wyrazy przeciwstawne, a Ministerstwo Prawdy fałszuje przeszłość; o oba te zjawiska pytała CKE w teście maturalnym.
Gdzie go znajdziesz:Rok 1984
Wielu pisarzy tworzy z dala od kraju. Herling-Grudziński napisał Inny świat na emigracji, Józef Mackiewicz w Drodze donikąd opisał sowiecką okupację Wilna, a Gombrowicz, mieszkając w Argentynie, napisał Trans-Atlantyk, bolesną groteskę polskości.
Gdzie go znajdziesz:Inny światDroga donikąd
„Tak zamyślona i zrealizowana impreza była dziełem ludzi. Oni byli jej wykonawcami i jej przedmiotem. Ludzie ludziom zgotowali ten los.”
Zofia Nałkowska, Medaliony
Z opowiadania Dorośli i dzieci w Oświęcimiu z tomu Medaliony: Nałkowska mówi o obozie jako o dziele ludzi, którzy byli zarówno jego wykonawcami, jak i ofiarami.
Tekst na Wolnych LekturachZadanie 1. (0–1)
Zadanie 2. (0–1)
Zadanie 3. (0–1)
Zadanie 4. (0–1)
Zadanie 5. (0–1)
Zadanie 6. (0–1)
Zadanie 7. (0–1)
Zadanie 8. (0–1)
Odpowiedzi sprawdzone: 0/8
Zacznij od pierwszych zadań z darmowego arkusza (matura z języka polskiego, poziom podstawowy): bez zegara, każde sprawdzisz od razu, z wyjaśnieniem. Potem możesz rozwiązać cały arkusz.
5. Poprawność przypisania przez zdającego utworu literackiego do epoki literackiej / okresu literackiego egzaminator oceni zgodnie z periodyzacją literatury określoną w podstawie programowej, tj.: starożytność, średniowiecze, renesans, barok, oświecenie, romantyzm, pozytywizm, Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne, literatura wojny i okupacji, literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna, literatura po 1989 r.
6. Każdy utwór literacki należący do literatury powszechnej przypisuje się do epoki literackiej / okresu literackiego zgodnie z ramami czasowymi przyjętymi w historii literatury polskiej.
Na maturze nazywasz epokę tak, jak podstawa programowa i zasady oceniania CKE: literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna. Zasady oceniania wypracowania na poziomie rozszerzonym każą przypisywać utwór literatury powszechnej do epoki według dat literatury polskiej, więc Dżuma i Rok 1984 należą właśnie tutaj.
W wypracowaniu ta epoka daje bogate konteksty: historyczny (stalinizm, Marzec 1968, stan wojenny), filozoficzny (filozofia absurdu Camusa) i historycznoliteracki (literatura emigracyjna, groteska Mrożka). W teście maturalnym CKE pytała o nowomowę i Ministerstwo Prawdy z Roku 1984, o groteskę i bohatera Tanga, o pamięć Marka Edelmana w Zdążyć przed Panem Bogiem, o łagier w Innym świecie i o Starego Prometeusza Herberta. Na maturze ustnej szesnaście pytań jawnych na lata 2026–2028 dotyczy Innego świata, Zdążyć przed Panem Bogiem, Dżumy, Roku 1984 i Tanga.
Matura 2023, poziom podstawowy, część 1, zadanie 16.1
Fragment Roku 1984, w którym rozmówca Winstona opowiada, jak usuwa się z języka wyrazy, nawet synonimy i wyrazy przeciwstawne: trzeba wybrać określenie nowomowy. Według klucza CKE nowomowa ogranicza liczbę wyrazów bliskoznacznych.
Matura 2023, poziom podstawowy, część 1, zadanie 16.2
Na podstawie Roku 1984 trzeba wyjaśnić, czemu służyło stworzenie nowomowy; CKE przyjmuje na przykład odpowiedź, że zubożenie języka miało ograniczyć wolność obywateli i ułatwić władzę nad nimi.
Matura 2023, poziom podstawowy, część 1, zadanie 17
Fragment III aktu Tanga, w którym Artur ogłasza się odkupicielem rodziny: jaką postawę typową dla bohatera romantycznego przejawia Artur? CKE przyjmuje na przykład bunt albo dumę, z odwołaniem do bohatera dramatu romantycznego, takiego jak Konrad z Dziadów cz. III.
Matura 2024, poziom podstawowy, część 1, zadanie 16
Fragment Zdążyć przed Panem Bogiem, w którym Edelman mówi o swoich pacjentach i o bramie, przy której stoi całe życie: trzeba wyjaśnić rolę pamięci o Umschlagplatzu w jego powojennym życiu i sens tytułu.
Matura 2025, poziom podstawowy, część 1, zadanie 12
Okładka książki Rok 1984: trzeba wybrać dwa elementy graficzne i wyjaśnić ich sens w kontekście problematyki powieści, na przykład oko Wielkiego Brata, który nieustannie obserwuje obywateli.
Matura 2025, poziom podstawowy, część 1, zadanie 13
Fragment Tanga ze śmiercią babci, która wchodzi na katafalk: trzeba wyjaśnić, na czym polega groteskowy charakter sytuacji, i podać przykład z fragmentu.
Matura 2025, poziom podstawowy, część 1, zadanie 14
Utwór Stary Prometeusz Herberta, wydrukowany przez CKE z dopiskiem o pierwodruku w 1973 roku: czy postawa starego Prometeusza jest zgodna z mitem opisanym przez Parandowskiego? Trzeba rozstrzygnąć i uzasadnić.
Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 15.1
Fragment Innego świata o Jewrieju: trzeba wyjaśnić, jak życie w łagrze wpłynęło na jego postawę. CKE przyjmuje odpowiedź, że doprowadziło go do postępowania niezgodnego z zasadami obowiązującymi poza obozem.
Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 15.2
Ten sam fragment Innego świata: trzeba wyjaśnić, dlaczego narrator nie okazał Jewriejowi zrozumienia. Według CKE słowo rozumiem oznaczałoby akceptację obozowych zasad w wolnym świecie.
Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 16
Czy nazwa Ministerstwo Prawdy jest adekwatna do działań tego urzędu w Roku 1984? CKE przyjmuje oba rozstrzygnięcia, jeśli są uzasadnione, na przykład tym, że Winston usuwał treści z dawnych wydań gazet.
Egzamin ósmoklasisty 2024, zadanie 15.1
Wiersz Dar Czesława Miłosza, wydrukowany z datą Berkeley 1971: trzeba wybrać trzy sformułowania o podmiocie lirycznym. Według klucza to akceptacja siebie, spokój i kontakt ze światem przyrody.
Egzamin ósmoklasisty 2026, zadanie 1
Fragment opowiadania Stanisława Lema Przyjaciel Automateusza z tomu Bajki robotów: robot wyrusza w niebezpieczną drogę i chce mieć elektrycznego przyjaciela. Według klucza CKE z dwóch stwierdzeń prawdziwe jest drugie.
Pytania jawne CKE na lata 2026–2028 o lektury, które należą do tej epoki — słowo w słowo, z numerami CKE. Plan odpowiedzi znajdziesz na stronie lektury.
Pytanie 57. Inny świat
Jakie znaczenie ma tytuł dla odczytania sensu utworu? Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Innego świata Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 58. Inny świat
Konsekwencje zniewolenia człowieka. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Innego świata Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 59. Zdążyć przed Panem Bogiem
Czy możliwe jest zachowanie godności w skrajnych sytuacjach? Omów zagadnienie na podstawie Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 60. Zdążyć przed Panem Bogiem
Zagłada z perspektywy świadka i uczestnika wydarzeń w getcie. Omów zagadnienie na podstawie Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 61. Zdążyć przed Panem Bogiem
Walka o życie z perspektywy wojennej i powojennej. Omów zagadnienie na podstawie Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 62. Dżuma
Co skłania człowieka do poświęceń? Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 63. Dżuma
Człowiek wobec cierpienia i śmierci. Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 64. Dżuma
Czy możliwa jest przyjaźń w sytuacjach skrajnych? Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 65. Dżuma
Jakie postawy przyjmuje człowiek wobec zła? Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 66. Rok 1984
Czy możliwe jest zbudowanie doskonałego państwa? Omów zagadnienie na podstawie utworu Rok 1984 George’a Orwella. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 67. Rok 1984
Jak zachować wolność w państwie totalitarnym? Omów zagadnienie na podstawie utworu Rok 1984 George’a Orwella. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 68. Rok 1984
Znaczenie propagandy w państwie totalitarnym. Omów zagadnienie na podstawie utworu Rok 1984 George’a Orwella. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 69. Rok 1984
Nowomowa jako sposób na ograniczenie wolności człowieka. Omów zagadnienie na podstawie utworu Rok 1984 George’a Orwella. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 70. Tango
Bunt przeciwko porządkowi społecznemu. Omów zagadnienie na podstawie Tanga Sławomira Mrożka. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 71. Tango
Konflikt pokoleń. Omów zagadnienie na podstawie Tanga Sławomira Mrożka. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 72. Tango
Normy społeczne – ograniczają człowieka czy porządkują życie? Omów zagadnienie na podstawie Tanga Sławomira Mrożka. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyOdp.:Epoka obejmuje lata 1945–1989: od końca II wojny światowej w maju 1945 roku do przełomu 1989 roku, czyli obrad Okrągłego Stołu i wyborów 4 czerwca. Opracowania dzielą ją na krótsze okresy różnie, zwykle według wydarzeń politycznych: socrealizm od 1949 roku, odwilż po 1956 roku, Marzec 1968, drugi obieg od połowy lat siedemdziesiątych i stan wojenny. Po niej przychodzi literatura po 1989 roku.
Odp.:To znaczy, że w latach 1945–1989 literatura polska powstawała w dwóch miejscach. W kraju pisarze tworzyli pod nadzorem cenzury, a część z nich wydawała w drugim obiegu. Na emigracji, zwłaszcza wokół paryskiej „Kultury” i Instytutu Literackiego, pisarze tacy jak Miłosz, Gombrowicz i Herling-Grudziński pisali swobodnie, ale wiele ich książek było w Polsce zakazanych. Oba nurty połączyły się dopiero po 1989 roku.
Odp.:Z zakresu podstawowego to Inny świat (fragmenty), Zdążyć przed Panem Bogiem, Dżuma, Rok 1984 i Tango, a z wierszy wybrane utwory Białoszewskiego, Herberta, Miłosza, Poświatowskiej, Różewicza i Szymborskiej. Zakres rozszerzony dodaje Małą Apokalipsę, wybrane opowiadanie Mrożka, fragmenty Traktatu moralnego Miłosza i wiersze Barańczaka; wybrany esej Herlinga-Grudzińskiego albo Herberta należy do tej epoki albo do następnej, zależnie od daty. Pełną listę, z lekturami szkoły podstawowej i z listy z 2018 roku, znajdziesz w części o lekturach.
Odp.:Socrealizm, czyli realizm socjalistyczny, to doktryna artystyczna narzucona w Polsce w 1949 roku na zjeździe Związku Literatów Polskich w Szczecinie. Literatura miała służyć budowie ustroju: w powieściach produkcyjnych bohaterem był uświadomiony robotnik, a fabuła schematycznie pokazywała zwycięstwo komunizmu nad wrogami. Doktryna upadła wraz z odwilżą; rozrachunkiem z nią był Poemat dla dorosłych Adama Ważyka, wydrukowany w 1955 roku, jeszcze przed Październikiem 1956.
Odp.:Najważniejsze cechy tej literatury to podział na nurt krajowy i emigracyjny, cenzura i drugi obieg, rozrachunek z wojną i Zagładą, socrealizm w latach stalinowskich, groteska, absurd i parabola, obraz totalitaryzmu w antyutopiach i wspomnieniach łagrowych, rozwój reportażu oraz liryka filozoficzna i moralna. Dobrze widać je w Tangu, Roku 1984, Innym świecie i wierszach Herberta i Szymborskiej.
Odp.:Przed nią była literatura wojny i okupacji (1939–1945), po niej przyszła literatura po 1989 roku. Pierwsze lata po wojnie przynosiły jeszcze rozrachunki z okupacją, a przełom 1989 roku zniósł cenzurę i połączył literaturę krajową z emigracyjną. Pełną listę epok po kolei znajdziesz na stronie epok literackich.
Tę stronę napisaliśmy my, nie CKE. Stan na 22 października 2026.
22 października 2026Sprawdź się w arkuszu w układzie matury: test historycznoliteracki i wypracowanie z odwołaniem do lektury obowiązkowej, ocenione według kryteriów CKE.