Kleksa

Literatura okresu II wojny światowej (literatura konspiracyjna) · Opowieść dokumentalna o prawdziwych ludziach (literatura faktu)

Kamienie na szaniec Aleksandra Kamińskiego

Kamienie na szaniec to prawdziwa historia trzech przyjaciół z warszawskiej drużyny harcerskiej – Alka, Rudego i Zośki – którzy w czasie okupacji niemieckiej przeszli drogę od małego sabotażu do walki zbrojnej. To lektura obowiązkowa klas VII–VIII, czytana w całości, a CKE pytała o nią w 2024 roku przez całą pierwszą część arkusza i jeszcze kilka razy później. Znajdziesz tu streszczenie etapami, plan wydarzeń, bohaterów, motywy i wszystkie zadania CKE o tej książce.

Autor
Aleksander Kamiński (1903-1978)
Wydanie
1943 (wydanie konspiracyjne, pod pseudonimem Juliusz Górecki), 1944 (drugie wydanie, uzupełnione), 1946 (pierwsze wydanie powojenne pod nazwiskiem autora)
Epoka
Literatura wojny i okupacji
Gatunek
Opowieść dokumentalna o prawdziwych ludziach (literatura faktu)

Na liście lektur

W skrócie

zacznij tutaj

Bohaterami książki są prawdziwi ludzie: Maciej Aleksy Dawidowski „Alek”, Jan Bytnar „Rudy” i Tadeusz Zawadzki „Zośka”, przyjaciele z jednej klasy warszawskiego gimnazjum i z jednej drużyny harcerskiej, którą autor nazywa Bukami. Wiosną 1939 roku zdają maturę i wyruszają w góry. Po wybuchu wojny opuszczają Warszawę, a po powrocie wstępują do konspiracji: najpierw do organizacji PLAN, potem do Szarych Szeregów i do małego sabotażu „Wawer”.

Zrywają hitlerowskie flagi, malują na murach znaki Polski Walczącej, zdejmują niemiecką tablicę z pomnika Kopernika, utrudniają Niemcom i kolaborantom życie gazem i wybitymi szybami. Alek imponuje odwagą i ambicją, Rudy pomysłowością, Zośka spokojem i talentem przywódcy. Jesienią 1942 roku przechodzą do Grup Szturmowych i podejmują dywersję.

Wiosną 1943 roku Gestapo aresztuje Rudego. Torturowany, nie wydaje przyjaciół. Zośka organizuje akcję pod Arsenałem: 26 marca harcerze odbijają Rudego i innych więźniów z więźniarki. Rudy umiera kilka dni później z ran zadanych w śledztwie, tego samego dnia umiera ranny w akcji Alek. Zośka dowodzi dalej i ginie w sierpniu 1943 roku w akcji pod Sieczychami. Książka, napisana w 1943 roku na podstawie relacji Zośki, miała ich upamiętnić i przekazać ideały braterstwa i służby.

Streszczenie szczegółowe

część po części

Przed wojną: Buki, matura i wyprawa w góry

Początek książki przedstawia przyjaciół. Alek, Rudy i Zośka chodzą do jednej klasy warszawskiego gimnazjum im. Stefana Batorego i należą do tej samej drużyny harcerskiej – w rzeczywistości była to 23 Warszawska Drużyna Harcerska, zwana od koloru chust „Pomarańczarnią”, a w książce autor nazywa ją Bukami. Wychowali się w dobrych, troskliwych rodzinach, ale narrator podkreśla, że to, jakimi ludźmi się stali, było przede wszystkim ich własną zasługą.

Wiosną 1939 roku chłopcy zdają maturę. Zaraz potem zespół Buków wyrusza na wyprawę w polskie góry. To jeszcze czas przyjaźni, nauki i harcerskich przygód, zanim wojna zmieni ich życie. Trzej bohaterowie bardzo się od siebie różnią: Alek jest ambitny i szuka rzeczy trudnych, Rudy jest pomysłowy i ma zacięcie wynalazcy, a Zośka – spokojny i opanowany – staje się naturalnym przywódcą grupy.

Wrzesień 1939 i pierwsza konspiracja

Po wybuchu wojny Buki opuszczają Warszawę – w rzeczywistości chłopcy wyruszyli na wschód z batalionem harcerzy, gdy władze wezwały mężczyzn do wyjścia ze stolicy. Wracają do zajętego przez Niemców miasta i muszą odnaleźć się w nowej, okupacyjnej rzeczywistości: podejmują różne prace zarobkowe, a jednocześnie chcą coś robić dla Polski.

W październiku 1939 roku wstępują do lewicowej organizacji konspiracyjnej PLAN (Polska Ludowa Akcja Niepodległościowa). Ich pierwsze działania to akcje małego sabotażu, na przykład naklejanie drwiących karteczek na niemieckich obwieszczeniach o utworzeniu Generalnego Gubernatorstwa. Szukając poważniejszej pracy, odchodzą z PLAN-u – jak się okazało, na miesiąc przed rozbiciem tej organizacji przez Niemców. W tym czasie wciąż się uczą i spotykają na dyskusjach.

Mały sabotaż w „Wawrze”

W marcu 1941 roku przyjaciele wstępują do Szarych Szeregów i zaczynają działać w Organizacji Małego Sabotażu „Wawer”. Mały sabotaż to walka bez broni: chodzi o to, by przypominać Polakom, że okupant nie wygrał, i ośmieszać Niemców. Chłopcy malują na murach znaki Polski Walczącej (kotwice) – Zośka bije w tym rekordy – i zrywają hitlerowskie flagi.

Alek, najbardziej ambitny, zawsze wybiera flagi największe, w najbardziej widocznych miejscach: zrywa ogromną flagę z gmachu PKO na rogu Świętokrzyskiej i Marszałkowskiej. Rudy odpowiada na to po swojemu – zdejmuje trzy wielkie flagi z gmachu Zachęty, w którym Niemcy urządzili swój dom kultury. Rudy konstruuje też sprytny przyrząd, który nazywa „wiecznym piórem”: dający się ukryć pod marynarką, pozwala pisać farbą wielkie litery wysoko na murze jednym ruchem.

Najgłośniejszym wyczynem Alka jest zdjęcie niemieckiej tablicy, którą okupant zasłonił polski napis na pomniku Mikołaja Kopernika – w samym centrum Warszawy, w miejscu pilnowanym przez Niemców. Chłopcy wpuszczają też gaz do kin, w których wyświetlano niemieckie filmy propagandowe, i do sklepu z wędlinami przeznaczonego tylko dla Niemców. Za takie czyny groziła wówczas kara śmierci. Za kulisami tych akcji stoi Zośka, który je planuje i sam w nich uczestniczy.

Grupy Szturmowe i dywersja

W listopadzie 1942 roku przyjaciele zostają żołnierzami Grup Szturmowych Szarych Szeregów – oddziałów, które mają już nie tylko ośmieszać okupanta, ale walczyć z nim z bronią w ręku. Zośka zostaje dowódcą. To przejście od małego sabotażu do dywersji jest dla nich poważną zmianą: akcje stają się niebezpieczniejsze, a stawką jest życie.

Jedną z akcji dywersyjnych jest wysadzenie pociągu, który przewoził broń dla niemieckich żołnierzy – tak opisują ją zasady oceniania CKE. W rzeczywistości była to akcja na linii kolejowej, którą jechało zaopatrzenie dla niemieckiego frontu, pod Kraśnikiem w noc sylwestrową 1942 roku, pierwsza akcja bojowa warszawskich Grup Szturmowych, która miała też sprawdzić, czy chłopcy są gotowi do walki.

Aresztowanie Rudego

W marcu 1943 roku Gestapo aresztuje Rudego. W śledztwie jest okrutnie bity i torturowany, ale nie wydaje nikogo z przyjaciół ani z organizacji – to jedna z najważniejszych scen książki, przywoływana przez CKE jako przykład godnej postawy w sytuacji zagrożenia.

Dla Zośki i Alka aresztowanie przyjaciela jest ciosem. Zośka postanawia odbić Rudego. Trzeba działać szybko: więźniów wożono z siedziby Gestapo przy alei Szucha na przesłuchania i z powrotem do więzienia na Pawiaku, więc harcerze postanawiają zaatakować więźniarkę w drodze. Alek bierze udział w próbie odbicia przyjaciela – informator CKE podaje to jako przykład jego lojalności.

Akcja pod Arsenałem (26 marca 1943)

26 marca 1943 roku harcerze z Grup Szturmowych atakują w pobliżu warszawskiego Arsenału samochód więzienny, który wiezie Rudego i innych aresztowanych z siedziby Gestapo na Pawiak. Akcję zaplanował Zośka. Dochodzi do wymiany strzałów, więźniarka zostaje zatrzymana, a z niej wyprowadzeni więźniowie – wśród nich Rudy, skatowany w śledztwie.

Akcja kończy się sukcesem – uwolniono Rudego i wielu innych więźniów – ale ma swoją cenę. Ciężko ranny zostaje Alek. Odbicie przyjaciela z rąk Gestapo w centrum okupowanej Warszawy jest centralnym wydarzeniem książki – relacja Zośki, na której ją oparto, opowiadała właśnie o aresztowaniu i odbiciu Rudego. CKE w informatorze pyta, czy był to czyn mężny, czy odważny, i przyjmuje odpowiedź, że mężny, bo przyjaciele narażali życie, by uratować kolegę.

Śmierć Rudego i Alka

Rudy jest wolny, ale jego obrażenia z przesłuchań okazują się zbyt ciężkie. Umiera kilka dni po odbiciu, 30 marca 1943 roku. Tego samego dnia umiera ranny pod Arsenałem Alek. Dla Zośki to podwójna strata: w jednej chwili traci dwóch najbliższych przyjaciół, z którymi przeszedł całą drogę od szkolnej ławki do walki.

Na tym kończyło się pierwsze, konspiracyjne wydanie książki z lipca 1943 roku. Śmierć Rudego i Alka jest w niej pokazana jako ofiara złożona dla ojczyzny i dla przyjaźni – CKE w przykładowych wypracowaniach pisze, że bohaterowie oddali ojczyźnie to, co mieli najcenniejsze, czyli własne życie.

Ostatnie miesiące Zośki i Sieczychy

Drugie wydanie, z lipca 1944 roku, autor uzupełnił o okres od akcji pod Arsenałem do akcji pod Sieczychami. Zośka, przygnieciony śmiercią przyjaciół, nie wycofuje się: dalej dowodzi Grupami Szturmowymi i prowadzi kolejne akcje. CKE podaje go jako przykład odpowiedzialności – przed każdą akcją przygotowywał się bardzo dokładnie, bo wiedział, że od tego zależy życie ludzi, którymi dowodzi.

20 sierpnia 1943 roku Zośka ginie w akcji pod Sieczychami koło Wyszkowa. Drugie wydanie doprowadza więc opowieść do chwili, gdy żaden z trzech przyjaciół już nie żyje. Książka staje się pomnikiem pokolenia młodych harcerzy, którzy – jak kamienie z wiersza Słowackiego – zostali rzuceni na szaniec walki o wolność.

Plan wydarzeń

  1. 1.Trzej przyjaciele z jednej klasy i jednej drużyny harcerskiej – Buki.
  2. 2.Matura wiosną 1939 roku i wyprawa Buków w polskie góry.
  3. 3.Wybuch wojny i opuszczenie Warszawy.
  4. 4.Powrót do okupowanej stolicy i praca zarobkowa.
  5. 5.Wstąpienie do organizacji PLAN i pierwsze akcje (naklejki na niemieckich obwieszczeniach).
  6. 6.Odejście z PLAN-u przed jego rozbiciem.
  7. 7.Wstąpienie do Szarych Szeregów i małego sabotażu „Wawer” (marzec 1941).
  8. 8.Malowanie kotwic, zrywanie hitlerowskich flag z gmachów PKO i Zachęty.
  9. 9.Wynalazek Rudego – „wieczne pióro”.
  10. 10.Alek zdejmuje niemiecką tablicę z pomnika Kopernika.
  11. 11.Gazowanie kin i sklepu tylko dla Niemców.
  12. 12.Przejście do Grup Szturmowych i dywersja (listopad 1942).
  13. 13.Akcja dywersyjna: wysadzenie pociągu z bronią dla Niemców.
  14. 14.Aresztowanie Rudego przez Gestapo i tortury w śledztwie.
  15. 15.Rudy nie wydaje przyjaciół.
  16. 16.Zośka planuje odbicie przyjaciela.
  17. 17.Akcja pod Arsenałem 26 marca 1943 roku i uwolnienie więźniów.
  18. 18.Ciężka rana Alka.
  19. 19.Śmierć Rudego i Alka 30 marca 1943 roku.
  20. 20.Dalsza walka Zośki jako dowódcy.
  21. 21.Śmierć Zośki w akcji pod Sieczychami w sierpniu 1943 roku.

Bohaterowie

Alek (Maciej Aleksy Dawidowski)
Jeden z trzech głównych bohaterów, urodzony w 1920 roku. Najbardziej ambitny i najodważniejszy z przyjaciół, wciąż szuka rzeczy trudnych i niecodziennych. Z flag hitlerowskich zawsze wybiera największe, wiszące w najbardziej widocznych miejscach miasta – zrywa ogromną flagę z gmachu PKO. Jego najsłynniejszym czynem jest zdjęcie niemieckiej tablicy z pomnika Kopernika w centrum Warszawy. Po udanej akcji pełen entuzjazmu opowiada o niej przyjaciołom. Bierze udział w akcji pod Arsenałem, w której zostaje ciężko ranny, i umiera kilka dni później, tego samego dnia co Rudy. CKE podaje go jako przykład lojalności i bohaterstwa przekraczającego możliwości przeciętnego człowieka. W pierwszym, konspiracyjnym wydaniu książki nosił imię Wojtek.
Rudy (Jan Bytnar)
Drugi z głównych bohaterów, urodzony w 1921 roku, przyjaciel Alka i Zośki. Pomysłowy i zdolny, ma zacięcie wynalazcy: konstruuje przyrząd do pisania farbą wielkich liter wysoko na murach, nazwany „wiecznym piórem”. W małym sabotażu wsławia się zdjęciem trzech olbrzymich flag z gmachu Zachęty – czyn, który zdumiewa nawet Alka. Aresztowany przez Gestapo w marcu 1943 roku, jest bestialsko torturowany, ale nie zdradza przyjaciół. Odbity przez kolegów pod Arsenałem, umiera kilka dni później z obrażeń zadanych w śledztwie. CKE przyjmuje go jako przykład godnej postawy w sytuacji zagrożenia. W pierwszym wydaniu książki nosił imię Czarny.
Zośka (Tadeusz Zawadzki)
Trzeci z przyjaciół, urodzony w 1921 roku – mimo przezwiska to chłopak, a nie dziewczyna. Przywódca i organizator Buków: planuje akcje i sam bierze w nich udział, w malowaniu kotwic bije rekordy, a koledzy najbardziej podziwiają jego spokój i opanowanie w każdej sytuacji. W Grupach Szturmowych zostaje dowódcą. To on planuje akcję pod Arsenałem i odbija Rudego. Po śmierci przyjaciół dowodzi dalej, odpowiedzialny za życie swoich ludzi, i ginie w sierpniu 1943 roku w akcji pod Sieczychami. Jego relacja, spisana wiosną 1943 roku za namową ojca, stała się podstawą książki. W pierwszym wydaniu nosił imię Staśka.
Buki i ich środowisko
Buki to nazwa, którą autor nadał drużynie harcerskiej przyjaciół – w rzeczywistości 23 Warszawskiej Drużynie Harcerskiej, zwanej „Pomarańczarnią” od koloru chust. To grupa kolegów z gimnazjum im. Batorego, połączonych przyjaźnią, harcerskim wychowaniem i poczuciem służby. W czasie okupacji Buki stają się zespołem konspiracyjnym: wspólnie planują akcje, dzielą się zadaniami w piątkach i chronią się nawzajem. Za ich działaniami stoją też dorośli – rodzice, którzy ich wychowali, i harcerscy przełożeni z Szarych Szeregów, którym podlegają jako żołnierze. Książka pokazuje ich jako wzór pokolenia, które dorastało w czasie wojny.

Czas i miejsce akcji

Akcja zaczyna się wiosną 1939 roku, przed wybuchem wojny, i kończy latem 1943 roku, w czasie okupacji niemieckiej. Obejmuje więc nieco ponad cztery lata – od matury bohaterów do śmierci ostatniego z nich.

Prawie wszystko dzieje się w Warszawie: w gimnazjum im. Stefana Batorego, na ulicach okupowanego miasta, przy gmachach PKO (róg Świętokrzyskiej i Marszałkowskiej) i Zachęty, przy pomniku Kopernika, w pobliżu Arsenału, gdzie odbito Rudego, a w tle – w siedzibie Gestapo w alei Szucha i na Pawiaku. Poza Warszawą toczy się wyprawa w góry przed wojną, wrześniowe wyjście ze stolicy, akcja na linii kolejowej i ostatnia akcja Zośki w Sieczychach koło Wyszkowa.

Geneza i kontekst

Książka opowiada o prawdziwych ludziach i wydarzeniach. Powstała wiosną 1943 roku, zaraz po śmierci Rudego i Alka. Zośka za namową ojca spisał krótką relację o przyjaciołach i o akcji pod Arsenałem, a jego przyjaciel Jan Rossman poprosił Aleksandra Kamińskiego, harcmistrza i redaktora konspiracyjnego „Biuletynu Informacyjnego”, by napisał na tej podstawie książkę. Kamiński zebrał relacje znajomych bohaterów i podyktował tekst w ciągu kilku dni.

Pierwsze wydanie ukazało się w lipcu 1943 roku w konspiracji, pod pseudonimem Juliusz Górecki, z podtytułem o Wojtku i Czarnym – prawdziwe imiona bohaterów trzeba było ukryć. Drugie wydanie z 1944 roku zostało uzupełnione o wydarzenia do śmierci Zośki pod Sieczychami. Książka była najgłośniejszą lekturą okupowanej Warszawy i szybko dotarła do Londynu. Po wojnie, w 1946 roku, wydano ją pod prawdziwym nazwiskiem autora.

Tło to okupacja niemiecka i Polskie Państwo Podziemne. Szare Szeregi to konspiracyjne harcerstwo; mały sabotaż (organizacja „Wawer”, którą kierował sam Kamiński) polegał na akcjach bez broni, podtrzymujących ducha Polaków; Grupy Szturmowe prowadziły już walkę zbrojną. Celem książki było upamiętnienie bohaterów i przekazanie młodym ideałów braterstwa i służby; połowę honorariów autor przeznaczał na utrzymanie grobów żołnierzy batalionu „Zośka” na Powązkach.

Gatunek i kompozycja

Kamienie na szaniec to opowieść dokumentalna: autor przedstawia prawdziwe osoby i zdarzenia, opierając się na relacji Zośki i świadków, ale opowiada je jak literaturę – z dialogami, scenami i komentarzem. Akcja biegnie chronologicznie: od szkoły i harcerstwa przez mały sabotaż i dywersję do akcji pod Arsenałem i śmierci bohaterów.

Narrator jest trzecioosobowy i wyraźnie obecny: ocenia bohaterów, wyjaśnia czytelnikowi mechanizmy pracy konspiracyjnej i podkreśla, że akcje nie powstawały przypadkiem, tylko były starannie zaplanowane – widać to w fragmentach, które CKE wydrukowała w arkuszach z 2024 i 2026 roku. Książka nie jest neutralnym reportażem: od początku chce pokazać bohaterów jako wzór do naśladowania. Pierwsze wydanie kończyło się na akcji pod Arsenałem, drugie dopisało ostatnie miesiące Zośki.

Znaczenie tytułu

Tytuł pochodzi z wiersza Juliusza Słowackiego Testament mój, w którym poeta mówi o ludziach rzucanych jak kamienie na szaniec – umocnienie obronne. Szaniec to tu obrona ojczyzny i wolności, a kamienie to młodzi ludzie, którzy oddają za nią życie, a także – według Jana Rossmana, który zaproponował tytuł – ich bohaterskie czyny i akty przyjaźni. W rzeczywistości o tym wierszu Zośka rozmawiał z umierającym Rudym. Kamiński wolał tytuł Życie i śmierć, ale dał się przekonać.

Problematyka i motywy

Przyjaźń i braterstwo

Najważniejszą siłą bohaterów jest przyjaźń. Alek, Rudy i Zośka są bardzo różni – ambitny, pomysłowy, opanowany – ale uzupełniają się i ufają sobie bez zastrzeżeń. Gdy Rudy zostaje aresztowany, przyjaciele narażają życie, żeby go odbić. Książka pokazuje przyjaźń jako wartość, dla której warto ryzykować wszystko, i jako źródło siły w najtrudniejszym czasie. Nawet po śmierci Rudego i Alka Zośka walczy dalej także dla nich.

Służba i harcerski wzór

Bohaterowie są harcerzami i wcielają w życie harcerskie ideały: służbę ojczyźnie i drugiemu człowiekowi, uczciwość, odpowiedzialność za innych. Kamiński pisał książkę po to, by przekazać te ideały kolejnym pokoleniom. Nikt nie każe chłopcom walczyć – sami wybierają niebezpieczną drogę, choć mogli przeczekać wojnę w domu. Zośka jako dowódca czuje się odpowiedzialny za życie każdego ze swoich ludzi, i właśnie ten przykład CKE przyjęła w zasadach oceniania z 2023 roku.

Odwaga i walka z okupantem

Książka pokazuje dwie formy walki: mały sabotaż, czyli akcje bez broni, ośmieszające Niemców i podtrzymujące ducha Polaków, oraz dywersję, czyli walkę zbrojną. Zrywanie flag, malowanie kotwic czy zdjęcie tablicy z pomnika Kopernika groziły śmiercią, a jednak bohaterowie robili to z humorem i fantazją. Odwaga nie jest tu brawurą: akcje są starannie zaplanowane i przygotowane, a za ich kulisami stoi spokojny Zośka, który przewiduje każde niebezpieczeństwo.

Godność w cierpieniu

Rudy, torturowany przez Gestapo, nie wydaje nikogo. To przykład godnej postawy w sytuacji skrajnego zagrożenia, który CKE przyjęła w zasadach oceniania jako wzorcową odpowiedź. Książka pokazuje, że prawdziwa siła człowieka ujawnia się wtedy, gdy nie może już działać, a jedynie wytrwać – i że wierność przyjaciołom bywa ważniejsza niż własne życie. To, że przyjaciele mogli go potem odbić, jest także nagrodą za jego milczenie.

Ofiara i śmierć młodych

Wszyscy trzej bohaterowie giną, mając dwadzieścia kilka lat, zanim zdążyli zacząć dorosłe życie. Książka nie ukrywa ceny walki: po udanej akcji pod Arsenałem przychodzi śmierć Rudego i Alka, a kilka miesięcy później Zośki. Ich śmierć jest pokazana jako ofiara złożona za wolność – stąd obraz kamieni rzuconych na szaniec. Autor pisał książkę po to, by pamięć o nich przetrwała i stała się wzorem dla młodszych.

Dorastanie w czasie wojny

Bohaterowie wchodzą w dorosłość razem z wybuchem wojny: zaraz po maturze muszą wybrać, jak żyć w okupowanym mieście. Zarabiają na życie, uczą się dalej, a jednocześnie z zabaw w małym sabotażu przechodzą do prawdziwej walki. Książka pokazuje pokolenie, które szybko musiało dorosnąć i przyjąć odpowiedzialność, jakiej nie zna większość ludzi w ich wieku, i która dla wielu z nich skończyła się śmiercią.

Sprawdź się: Kamienie na szaniec

od razu z odpowiedzią
Kilka pytań o treść utworu. Zaznacz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod każdą zobaczysz krótkie wyjaśnienie. Pytania są nasze, nie CKE.

Zadanie 1. (0–1)

Skąd pochodzi tytuł „Kamienie na szaniec”?

Zadanie 2. (0–1)

Kim jest Zośka, jeden z trzech głównych bohaterów?

Zadanie 3. (0–1)

Jakiego czynu dokonuje Alek przy pomniku Mikołaja Kopernika?

Zadanie 4. (0–1)

Oceń, czy te zdania o „Kamieniach na szaniec” są prawdziwe, czy fałszywe.
Rudy, aresztowany przez Gestapo, mimo tortur nie wydaje przyjaciół.
Akcja pod Arsenałem kończy się klęską: Rudego nie udaje się odbić.
Rudy konstruuje przyrząd do pisania farbą wielkich liter wysoko na murach.

Zadanie 5. (0–1)

Gdzie ginie Zośka?

Zadanie 6. (0–1)

Kim są Buki?

Zadanie 7. (0–1)

Kiedy i jak ukazało się pierwsze wydanie książki?

Zadanie 8. (0–1)

Ułóż wydarzenia w kolejności, w jakiej dzieją się w książce.
1W „Wawrze” przyjaciele malują kotwice i zrywają hitlerowskie flagi.
2Przyjaciele zostają żołnierzami Grup Szturmowych i przechodzą do walki z bronią.
3Przyjaciele zdają maturę i wyruszają w góry.
4Jako członkowie PLAN-u chłopcy naklejają drwiące karteczki na niemieckich obwieszczeniach.

Odpowiedzi sprawdzone: 0/8

Zacznij od pierwszych zadań z darmowego arkusza (egzamin ósmoklasisty z języka polskiego): bez zegara, każde sprawdzisz od razu, z wyjaśnieniem. Potem możesz rozwiązać cały arkusz.

albo otwórz cały arkusz

Na egzaminie

według dokumentów CKE
Co CKE pytała o ten utwór w latach 2023–2026, pytania jawne z matury ustnej i tematy wypracowań, do których się nadaje — wszystko według dokumentów CKE.

Zadania CKE

  • Egzamin ósmoklasisty 2024, zadanie 1

    Część I arkusza z 2024 roku zbudowano na fragmencie o zrywaniu hitlerowskich flag: Alek zdejmuje flagę z gmachu PKO, Rudy – trzy flagi z Zachęty, a za kulisami akcji stoi Zośka. Zadanie: na podstawie fragmentu oceń prawdziwość dwóch stwierdzeń – czy tekst mówi, kiedy budynki dekorowano flagami, i czy wyczyn Alka skłonił Rudego do podobnej akcji.

    Zasady oceniania CKE: Wersja X: P, P – oba stwierdzenia są prawdziwe.

    Arkusz OPOP-100-2405Zasady oceniania

  • Egzamin ósmoklasisty 2024, zadanie 2

    Na podstawie tego samego fragmentu dokończ zdanie, wybierając jedną z czterech odpowiedzi: co wynika z tekstu o Alku, Rudym i Zośce.

    Zasady oceniania CKE: Wersja X: C – przyjaciele podziwiali Zośkę za umiejętność zachowania zimnej krwi w każdej sytuacji.

    Arkusz OPOP-100-2405Zasady oceniania

  • Egzamin ósmoklasisty 2024, zadanie 3

    Na podstawie fragmentu wyjaśnij, jak fakt, że silnie grała w Alku ambicja, wpływał na podejmowane przez niego działania. Nie cytuj.

    Zasady oceniania CKE: Punkt dostawały odpowiedzi łączące ambicję z wyborem: zrywając flagi, Alek wybierał te największe, wiszące w centralnych punktach miasta, i podejmował się wyjątkowych, trudnych wyzwań. Zero punktów dostały odpowiedzi ogólne, na przykład że brał udział w wielu akcjach.

    Arkusz OPOP-100-2405Zasady oceniania

  • Egzamin ósmoklasisty 2024, zadanie 4

    O Zośce fragment mówi, że w każdej pracy brał osobiście żywy i bezpośredni udział. Wybierz, co oznacza to sformułowanie: że działał szybko, konsekwentnie, bez zastanowienia czy z zaangażowaniem.

    Zasady oceniania CKE: Wersja X: D – z zaangażowaniem.

    Arkusz OPOP-100-2405Zasady oceniania

  • Egzamin ósmoklasisty 2024, zadanie 5

    Na podstawie okładki komiksu Akcja Kopernik i znajomości całego utworu uzasadnij, że Alek potrafił decydować się na czyny niełatwe, i wyjaśnij, na czym polegała trudność tej akcji.

    Zasady oceniania CKE: Punkt za wskazanie zdjęcia niemieckiej tablicy z pomnika Kopernika i wyjaśnienie trudności: tablica była przytwierdzona kilkoma śrubami, a pomnik stał w centrum Warszawy, w miejscu obserwowanym przez Niemców; w pobliżu byli żandarmi. Zero punktów za samo stwierdzenie, że groziło mu niebezpieczeństwo.

    Arkusz OPOP-100-2405Zasady oceniania

  • Egzamin ósmoklasisty 2024, zadanie 6

    Na podstawie znajomości całego utworu ułóż chronologicznie pięć zdarzeń: wybuch wojny i opuszczenie Warszawy; powrót do stolicy i przystąpienie do PLAN-u; zdanie matury i wyprawa Buków w góry; dywersja i akcja pod Arsenałem; mały sabotaż i pierwsza akcja uliczna.

    Zasady oceniania CKE: Kolejność CABED: matura i wyprawa w góry, wybuch wojny i opuszczenie Warszawy, powrót i PLAN, mały sabotaż i pierwsza akcja uliczna, dywersja i akcja pod Arsenałem. Dwa punkty za 5 liter na właściwych miejscach, jeden za 4 albo 3.

    Arkusz OPOP-100-2405Zasady oceniania

  • Egzamin ósmoklasisty 2024, zadanie 7

    Wybierz bohatera innej lektury obowiązkowej, który – podobnie jak Alek – potrafił zdobyć się na bohaterski czyn przekraczający możliwości przeciętnego człowieka. Podaj tytuł, bohatera i uzasadnij wybór sytuacją z lektury.

    Zasady oceniania CKE: Na 2 punkty: Reduta Ordona – Ordon, który wysadził redutę, żeby przeciwnik nie przejął amunicji; Quo vadis – Winicjusz ratujący Ligię w płonącym Rzymie. Na 0 punktów: Scrooge, bo widzenie duchów we śnie nie jest bohaterskim czynem.

    Arkusz OPOP-100-2405Zasady oceniania

  • Egzamin ósmoklasisty 2024, zadanie 10

    Uczniowie zaprojektowali grę planszową na motywach Kamieni na szaniec. Wybierz dwa elementy graficzne planszy i wyjaśnij, jak łączą się z działaniami bohaterów.

    Zasady oceniania CKE: Przykłady z zasad: zakład fotograficzny – wybijanie szyb u fotografów współpracujących z Niemcami; kino – wpuszczanie gazu, by zniechęcić Polaków do niemieckich filmów propagandowych; restauracja – akcje przeciw restauratorowi Paprockiemu, który pośredniczył w prenumeracie niemieckich gazet; sklep z wędlinami tylko dla Niemców – wpuszczenie gazu; pociąg – wysadzenie transportu z bronią dla niemieckich żołnierzy; więźniarka – odbicie więźniów, w tym Rudego, pod Arsenałem.

    Arkusz OPOP-100-2405Zasady oceniania

  • Egzamin ósmoklasisty 2025, zadanie 7

    Wybierz lekturę obowiązkową, której bohater w sytuacji zagrożenia zachował godną postawę. Podaj tytuł, bohatera i uzasadnij wybór sytuacją z lektury.

    Zasady oceniania CKE: Na 2 punkty: Kamienie na szaniec, Rudy – mimo tortur w śledztwie dzielnie znosił ból i nie wydał kolegów. Na 1 punkt: wszyscy trzej chłopcy, którzy walczyli o wolność i nie poddawali się, ale bez konkretnej sytuacji.

    Arkusz OPOP-100-2505Zasady oceniania

  • Egzamin ósmoklasisty 2026, zadanie 10

    Fragment o drugim wynalazku Rudego, nazwanym „wiecznym piórem”. 10.1: podaj tytuł lektury. 10.2: czy bohater pracował nad wynalazkami, aby zaspokoić swoje ambicje? Przedstaw stanowisko i uzasadnij je, odwołując się do całego utworu.

    Zasady oceniania CKE: 10.1: Kamienie na szaniec. 10.2: punkt za stanowisko z odwołaniem do treści całej książki, np. że Rudy chciał przede wszystkim przysłużyć się ojczyźnie, a jego wynalazki przyczyniały się do sukcesów małego sabotażu, albo że wynalazkami wyrażał sprzeciw wobec okupanta. Zero punktów za ogólnik o zdolnościach i ambicjach Rudego bez odwołania do jego działań.

    Arkusz OPOP-100-2605Zasady oceniania

  • Egzamin ósmoklasisty 2026, zadanie 15

    Wybierz lekturę obowiązkową, której bohater kierował się zasadą Najważniejsze, aby się nie poddawać. Podaj tytuł i bohatera, uzasadnij wybór sytuacją z lektury.

    Zasady oceniania CKE: Odpowiedź Kamienie na szaniec, Zośka – nie poddawał się mimo wojny i podejmował akcje sabotażowe – dostała tylko 1 punkt, bo nie przywołuje konkretnej sytuacji z książki. Na 2 punkty zasady podają Jacka Soplicę z Pana Tadeusza.

    Arkusz OPOP-100-2605Zasady oceniania

  • Egzamin ósmoklasisty 2023, zadanie 16

    Wybierz jedną z trzech zakładek z talentami (rozwaga, odpowiedzialność, optymizm), podaj bohatera lektury obowiązkowej, który wykazał się tą cechą, i uzasadnij wybór sytuacją z lektury.

    Zasady oceniania CKE: Na 2 punkty: odpowiedzialność – Zośka, Kamienie na szaniec: przed każdą akcją bardzo dokładnie się przygotowywał, bo wiedział, że od tego zależy życie ludzi, którymi dowodził; potwierdza to akcja pod Sieczychami.

    Arkusz OPOP-100-2305Zasady oceniania

W wypracowaniu

Tematy wypracowań z arkuszy CKE, do których ten utwór się nadaje, i co z niego wziąć. To nie gotowe wypracowania: argumentu i sytuacji z lektury szukaj sam.

  • Egzamin ósmoklasisty 2023, temat 1 · rozprawka

    Czy zgadzasz się ze stwierdzeniem, że to, jakimi jesteśmy ludźmi, zależy od nas samych? Napisz rozprawkę, w której przedstawisz swoje stanowisko. W uzasadnieniu odwołaj się do lektury obowiązkowej oraz do innego utworu literackiego.

    Co wziąć z lektury

    Na ten temat CKE pokazała w informatorze rozprawkę ocenioną na pełną liczbę punktów, która opiera się właśnie na Kamieniach na szaniec: bohaterowie pochodzili z dobrych rodzin, ale to, jakimi ludźmi się stali, było ich własnym wyborem – mogli przeczekać wojnę w domu, a wybrali konspirację. Argument wzmocnisz konkretną sytuacją: Alek sam szuka najtrudniejszych akcji, Rudy w śledztwie postanawia milczeć, Zośka po śmierci przyjaciół decyduje się walczyć dalej.

  • Egzamin ósmoklasisty 2024, temat 1 · rozprawka

    Napisz rozprawkę, w której rozważysz trafność stwierdzenia, że warto pomagać innym. W argumentacji odwołaj się do wybranej lektury obowiązkowej oraz do innego utworu literackiego.

    Co wziąć z lektury

    Akcja pod Arsenałem to najmocniejszy argument za tezą, że warto pomagać innym: Zośka, Alek i koledzy ryzykują życie, by odbić Rudego z rąk Gestapo, i ratują przy okazji innych więźniów. Możesz pokazać też cenę pomocy – Alek zostaje śmiertelnie ranny – i zapytać, czy mimo to było warto. CKE w informatorze nazywa ten czyn mężnym, bo przyjaciele narażali życie dla kolegi.

  • Egzamin ósmoklasisty 2024, temat 2 · opowiadanie

    Bez ciebie nie poradziłbym/poradziłabym sobie w tej sytuacji… Napisz opowiadanie o przygodzie z bohaterem wybranej lektury obowiązkowej, którego pomoc sprawiła, że Wasza przygoda zakończyła się szczęśliwie. Wypracowanie powinno dowodzić, że dobrze znasz wybraną lekturę obowiązkową.

    Co wziąć z lektury

    W opowiadaniu możesz być jednym z uczestników małego sabotażu i pokazać, jak pomoc bohatera ratuje sytuację: spokój i dobry plan Zośki, wynalazek Rudego, odwaga Alka. Pilnuj zgodności z lekturą: akcja dzieje się w okupowanej Warszawie, bohaterowie to harcerze z Szarych Szeregów, a ich akcje były starannie zaplanowane. Nie zmieniaj losów bohaterów – na przykład nie ratuj Rudego przed śmiercią ani nie przenoś akcji do innego miasta.

  • Egzamin ósmoklasisty 2025, temat 1 · przemówienie

    Napisz przemówienie, w którym przekonasz rówieśników, że przyjaźń między dwiema osobami to rodzaj harmonii, która potrafi połączyć zupełnie różne charaktery. W argumentacji odwołaj się do wybranej lektury obowiązkowej oraz do innego utworu literackiego.

    Co wziąć z lektury

    Przyjaźń Alka, Rudego i Zośki to przykład harmonii różnych charakterów: Alek jest ambitny i odważny, Rudy pomysłowy, Zośka spokojny i opanowany. Właśnie dzięki tym różnicom tworzą zgrany zespół – jeden wymyśla, drugi planuje, trzeci rusza na najtrudniejsze zadania. W przemówieniu możesz pokazać, że ich przyjaźń wytrzymała próbę najcięższą: odbicie Rudego z rąk Gestapo: Rudy w śledztwie nie wydał przyjaciół, Zośka zaplanował akcję, a Alek walczył w niej i został ciężko ranny.

  • Egzamin ósmoklasisty 2026, temat 1 · przemówienie

    Napisz przemówienie skierowane do swoich rówieśników, w którym przekonasz ich, że każdy może kształtować swoją przyszłość. W argumentacji odwołaj się do wybranej lektury obowiązkowej oraz do innego utworu literackiego.

    Co wziąć z lektury

    Bohaterowie Kamieni na szaniec pokazują, że nawet w czasie wojny można kształtować swoją przyszłość: zaraz po maturze sami decydują, że będą walczyć, uczą się dalej w konspiracji, a Zośka zostaje dowódcą. Możesz też zauważyć granice tej tezy – wojna odebrała im życie, zanim zdążyli je zbudować. Ich wybór wpłynął jednak na przyszłość innych: książka o nich wychowała kolejne pokolenia harcerzy i uczniów.

Na co uważać

błąd kardynalny = 0 pkt
  • Kamienie na szaniec to lektura obowiązkowa klas VII–VIII czytana w całości, więc zadania mogą sprawdzać znajomość całej książki – tak było w 2024 roku, gdy CKE kazała ułożyć wydarzenia chronologicznie. Według zasad oceniania błąd rzeczowy dotyczący lektury obowiązkowej daje w zadaniu 0 punktów, a w wypracowaniu przy 1–2 błędach rzeczowych dostaniesz za znajomość lektury najwyżej 1 punkt z 2.
  • Zośka to chłopak – Tadeusz Zawadzki, przywódca grupy – a nie dziewczyna. Alek to Maciej Aleksy Dawidowski, a Rudy – Jan Bytnar. To prawdziwi ludzie, a nie postacie wymyślone przez autora.
  • Nie myl wyczynów: tablicę z pomnika Kopernika zdjął Alek, trzy flagi z Zachęty i „wieczne pióro” to dzieło Rudego, a akcję pod Arsenałem zaplanował Zośka.
  • Rudego udało się odbić żywego, ale zmarł kilka dni później z ran zadanych w śledztwie. Alek nie zginął na miejscu – został ciężko ranny pod Arsenałem i zmarł tego samego dnia co Rudy. Zośka zginął kilka miesięcy później, pod Sieczychami, a nie pod Arsenałem.
  • Książka kończy się w 1943 roku. Nie opisuje powstania warszawskiego z 1944 roku – żaden z trzech bohaterów go nie dożył.
  • W zadaniach typu „wybierz bohatera lektury” zawsze przywołaj konkretną sytuację. W 2026 roku odpowiedź, że Zośka się nie poddawał i podejmował akcje sabotażowe, dostała tylko 1 punkt z 2, bo nie wskazywała żadnej konkretnej sceny.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.O czym są Kamienie na szaniec w kilku zdaniach?+

    Odp.:To prawdziwa historia trzech przyjaciół z warszawskiej drużyny harcerskiej – Alka, Rudego i Zośki – w czasie okupacji niemieckiej. Po maturze w 1939 roku wstępują do konspiracji, prowadzą akcje małego sabotażu, a potem walkę zbrojną w Grupach Szturmowych. Gdy Gestapo aresztuje Rudego, przyjaciele odbijają go w akcji pod Arsenałem. Rudy umiera z ran po torturach, tego samego dnia umiera ranny Alek, a Zośka ginie kilka miesięcy później pod Sieczychami.

  2. 2.Kim byli Alek, Rudy i Zośka?+

    Odp.:To prawdziwi ludzie, harcerze z 23 Warszawskiej Drużyny Harcerskiej i koledzy z jednej klasy gimnazjum im. Batorego: Maciej Aleksy Dawidowski „Alek”, Jan Bytnar „Rudy” i Tadeusz Zawadzki „Zośka”. W pierwszym, konspiracyjnym wydaniu książki z 1943 roku nazywali się Wojtek, Czarny i Staśka, bo ich prawdziwe pseudonimy trzeba było ukryć. Wszyscy trzej zginęli w 1943 roku.

  3. 3.Skąd tytuł Kamienie na szaniec?+

    Odp.:Tytuł pochodzi z wiersza Juliusza Słowackiego Testament mój, w którym ludzie oddający życie za ojczyznę są jak kamienie rzucane na szaniec, czyli umocnienie obronne. Zaproponował go przyjaciel Zośki, Jan Rossman: według niego kamieniami są bohaterskie czyny i akty przyjaźni. W rzeczywistości Zośka rozmawiał o tym wierszu z umierającym Rudym. Autor wolał tytuł Życie i śmierć, ale dał się przekonać.

  4. 4.Czy Kamienie na szaniec to prawdziwa historia?+

    Odp.:Tak. Książka opowiada o prawdziwych ludziach i zdarzeniach z lat 1939–1943. Aleksander Kamiński napisał ją w maju 1943 roku na podstawie relacji Zośki i rozmów ze znajomymi bohaterów, a wydano ją w konspiracji w lipcu 1943 roku. Autor opowiada te wydarzenia jak literaturę – z dialogami i komentarzem – i od początku chce pokazać bohaterów jako wzór dla młodych.

  5. 5.Gdzie i kiedy rozgrywa się akcja Kamieni na szaniec?+

    Odp.:Akcja toczy się głównie w Warszawie, od wiosny 1939 roku do lata 1943 roku – przed wojną i w czasie okupacji niemieckiej. Ważne miejsca to gimnazjum im. Batorego, gmachy PKO i Zachęty, pomnik Kopernika, okolice Arsenału, gdzie odbito Rudego, siedziba Gestapo w alei Szucha i Pawiak. Ostatnia akcja Zośki toczy się w Sieczychach koło Wyszkowa.

  6. 6.Czy Kamienie na szaniec były na egzaminie ósmoklasisty?+

    Odp.:Tak, i to często. W 2024 roku CKE zbudowała na tej książce całą pierwszą część arkusza: fragment o zrywaniu flag, zadanie o akcji przy pomniku Kopernika, ułożenie wydarzeń w kolejności i grę planszową. W 2026 roku pytała o „wieczne pióro” Rudego, a w 2023, 2025 i 2026 roku zasady oceniania przyjmowały Zośkę albo Rudego w zadaniach typu „wybierz bohatera lektury”. Listę zadań z odpowiedziami masz w części „Na egzaminie”.

  7. 7.Jak kończą się Kamienie na szaniec?+

    Odp.:Po akcji pod Arsenałem Rudy umiera z ran zadanych w śledztwie, a tego samego dnia umiera ranny w akcji Alek. Na tym kończyło się pierwsze wydanie. Drugie, z 1944 roku, opowiada jeszcze o ostatnich miesiącach Zośki, który mimo żałoby dowodził dalej i zginął w sierpniu 1943 roku w akcji pod Sieczychami. Gdy opowieść się kończy, żaden z trzech przyjaciół już nie żyje.

Powiązane lektury

Wszystkie lektury obowiązkowe

Źródła

Tę stronę napisaliśmy my, nie CKE. Stan na 13 października 2026.

13 października 2026

Zadanie ostatnie.

Sprawdź się w arkuszu w formacie egzaminu ósmoklasisty: zadania do tekstów i wypracowanie z odwołaniem do lektury, ocenione według kryteriów CKE.