Syzyfowe prace Stefana Żeromskiego

Czwartego stycznia państwo Borowiczowie – pan Walenty i chora na piersi pani Helena – wiozą saniami swojego jedynaka, ośmioletniego Marcinka, z rodzinnych Gawronek do szkoły w pobliskich Owczarach. Ojciec udaje wesołość i pokazuje synowi zajęcze tropy, matka nie kryje łez, a chłopiec coraz wyraźniej czuje, że w szkole nie czeka go nic dobrego. Nad drzwiami budynku podobnego do chłopskiej chałupy wisi tablica z rosyjskim napisem: to rządowa szkoła początkowa.

Witają ich nauczyciel Ferdynand Wiechowski, uniżony i wiecznie uśmiechnięty, oraz jego żona Marcjanna w niebieskich okularach, która od progu mówi, że Marcinek ma być „chlubą” rodziny. U nich mieszka też dziesięcioletnia Józia, przedstawiana jako siostrzenica księdza Piernackiego. Ojciec umawia się z nauczycielką, jakie produkty będzie dostarczał w zamian za naukę i utrzymanie syna – na korepetytora w domu go nie stać. Marcinek dopiero z tej targowej rozmowy rozumie, że naprawdę zostaje. Gdy sanie odjeżdżają w ciemność, rzuca się za nimi z krzykiem „Mamusiu!”; nauczyciele siłą sprowadzają go z powrotem. W łóżku płacze i planuje ucieczkę, a w nocy budzi się w obcym pokoju pełnym chrapania.

Następnego dnia poznaje szkołę: duszna izba pełna kaszlących wiejskich dzieci, które uczą się czytać i liczyć po rosyjsku, choć prawie nic nie rozumieją. Kilkunastoletni Piotr Michcik pyta Marcina, czy umie czytać po rosyjsku, i z dumą czyta mu rosyjską czytankę – chłopiec nie rozumie ani słowa. Nauczyciel, śmiertelnie znudzony, każe dzieciom wołać przy sprawdzaniu obecności „jest’” po rosyjsku, słucha dukania kolejnych uczniów, a na koniec uczy ich cerkiewnej pieśni. Dzieci zbaczają jednak na znaną z kościoła melodię Święty Boże, więc Wiechowski aż poczerwieniały wykrzykuje swoją pieśń, by ją zagłuszyć.

Po dwóch miesiącach nauczycielka pisze rodzicom, że Marcinek zrobił wielkie postępy. Chłopiec rzeczywiście czyta już po rosyjsku i pisze dyktanda, ale nauka to męka: w arytmetyce wszystko mąci mu nieznajomość rosyjskich nazw, w dyktandzie robi po kilkadziesiąt błędów, a gramatykę i wiersze wkuwa na pamięć. Nie wolno mu bawić się z wiejskimi dziećmi, więc całe dnie siedzi przy oknie z widokiem na pustą, zaśnieżoną równinę. Rodzice go nie odwiedzają, żeby go „zahartować”. Na jedynym spacerze, gdy z góry dostrzega okolice rodzinnych Gawronek, wybucha płaczem.

W marcu Wiechowski przywozi wiadomość, że przyjeżdża dyrektor. W szkole i w domu zapada popłoch: nauczyciel, nie szczędząc dyscypliny, uczy dzieci rosyjskiego powitania, a dwóch chłopców – wyliczania członków rodziny carskiej; szoruje się izbę, nauczyciel przywozi z miasteczka piwo, a pani Marcjanna przygotowuje pieczyste dla gościa. Marcinek wypatruje z okna posłańca od zaprzyjaźnionego nauczyciela z Dębic, a potem chowa się z Józią w kuchni.

Dyrektor Piotr Nikołajewicz Jaczmieniew, z pozoru łagodny i uśmiechnięty, najpierw słucha czytania Michcika, wskazanego przez nauczyciela, i jest zachwycony; potem jednak sam przepytuje dzieci, odkrywa, że większość nie umie czytać po rosyjsku, a sporo czyta po polsku – niektóre z pomocą samej nauczycielowej. Oskarża Wiechowskiego o polską propagandę i wychodzi bez poczęstunku. Zrozpaczony nauczyciel płacze i pije piwo butelka po butelce, gdy nagle Jaczmieniew wraca rozpromieniony, przeprasza i obiecuje podwyżkę. Okazuje się, że wiejskie matki poskarżyły mu się na Wiechowskiego, że uczy dzieci rosyjskich pieśni – i właśnie to go uratowało. Nauczyciel upija się z radości i w bieliźnie wyzywa chłopów, a Marcinek patrzy na to ze zgrozą.

W drodze powrotnej Jaczmieniew wspomina młodość: studia w Moskwie, marzenie o pracy wśród ludu i wędrówki po szwajcarskich szkołach. Płacze nad utraconą szlachetnością, ale zaraz zaczyna rozważać, jak skuteczniej prowadzić rusyfikację – tak, by tutejszy chłop pokochał Rosję i jej wiarę.

Kilka miesięcy później, w upalne dni, pani Borowiczowa przywozi Marcinka do gimnazjum klasycznego w Klerykowie, mieście gubernialnym, na egzamin do klasy wstępnej. Na dawnym klasztornym korytarzu tłoczą się rodzice – szlachta, urzędnicy, księża, zamożni chłopi – i od dni czekają na wyznaczenie terminu, rozmawiając szeptem, bo po polsku. Pedel, zwany panem Pazurem, pokrzykuje, że po polsku mówić nie wolno. Siwy dyrektor gimnazjum grubiańsko przepytuje szynkarza Trznadelskiego, który też przywiózł syna, a jakiś gimnazista drwi z nowych spodni Marcina. Sekretarz nie umie nic powiedzieć: wszystko zależy od nauczyciela klasy wstępnej, pana Majewskiego.

Matka i syn mieszkają w podłym Hotelu Warszawskim, gdzie Marcin bez końca powtarza rosyjską gramatykę, a za ścianą jakiś chłopiec kłóci się z ojcem o rosyjskie akcenty. Odwiedza ich kupiec zbożowy i opowiada, że kandydatów jest ponad stu na trzydzieści cztery miejsca, a jego brat zapewnił synowi przyjęcie, płacąc Majewskiemu za tydzień prywatnych lekcji po trzy ruble za godzinę. Pani Borowiczowa postanawia zrobić tak samo, choć dla zubożałej szlacheckiej rodziny to ogromny wydatek; prosi męża listownie, by pożyczył od bankierów dwadzieścia pięć rubli.

W eleganckim mieszkaniu Majewskiego czeka na profesora długo; w kącie salonu widzi ikonę z lampką i przypomina sobie, że przeszedł on na prawosławie. Majewski, były nauczyciel wiejskiej szkółki, który od dwóch lat uważa się za Rosjanina, zaczyna rozmowę po rosyjsku, a pani Borowiczowa, nie znając tego języka, odpowiada po francusku. W końcu profesor przepytuje Marcina i zgadza się udzielić kilku lekcji, narzekając na jego polską wymowę. Matka płaci z góry za osiem lekcji: podaje dwadzieścia pięć rubli, a Majewski skrupulatnie wydaje jej rubla reszty. Marcin ma przychodzić codziennie o piątej.

Po zaledwie trzech lekcjach u Majewskiego odbywa się egzamin z rosyjskiego. Komisji przewodniczy groźny inspektor Sieldiew; Majewski naśladuje każdą jego minę, a trzeci nauczyciel, Ozierski zwany „Kałmukiem”, dłubie patyczkiem w uchu. Z ponad stu kandydatów po czytaniu i rozbiorze zostaje pięćdziesięciu kilku, a po dyktandzie i drugim przesłuchaniu w klasie siedzi trzydziestu kilku – i niemal wszyscy oni, poza kilkoma prawosławnymi i synami ludzi wpływowych, chodzili na lekcje do Majewskiego. Marcin jest wśród nich. Matka, szczęśliwa, czuje jednak nienawiść, gdy widzi, jak Majewski uśmiecha się do odrzuconych. Inspektor publicznie oświadcza, że dzieci są źle przygotowane, bo w domach mówi się po polsku, a ojca, który zwraca się do niego po polsku, pyta groźnie o nazwisko. Egzamin z religii u księdza prefekta Wargulskiego trwa kwadrans, z arytmetyki to formalność. Marcin zostaje przyjęty do klasy wstępnej.

Matka umieszcza go na stancji u swojej dawnej sąsiadki, pani Przepiórkowskiej, zwanej „starą Przepiórzycą”. Staruszka mieszka na biednym przedmieściu Wygwizdów z kwaśnymi, starzejącymi się córkami i synem Karolem, nieśmiałym urzędnikiem; jeden jej syn zaginął w powstaniu, drugi zmarł ukąszony przez żmiję. Za mieszkanie i utrzymanie Marcina żąda stu pięćdziesięciu rubli i dostaw z gospodarstwa: drewna, ziemniaków, mąki. W poprzednim roku mieszkało tu pięciu uczniów i pilnujący ich korepetytor.

Codziennie przychodzą tu na kawę dwaj starzy emerytowani radcy. Somonowicz twierdzi, że niepotrzebnie wszyscy pchają dzieci do szkół, bo z takich „półmędrców” bierze się bunt; Grzebicki spiera się z nim, a potem ze łzami w oczach gwiżdże marsz z koronacji cara z 1829 roku, Somonowicz zaś z podziwem wspomina księcia Lubeckiego. Gdy pada nazwisko Murawiewa, Somonowicz nie chce o nim słuchać. Pani Borowiczowa w tym gwarze myśli z lękiem o przyszłości syna.

Po rozpoczęciu roku szkolnego Marcin przesiaduje na starych belkach pod murem podwórza i wkuwa na pamięć historię świętą, aż mu zasycha w gardle. Arytmetyki i rosyjskiego uczy się z korepetytorem, siódmoklasistą Wiktorem Pigwańskim zwanym „Pytią” – szkolnym poetą, który ciągle pisze rzewne wiersze o własnej śmierci, pełne rusycyzmów. Bracia Daleszowscy gardzą Marcinem, drwią z niego i ogrywają go w obrazki, a drugoroczny pierwszak Szwarc, zwany „Bułą”, przekonuje go, że uczeń klasy wstępnej to jeszcze nikt. Chłopiec czuje się na stancji samotny i nocami boi się lekcji arytmetyki, z której prawie nic nie rozumie. Pani Przepiórkowska okazuje mu serce, wsuwając mu suszone owoce, a Majewski, odkrywszy, że Borowiczowie nie są zamożni, okazuje mu coraz mniej życzliwości.

Na wielkich przerwach na podwórzu gimnazjum toczą się bitwy na kasztany między młodszymi klasami. Pomocników gospodarzy klas, którzy próbują je przerwać, uczniowie obrzucają przezwiskami po polsku. Marcin jest dzielnym żołnierzem i raz tak oberwał kasztanem pod żebro, że przez dwa tygodnie nie mógł leżeć na prawym boku.

W ławce siedzi obok Romka Gumowicza, syna biednej akuszerki, który drugi rok chodzi do klasy wstępnej i z którego Majewski regularnie szydzi, wypominając mu pochodzenie. Pewnego dnia nauczyciel wywołuje go do tablicy; przerażony chłopiec pisze nie te liczby, a Majewski porównuje go po polsku do „pachciarskiej kobyły”. Klasa wyje ze śmiechu, a Marcin z okrucieństwem szepcze Gumowiczowi, że dostał pałę. Gdy jednak widzi na rzęsie kolegi jedną samotną łzę, przestaje się śmiać – pierwszy raz w życiu czuje współczucie.

Przed Zielonymi Świątkami pani Borowiczowa, która akurat ma sprawę w Klerykowie, dzięki znajomości z Majewskim uzyskuje dla syna dwudniowy urlop i wiezie go bryczką do Gawronek jako niespodziankę dla ojca. Jadą wieczorem, a potem nocą, wąską, kamienistą doliną nad strumieniem, w blasku księżyca. Szum wody przypomina Marcinowi dawne zabawy na wsi, a on sam czuje się kimś innym niż uczeń gimnazjum.

Fornal Jędrek opowiada, jak przed kilkoma tygodniami ukradziono ze stajni ulubioną gniadą klacz: złodziej przepiłował drąg w drzwiach, a ślady zgubiły się w stawie i w rzece. Wieczorem klacz sama przybiegła z lasu galopem, z postronkiem na szyi i szmatami na nogach, i rżała pod wrotami, a całe gospodarstwo płakało z radości. Marcin słucha tego ze wzruszeniem.

Przy brodzie przez rzeczkę chłopiec kładzie głowę na kolanach matki i mówi, jak dobrze, że po niego przyjechała; ona pyta, czy zawsze będzie ją kochał, a on odpowiada łzami. Gdy widać już światła dworu, Marcin zrywa z płotu przy starej kapliczce wielki pęk kwitnącego bzu i rzuca go matce na kolana. Matka nie ma serca go zganić.

Latem, po promocji Marcina do klasy pierwszej, umiera pani Borowiczowa. Na pogrzebie chłopiec płacze na pokaz; dopiero w Gawronkach, w nieposprzątanej sypialni matki, przed pustym łóżkiem, naprawdę czuje, że jej nie ma. Ojciec, zapracowany w gospodarstwie, troszczy się już tylko o pieniądze na szkołę i o to, czy syn nie dostaje złych stopni. Marcin zostaje sam, a w szkole się zaniedbuje.

Zaprzyjaźnia się z drugorocznym pierwszakiem Wilczkiem, rozpieszczonym synem bogatej lichwiarki, mistrzem ściągania, podpowiadania i wagarów, i ulega jego wpływowi. W grudniu, w dzień galowy, obaj uciekają przed nabożeństwem za miasto. Marcin marznie i wraca, by zdążyć na chór, gdzie uczniowie po sumie śpiewają hymn carski.

Na ciemnych schodach do chóru widzi modlącego się prefekta, księdza Wargulskiego, i chowa się we wnęce okna. Wbiega inspektor gimnazjum, który kazał śpiewać hymn po rosyjsku, a słyszy go po polsku. Ksiądz spokojnie oświadcza, że to jego decyzja i że w kościele uczniowie zawsze będą śpiewać po polsku, a gdy inspektor próbuje się przedrzeć na chór, prefekt chwyta go za futrzany kołnierz, znosi ze schodów i wypycha na korytarz – wszystko w huku organów. Potem odkrywa Marcina i każe mu obiecać, że nikomu nie powie, co widział. Chłopiec obiecuje, dodając, że matki już nie ma.

Narrator przedstawia nauczycieli klasy pierwszej. Gospodarzem klasy jest stary łacinnik Rudolf Leim, niegdyś najlepszy nauczyciel dawnej polskiej szkoły wojewódzkiej, zepchnięty po jej zamianie na gimnazjum rosyjskie do niższych klas. Jest wzorowym, lojalnym urzędnikiem, w dni galowe chodzi przez miasto w mundurze, z orderami i w starym pierogu, z czego śmieją się uczniowie i przekupki. Surowo karze za mówienie po polsku – choć w domu sam mówi po polsku, a jego córki urządzają w mieście patriotyczne zebrania i odczyty utworów zakazanych przez cenzurę, potajemnie wydobytych z jego biblioteki.

Gdy dyżurny Makowicz wypisuje na tablicy, że Borowicz ciągle głośno mówi po polsku, Leim skazuje Marcina na dwie godziny kozy. Zaraz potem dziwnie radzi mu jednak, by nie zbliżał się do Makowicza i jego „parszywych” okładek, i patrzy na niego wzrokiem, który – jak wydaje się Marcinowi – wstydzi się go i zarazem bezlitośnie z niego drwi.

Nauczyciel rosyjskiego Iłarion Ozierski, zwany „Kałmukiem”, człowiek wykształcony, ale bezradny i roztargniony, nie umie utrzymać porządku: uczniowie wrzeszczą po polsku, dzwonią, przeciągają sznurki między ławkami. Polskiego, przedmiotu nieobowiązkowego, uczy pan Sztetter, człowiek światły, ale tak przerażony o posadę, że prawie niczego nie uczy, a lekcje odbywają się po rosyjsku; uczniowie gardzą tym przedmiotem i chętnie z niego uciekają. Najwięcej szacunku budzi zimny i sprawiedliwy matematyk Nogacki – który, nie myśląc wcale o rusyfikacji, swoim twardym systemem sprawia, że jego uczniowie jeszcze po latach liczą w myślach po rosyjsku.

W klasach drugiej i trzeciej Marcin uczy się przeciętnie. Wiosną, w trzeciej klasie, chłopcy ze stancji – dwaj Daleszowscy, Szwarc i Borowicz – potajemnie strzelają w zarośniętym parku ze starego pistoletu Szwarca, chowając go w spróchniałej wierzbie. Pewnej niedzieli przez płot przeskakuje żandarm: Daleszowscy uciekają, a Marcin i Szwarc zostają złapani i odprowadzeni do gimnazjum. W mieście krążą plotki o schwytanych spiskowcach.

Noc chłopcy spędzają zamknięci w klasie. Marcin nie śpi, wyobraża sobie Sybir i rozpacz ojca, modli się i składa śluby; Szwarc śpi spokojnie i zjada cały chleb. Rano przed radą pedagogiczną dyrektor zapowiada wydalenie i pyta, czy strzelali z prochem, jak chce policja. Szwarc wszystkiemu zaprzecza, a Marcin, chcąc przyznać się tylko do połowy, mówi, że strzelał bez prochu. Geograf Wielkiewicz kpi z „niebezpiecznego konspiratora” i wszyscy nauczyciele wybuchają śmiechem. Ostatecznie chłopców nie wyrzucają, tylko skazują na długą kozę o chlebie i wodzie.

Marcin przypisuje ocalenie wstawiennictwu zmarłej matki i zaczyna codziennie przed lekcjami modlić się w ciemnym przejściu pod chórem katedry. Pobożność daje mu ufność i spokój: czuje, że matka wie o wszystkich jego troskach, i uczy się teraz pilnie. Obok niego modli się co rano ubogi stary urzędnik, z którym nigdy nie zamienia słowa; gdy raz mijają się na ulicy i starzec uśmiecha się do niego, Marcin jest wzruszony do łez.

Po promocji do klasy piątej Marcin spędza wakacje w Gawronkach. Ojciec się postarzał, a dom bez matki popada w ruinę: wszystko jest zaniedbane, zniszczone, a po kwiatach przed gankiem nie został ślad – pachnie tylko rezeda, jak wspomnienie matki. Ojciec posyła syna na łąkę, by pilnował kosiarzy, i daje mu po raz pierwszy nabitą dubeltówkę. Marcin zaraz zapomina o kosiarzach i rusza za dzikimi kaczkami. Od tej pory całe dnie, a często i noce, spędza na włóczędze po lasach i wzgórzach – więcej chodzi za ptakami, niż do nich strzela.

Poznaje życie okolicznych wsi: biednych chłopów-kłusowników i rzemieślników, bogatego lichwiarza Scubiołę z Bukowca, który wyzyskuje sąsiadów, i najuboższy przysiółek Gawronki, gdzie każdy ma najwyżej trzy morgi kamienistej ziemi. Najbiedniejszy jest Lejba Koniecpolski, który robi trepy i sam z żoną zaprzęga się do brony; latem, gdy wszyscy idą na zarobki, jego rodzina przymiera głodem.

Najbardziej Marcin lubi Szymona Nogę, starego kłusownika i znakomitego strzelca. Noga opowiada mu, jak chłop Kostur w czasie powstania zastrzelił Kozaka, który bił prowadzonego jeńca-powstańca, i jak potem pochował tego powstańca pod świerkiem z krzyżykiem. Marcina takie historie mało obchodzą: jego poglądy to echo radcy Somonowicza i goryczy ojca, który w powstaniu stracił majątek i siedział w więzieniu. W ukrytej w zaroślach altanie chłopiec czyta nieprzyzwoite romanse, którymi wymieniają się czwartoklasiści, i marzy o przygodach.

Noga obiecuje mu polowanie na głuszce i każe kupić wódkę, którą rzekomo te ptaki wyczuwają. W lesie daje Marcinowi wabik, każe mu gwizdać i znika. Chłopiec wabi do zmroku, a gdy idzie za dziwnym głosem, znajduje Nogę śpiącego i chrapiącego obok pustej butelki. Później dowiaduje się, że głuszców w tych lasach od dawna nie ma.

Po wakacjach w gimnazjum zaszły duże zmiany. Odszedł stary dyrektor, inspektor i Leim; nowym dyrektorem jest Kriestoobriadnikow, inspektorem Zabielski, przychodzi też pomocnik gospodarzy klas Mieszoczkin. Nowe władze zaprowadzają na stancjach system nadzoru: każda ma „starszego”, każde wyjście trzeba zapisywać w książce, a nauczyciele i pomocnicy dniem i nocą robią rewizje, grzebią w kuferkach i siennikach, podsłuchują pod oknami. Polskiej książki nie można już mieć na stancji. Życie ucznia staje się życiem więźnia, a zwykła wojna uczniów z nauczycielami nabiera cech sporu politycznego.

Kriestoobriadnikow i Zabielski są jednak politykami sprytnymi: nie wymierzają surowych kar, w sporach z nauczycielami-Polakami stają po stronie ucznia, a zarazem dbają o rozwój rosyjskiego życia w mieście, nie pozwalają uczniom chodzić na polskie przedstawienia i organizują rosyjski teatr amatorski.

W piątej klasie ktoś rzuca, że na tę „szopkę” chodzą tylko głupcy. Marcin, urażony, bo jego kolega chciał pójść, postanawia iść na przekór; radca Somonowicz gorąco go do tego zachęca. W teatrze rosyjska mowa po raz pierwszy wydaje mu się żywym językiem obcego kraju i czuje się nieswojo, ale gdy widzi, że z loży patrzą na niego z życzliwością dyrektor i jakieś damy, wysuwa się, żeby go było widać. Majewski prowadzi go z kilkoma Polakami do loży dyrektora, gdzie zostają przedstawieni gubernatorowi i damom, a potem Mieszoczkin przynosi uczniom na parter dwa wielkie pudła cukierków. Nazajutrz kolega Nieradzki kpi z Marcina, ale inspektor Zabielski każe mu odnieść kajety klasy do swojego mieszkania, a tam pokazuje mu albumy i książki, częstuje ciastkami i żali się, że uczniowie mu nie ufają. Zachwycony Marcin zostaje stałym gościem inspektora.

Pod koniec sierpnia szosą do Klerykowa idzie pieszo, drugi dzień z rzędu, Jędrek, czyli Andrzej Radek, w lichym mundurze i butach poczernionych domowym szuwaksem. Jest synem rataja, fornala z folwarku w Pajęczynie Dolnym. Jako mały pastuch prosiąt dla uciechy dworu przedrzeźniał chorego na płuca guwernera paniczów, Antoniego Paluszkiewicza zwanego Kawką. Ten złapał go kiedyś, zamknął w swoim pokoju i zamiast go zbić, dał mu do obejrzenia atlas zwierząt. Od tej pory chłopiec przychodził do niego potajemnie, nauczył się czytać, a Kawka za własne oszczędności oddał go do progimnazjum w Pyrzogłowach. Wkrótce zmarł na suchoty, a Radek utrzymywał się sam z korepetycji, ukończył cztery klasy i teraz idzie do piątej klasy gimnazjum w Klerykowie. Nie chce zostać księdzem, jak mu wróżono: pamięta słowa nauczyciela, że nauka jest jak morze, którego im więcej pijesz, tym bardziej jesteś spragniony. W domu rodzinnym, gdzie wszyscy widzą w nim wciąż pastucha, czuł się obco.

Droga jest przykra: szynkarka w karczmie bierze go za uciekiniera i woła sołtysa, a chłop, któremu zapłacił dwadzieścia groszy za podwiezienie, nie oddaje pieniędzy. W końcu zabiera go bryczką młody szlachcic i przywozi do swego krewnego, pana Płoniewicza, który szuka taniego korepetytora dla syna Władzia. Radek dostaje za tę pracę maleńką izdebkę obok spiżarni, pełną szczurów, i skąpe jedzenie. Uczy niezbyt pojętnego Władzia i jego siostrę Micię od rana do północy, a własne lekcje odrabia nocami. Jedynym przyjacielem jest dla niego krzak głogu za oknem, przypominający wieś.

W klasie piątej koledzy szydzą z jego butów, ubrania i chłopskiej mowy; Tymkiewicz przedrzeźnia go gwarą. Gdy na lekcji Nogackiego Radek ze zdenerwowania myli się przy tablicy, Tymkiewicz szepcze mu szyderczą podpowiedź gwarą. Radek kończy zadanie świetnie, a po lekcji pobija Tymkiewicza do krwi. Dyrektor Kriestoobriadnikow wyrzuca go z gimnazjum, nazywając chamem.

Zrozpaczony Radek siedzi na kamieniu pod murem dziedzińca i widzi przed sobą drogę z powrotem, której nie chce iść. Podchodzi do niego nieznany uczeń szóstej klasy, Marcin Borowicz, i obiecuje porozmawiać z inspektorem Zabielskim. Po godzinie inspektor prowadzi Radka pod kancelarię, a dyrektor publicznie darowuje mu winę po raz ostatni. Radek wraca na lekcję i bezskutecznie próbuje przypomnieć sobie twarz swojego wybawcy.

Klasa szósta dzieli się na dwa obozy. „Literaci”, do których należy Borowicz, pozostają pod wpływem inspektora Zabielskiego: na niedzielnych zebraniach, często w jego mieszkaniu, czytają literaturę rosyjską – Puszkina, Lermontowa, Gogola – a niektórzy piszą wypracowania szkalujące Polskę jako kraj szlacheckiego bezprawia albo hymny na cześć Rosji. Działalność inspektora zaszczepia w nich wstręt do wszystkiego, co polskie, a podziw dla Rosji uchodzi wśród nich za znak postępowości. Drugi obóz, „wolnopróżniacy”, synowie szlachty i ludzi zamożnych, gra w karty, tańczy, jeździ potajemnie konno i ugania się za aktorkami; nie ma wśród nich ani jednego donosiciela. Gdy podczas nudnych rekolekcji wielkanocnych z ostatnich ławek rozlega się wołanie, by zagrać trefla, władze nie zdołają wykryć winnych.

Nauka w starszych klasach jest martwa: greki i łaciny uczy się przez wkuwanie całych stron, tak że nikt nie wie, o czym właściwie jest Iliada; na historii Rosji trzeba recytować genealogie książąt; języki nowożytne i polski są lekceważone. Najważniejsze są rosyjskie wypracowania pisane według sztywnego planu.

Do rąk uczniów trafia jednak rosyjski przekład Historii cywilizacji w Anglii Henry’ego Thomasa Buckle’a. Książka staje się dla grupy uczniów objawieniem. Wokół siódmoklasistów Nochaczewskiego zwanego „Spinozą” i Millera zwanego „Balfegorem” powstaje kółko materialistów, a Borowicz, który mieszka teraz jako korepetytor na stancji u tak zwanej „Czarnej pani”, staje się w nim specjalistą od ateizmu i odrzuca dawną wiarę. Chłopcy z zapałem uczą się matematyki i fizyki, Borowicz wykuwa na zapas trygonometrię z siódmej klasy, a w rzeźni kupują oczy wołów, by je badać. Każdy marzy, by sam zostać Bucklem. Narrator zauważa jednak, że ponieważ książkę znają tylko po rosyjsku, wszystkie swoje poglądy umieją wyrazić już tylko po rosyjsku – to najbardziej podstępna forma rusyfikacji, przyjęta dobrowolnie, bo nikt nie dał tej młodzieży książek polskich.

W siódmej klasie uczy się Tomasz Walecki zwany „Figą”, drobny, bardzo zdolny i hardy, drugi uczeń w klasie. Jego matka, gorliwa katoliczka, kontroluje każdą jego myśl i lekturę, więc nie należy on do kółka Buckle’a, a Borowicz ciągle mu dokucza.

Nauczyciel historii Kostriulew, zajadły rusyfikator, czyta na lekcjach spoza programu oszczercze „dopełnienia” o dziejach Polski i Kościoła. Gdy opowiada o rzekomo odkrytych w podziemiach klasztoru żeńskiego pod Wilnem trumienkach z ciałami niemowląt, Walecki wstaje i w imieniu całej klasy prosi, by przestał czytać takie rzeczy: jest katolikiem i nazywa to nędznym fałszem. Kostriulew wybiega, a Borowicz drwi z „ognistego katolika”.

Zaraz zjawia się dyrektor z inspektorem i całym gronem nauczycieli. Dyrektor krzyczy o buncie, inspektor pyta, kto upoważnił Waleckiego. Prymus Goldbaum wykręca się bólem głowy. Inspektor pyta swojego ulubieńca, Borowicza, a ten oświadcza, że uważa „dopełnienia” za pożyteczne i że Walecki protestował tylko we własnym imieniu. Pozostali uczniowie, z ulgą, powtarzają za nim to samo; tylko Rutecki odpowiada, że zmawiał się z Waleckim. Gdy nauczyciele wychodzą, najstarszy w klasie kolega, „Pieprzojad”, nazywa ich postawę świństwem, ale Borowicz broni się, że w historii chodzi o prawdę.

Wezwana matka Waleckiego zgadza się, by syn dostał rózgi zamiast wyrzucenia ze szkoły z „wilczym biletem”, który zamykał drogę do innych szkół. Stróże niosą szarpiącego się chłopca do izby kar. Gdy wraca do klasy z twarzą czarną od krwi, rzuca Borowiczowi tak straszne spojrzenie, że Marcin drży.

Po Bożym Narodzeniu do siódmej klasy przychodzi nowy uczeń, Bernard Sieger, wyrzucony z gimnazjum w Warszawie za nieprawomyślność i przyjęty w Klerykowie dzięki czyjemuś wstawiennictwu. Mieszka pod nadzorem u Kostriulewa, nie wolno mu spotykać się z kolegami poza szkołą, a nauczyciele codziennie rewidują mu tornister. Jest spokojny, uprzejmy, z wyrazem lekkiej drwiny na twarzy, dobrze się uczy, czytał Buckle’a i znacznie więcej. Koledzy patrzą na niego z ciekawością i zazdrością.

Dopiero po miesiącu pozwalają mu chodzić na lekcje polskiego. Na pierwszej z nich, gdy Sztetter pyta o nazwisko, nowy uczeń wyjaśnia, że w papierach stoi Sieger, bo tak pisali się jego dziad i ojciec, a on nazywa się Zygier, i mówi, że przecież to ich język ojczysty. Czyta wiersz z podręcznika i – ku zdumieniu klasy – rozbiera go po polsku. Na pytanie o lektury mówi, że w Warszawie sami czytali romantyków: trzecią część Dziadów, Improwizację, Pana Tadeusza. Opowiada po rosyjsku o młodości Mickiewicza i o nocy listopadowej, a gdy Sztetter pyta, czy umie coś na pamięć, zaczyna recytować Redutę Ordona.

Przerażony nauczyciel próbuje go powstrzymać, ale Zygier mówi dalej, a Walecki staje przy drzwiach i pilnuje korytarza. Klasa słucha w milczeniu, niektórzy wstają z ławek. Gdy Zygier dochodzi do opisu żołnierza, który nie znalazł już ładunku i padł, Borowicz nagle przypomina sobie powstańca z opowieści Szymona Nogi, zakatowanego przez Kozaków i pochowanego pod świerkiem. Ściska zęby, żeby nie wybuchnąć płaczem, a po twarzy Sztettera płyną łzy.

W ósmej klasie Borowicz i jego przyjaciele spotykają się na „górce” – izdebce na strychu Starego Browaru, gdzie mieszka ich kolega Marian Gontala, który utrzymuje się z korepetycji i pomaga ubogiej rodzinie. Wchodzi się tam przez ruchomą deskę w parkanie i kładkę nad cuchnącym kanałem. Przychodzą Zygier, Borowicz, Walecki, kolega zwany „Pieprzojadem” i siódmoklasista Andrzej Radek, z którym Zygier przyjaźni się na śmierć i życie; młodsi bracia Gontali pilnują schodów. Duszą zebrań jest Zygier, a pod jego wpływem chłopcy zmieniają się całkowicie: zaczynają czytać zakazaną literaturę polską, wielką poezję emigracyjną i historię powstań.

Książek dostarcza Radek: w szafce, którą Płoniewiczowie wyrzucili do jego izdebki, znalazł dzieła Mickiewicza i Słowackiego, historię powstania listopadowego, pamiętniki z 1831 i 1863 roku, a także Dantego i Szekspira. Gdy Borowicz czyta Dziady, ucieka do lasu, nie mogąc z nikim mówić – lektura poezji romantycznej przemienia go na zawsze. Walecki, zbuntowany przeciw matce, zaczyna czytać Buckle’a. Na „górce” chłopcy także wspólnie odrabiają lekcje, a w niedziele przygotowują referaty; przychodzą nawet niektórzy wolnopróżniacy, choć karty są tu zakazane.

W kwietniu umawiają się na wieczór przy butelce wina. Spóźniony Borowicz widzi, że ku „górce” skrada się Majewski. Wciąga kładkę na swój brzeg, odcinając mu drogę, i z ukrycia obrzuca go bryłami błota, szepcząc, że to zapłata za teatr, za zebrania u inspektora i za próbę zrobienia z niego kogoś podobnego do siebie. Majewski, uwięziony między parkanem a kanałem, w końcu przechodzi w bród przez cuchnącą rzeczkę. Marcin kładzie kładkę na miejsce i ostrzega kolegów. Radek, poruszony po wypitym winie, zaczyna śpiewać nieznaną nikomu pieśń o kuciu broni, ale Zygier go ucisza. Wszyscy rozchodzą się pojedynczo, a gdy Majewski wraca o północy ze strażnikami, nie znajduje już nikogo.

Po Wielkanocy ósmoklasiści powtarzają materiał do matury. Borowicz uczy się sam, od świtu, na kamiennej ławce przy starym źródle w miejskim parku. Pewnego ranka zastaje na ławce naprzeciwko Annę Stogowską, uczennicę siódmej klasy gimnazjum żeńskiego, zwaną „Birutą”, w której zakochał się pod koniec zimy, spotkawszy ją na ulicy w drodze do cerkwi.

Narrator opowiada jej historię. Ojciec, Polak, lekarz wojskowy, ożenił się w Petersburgu z Rosjanką i wpadł w karty i pijaństwo. Matka nauczyła się polskiego, stała się Polką z przekonania, zerwała z rodziną i z Rosjanami, ale dzieci – ochrzczone w cerkwi – szkoła uznawała za Rosjan, a ona próbowała wychować je na Polaków. Złamana, zmarła młodo na zapalenie płuc. Anna, jej powiernica, przejęła po niej wszystko: prowadzi dom, uczy rodzeństwo nienawiści do rusyfikacji, w szkole musi chodzić do cerkwi i buntuje się przeciw temu, a dla koleżanek jest milczącą „Birutą”, która nie patrzy na chłopców i postanowiła poświęcić życie innej sprawie. Borowicz wyrwał kiedyś z cudzego sztambucha kartkę z wpisanym jej ręką patriotycznym wierszem Mieczysława Romanowskiego i trzyma ją w Antygonie.

Przez dwa poranki siedzą przy źródle naprzeciw siebie, nie zamieniając słowa. Gdy Anna przestaje przychodzić, Marcin dochodzi do wniosku, że wobec jej losu ta miłość jest niemożliwa, i postanawia jej unikać – cały ranek leży w lesie twarzą do ziemi. Ale przed świtem znów idzie do parku. Anna przychodzi, zmieszana; po długiej chwili podnosi oczy i ich spojrzenia się spotykają. Trwają tak w milczeniu, przy szmerze wody.

Od tamtego ranka Marcin nie widział już „Biruty”, choć szukał jej wszędzie. Zdał maturę, zdjął mundur, a wakacje spędził w domu, prowadząc gospodarstwo za ciężko chorego ojca. Na początku września, po żniwach, przyjeżdża na kilka dni do Klerykowa przed wyjazdem na uniwersytet do Warszawy.

Na ulicy chwyta go w ramiona „stara Przepiórzyca” i zaprasza na kawę. Opowiada, że dyrektor Kriestoobriadnikow zamknął jej stancję, bo uczniowie mają mieszkać u rosyjskich gospodyń i w internatach. Marcin mówi, że to sposób na rusyfikację także w domu, i wdaje się w kłótnię z niedołężnym już radcą Somonowiczem, który go początkowo nie poznaje. Starzec wykrzykuje, że Marcin jest wrogiem własnego narodu, który znów coś „zmajstruje”, że sam nie chce po raz trzeci patrzeć na klęskę i prędzej się zastrzeli, i radzi mu oddać się w ręce sprawiedliwości. Marcin wychodzi, nie czekając na kawę.

Biegnie na ulicę Anny. Okna mieszkania są puste, a stróżka mówi, że doktora Stogowskiego przeniesiono w głąb Rosji, a córka płakała, wsiadając na wóz – wyjechali pięć tygodni temu. Marcin idzie do parku, siada na swojej ławce przy źródle i całuje kartkę z wierszem pisanym ręką „Biruty”, pytając w duchu, po co dorośli umyślnie krzywdzą słabszych od siebie. Wtedy pochyla się nad nim Andrzej Radek, teraz uczeń ósmej klasy, i pyta, co mu jest. Marcin nie może wydobyć słowa; podaje tylko rękę i czuje mocny, jakby z żelaza uścisk Radka.