Kleksa

Renesans · Fraszka

Fraszki Jana Kochanowskiego

Fraszki to krótkie, dowcipne wiersze, w których Jan Kochanowski pisał o wszystkim: o biesiadach i miłości, o ludzkich wadach, o przemijaniu, o swoim domu w Czarnolesie. Na egzaminie ósmoklasisty obowiązuje wybór fraszek, więc przygotowaliśmy dwanaście często omawianych: każda z tekstem i numeracją wersów, interpretacją, środkami stylistycznymi i słowniczkiem.

Autor
Jan Kochanowski (1530-1584)
Wydanie
1584 (Kraków, Drukarnia Łazarzowa)
Epoka
Renesans
Gatunek
Fraszka

Na liście lektur

W skrócie

zacznij tutaj

Kochanowski pisał fraszki przez wiele lat i zebrał je w trzy księgi. Słowo „fraszka” znaczy „drobiazg, błahostka”, a sam gatunek to krótki wiersz zakończony puentą, czyli zaskakującą, dowcipną myślą. Nasz wybór pokazuje, jak różne mogą być fraszki.

Są fraszki o samej poezji: Na swoje księgi zapowiada, że w tej książce będą śmiechy i biesiady, a nie bohaterowie wojen, a Ku Muzom prosi, by wiersze przetrwały poetę. Są fraszki zabawne: anegdota O Doktorze Hiszpanie, który szedł spać trzeźwy, a wstanie pijany, i Raki, które czytane od końca zmieniają sens. Są satyryczne: Na nabożną i O kaznodziei wyśmiewają fałszywą pobożność i obłudę.

Są wreszcie fraszki poważne. O żywocie ludzkim i Człowiek boże igrzysko mówią, że ludzkie sprawy są marne, a człowiek jest jak lalka albo zabawka w rękach Boga. Na zdrowie uczy cenić to, co docenia się dopiero po stracie. Na lipę, Do gór i lasów i Na dom w Czarnolesie opowiadają o wsi, o życiu poety i o tym, czego warto chcieć: spokoju, zdrowia i czystego sumienia.

Kompozycja cyklu

Kochanowski ułożył fraszki w trzy księgi: Księgi pierwsze, wtóre i trzecie. Książkę otwiera dwuwierszowa dedykacja, w której poeta ostrzega, że kto napadnie na nie złośliwym językiem, „za fraszką nie stanie”, czyli sam nie będzie wart więcej niż fraszka. W każdej księdze fraszki różnego rodzaju przeplatają się ze sobą: żart stoi obok modlitwy, nagrobek obok anegdoty z biesiady.

Lista lektur egzaminu ósmoklasisty wymienia „wybór fraszek”, a nauczyciel sam decyduje, które omówić. Nasz wybór dwunastu fraszek jest więc nasz: wzięliśmy utwory ze wszystkich trzech ksiąg i każdego rodzaju. Są wśród nich fraszki o poezji (Na swoje księgi, Ku Muzom), refleksyjne (O żywocie ludzkim, Człowiek boże igrzysko, Na zdrowie), anegdotyczne i żartobliwe (O Doktorze Hiszpanie, Raki), satyryczne (Na nabożną, O kaznodziei) i związane z życiem poety i Czarnolasem (Do gór i lasów, Na lipę, Na dom w Czarnolesie). Jeśli na lekcji omawialiście inne fraszki, w wypracowaniu możesz odwołać się do nich.

Utwory

utwór po utworze
Każdy utwór osobno: jego sytuacja, odczytanie i budowa. Tekst z numeracją wersów rozwiniesz przyciskiem.

Księgi pierwsze

Na swoje księgi

Sytuacja

Poeta mówi o swoich fraszkach, czyli o książce, którą właśnie pisze. Wyjaśnia, o czym w nich nie będzie, a o czym będzie, i odpowiada z góry tym, którzy będą się z niego śmiać.

Odczytanie

To fraszka programowa: mówi o samych fraszkach. Wersy 1–4 odrzucają tematy wielkiej poezji, czyli eposu: bohaterów, boga wojny Marsa i „prędkonogiego” Achillesa z Iliady. Wersy 5–8 mówią, co zbierają karty poety: śmiechy, żarty, pieśni, tańce i biesiady. Wersy 9–12 to przekorne uzasadnienie: powaga w tych czasach się nie opłaca, a za fraszki przynajmniej nalewają wina. Ci, którzy się śmieją, niech się śmieją, bo to nic nie znaczy. Kochanowski żartuje z siebie, ale zarazem mówi, że lekka poezja też ma swoją wartość.

Budowa

Ośmiozgłoskowiec, rymy parzyste; dwanaście wersów.

Środki stylistyczne

  • epitetw. 4

    Achilles prędkonogi

    Stały epitet z eposu Homera przypomina, jaką poezję poeta odrzuca: wielką, poważną, o wojnie.

  • powtórzeniew. 5

    Ale śmiechy, ale żarty

    Powtórzone „ale” oddziela to, czego we fraszkach nie ma, od tego, co w nich jest: śmiech i zabawa.

  • wyliczeniew. 7

    Pieśni, tańce i biesiady

    Wyliczenie pokazuje świat fraszek: wesołe spotkania przy stole, muzyka i taniec.

Słowniczek

przeważne
wielkie, dzielne, odważne
Statek
stateczność, powaga
wżdy
przecież, przynajmniej
wniwecz
na nic, nie ma znaczenia

Księgi pierwsze

O żywocie ludzkim (Fraszki to wszytko, cokolwiek myślemy…)

Sytuacja

Poeta rozmyśla nad ludzkim życiem i mówi w imieniu wszystkich ludzi („myślemy”, „czyniemy”). Dochodzi do wniosku, że wszystko, co człowiek ceni, jest nietrwałe, a ludzie są jak lalki w czyichś rękach.

Odczytanie

Ta fraszka jest poważna, choć słowo „fraszki” znaczy tu tyle co drobiazgi, rzeczy bez wartości. Wersy 1–2 powtarzają to samo zdanie: wszystko, co myślimy i robimy, to fraszki. Wersy 3–6 rozwijają myśl: na świecie nie ma nic pewnego, a szlachectwo, uroda, siła, pieniądze i sława przeminą jak polna trawa, obraz znany z Biblii. Wersy 7–8 dodają gorzki obraz teatru lalek: ktoś, kto się z nas naśmiał, schowa nas do worka jak łątki po przedstawieniu. To myśl o marności świata i o tym, że człowiek nie panuje nad swoim losem.

Budowa

Jedenastozgłoskowiec ze średniówką po 5. sylabie (5+6), rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

  • anaforaw. 1–2

    Fraszki to wszytko, cokolwiek myślemy, / Fraszki to wszytko, cokolwiek czyniemy

    Powtórzony początek dwóch wersów brzmi jak sentencja i od razu podaje główną myśl utworu.

  • wyliczeniew. 5

    Zacność, uroda, moc, pieniądze, sława

    Pięć rzeczy, które ludzie najbardziej cenią, wymienionych jednym tchem, by zaraz pokazać, że wszystkie przeminą.

  • porównaniew. 6

    jako polna trawa

    Ludzkie dobra przemijają jak trawa na polu: obraz krótkiego życia, który zna Biblia.

  • porównaniew. 8

    Wemkną nas w mieszek, jako czynią łątkom

    Ludzie są jak lalki w teatrze, które po przedstawieniu wkłada się do worka: świat jest sceną, a człowiek nie jest panem swego losu.

Słowniczek

myślemy
myślimy (dawna forma)
czyniemy
czynimy, robimy
pieczy
opiece, staraniu
Zacność
szlachetne pochodzenie, poważanie
porządkom
zamiarom, ładom, temu, co ludzie urządzają
Wemkną
wetkną, włożą
mieszek
worek, sakiewkę
łątkom
lalkom, marionetkom

Księgi pierwsze

O Doktorze Hiszpanie

Sytuacja

Wesoła scenka przy wieczerzy, opowiedziana prawie w całości głosami biesiadników. Doktor Hiszpan chce iść spać, a towarzystwo idzie za nim z dzbanem wina. Na końcu głos ma sam doktor, który podsumowuje ten wieczór.

Odczytanie

To fraszka anegdotyczna, czyli żartobliwa opowiastka z życia. Wersy 1–6: doktor odchodzi przed kolacją, a goście postanawiają odwiedzić go później, „ale nie bez dzbana”. Wersy 7–10: doktor nie chce ich wpuścić, ale drzwi „puściły”, i zaczyna się picie zdrowia: tylko jeden kieliszek. Wersy 11–14: od jednego doszło do dziewięciu, doktorowi kręci się w głowie i mówi puentę: szedł spać trzeźwy, a wstanie pijany. Zabawna jest gra słów w wersie 8 i to, że uczony doktor przegrywa z towarzystwem.

Budowa

Jedenastozgłoskowiec (5+6), rymy parzyste; prawie cały tekst to dialog w cudzysłowach.

Środki stylistyczne

  • dialogw. 7

    Puszczaj, doktorze, towarzyszu miły!

    Fraszka składa się z wypowiedzi biesiadników: scenka ożywa, jakbyśmy ją słyszeli.

  • gra słóww. 8

    Doktor nie puścił, ale drzwi puściły

    Ten sam czasownik w dwóch znaczeniach: doktor nie wpuścił gości, ale drzwi ustąpiły pod ich naporem.

  • puentaw. 14

    Szedłem spać trzeźwo, a wstanę pijany

    Zaskakujące zakończenie w ustach samego doktora zamyka anegdotę i bawi przeciwstawieniem trzeźwego i pijanego.

Słowniczek

wieczerze
wieczerzy, kolacji
przedsię
mimo to, tymczasem
pódźmy
pójdźmy (dawna forma)
wierę
zaiste, naprawdę
dziewiąci
dziewięciu (kieliszków)
rząd
tu: los, położenie

Księgi pierwsze

Raki

Sytuacja

Mówiący wyznaje paniom miłość i wierność i chwali ich cnoty. Ale tytuł ostrzega: raki chodzą do tyłu, a tę fraszkę można przeczytać od końca, i wtedy mówi coś zupełnie przeciwnego.

Odczytanie

To fraszka żart, w której liczy się sposób czytania. Czytana zwyczajnie, od lewej do prawej, jest hołdem dla kobiet: trzeba im ustępować i wiernie je kochać, bo cenią cnotę, miłość i prawdę, a nie złoto. Gdy jednak czytamy każdy wers od ostatniego słowa do pierwszego, jak rak, który chodzi wstecz, sens się odwraca. Wers 1 brzmi wtedy mniej więcej tak: rada ma: sobie, nie paniom folgujmy, a cała fraszka zamienia się w złośliwą przestrogę przed kobietami. Kochanowski pokazuje, jak wiele zależy od szyku wyrazów i interpunkcji.

Budowa

Jedenastozgłoskowiec, rymy parzyste żeńskie; dziesięć wersów, każdy da się przeczytać od końca.

Środki stylistyczne

  • antytezaw. 4

    Miłości pragną nie pragną tu złota

    Przeciwstawienie miłości i złota czytane wprost chwali kobiety, a od końca zarzuca im chciwość.

  • powtórzeniew. 9

    Wiecznie wam służę nie służę na chwilę

    Powtórzone „służę” z zaprzeczeniem pozwala odwrócić sens: od końca wychodzi „na chwilę służę, nie służę wiecznie”.

Słowniczek

Folgujmy
ustępujmy, dogadzajmy
przysada
domieszka czegoś złego, fałsz
zdrady
oszustwa, niewierności
uprzejmą
tu: szczerą, serdeczną
rzemień
pasek ze skóry (ciągnąć rzemień: tu, przesadzać, wymagać za wiele)
omylę
zawiodę, oszukam

Księgi pierwsze

Na nabożną

Sytuacja

Mówiący zwraca się do pobożnej kobiety, która zapewnia go, że nie grzeszy, a mimo to bardzo często chodzi do spowiedzi. Zadaje jej jedno krótkie pytanie, które wystarczy, by ośmieszyć jej słowa.

Odczytanie

Najkrótsza fraszka w naszym wyborze ma tylko dwa wersy, a cała jej siła tkwi w puencie. Kobieta mówi, że nie grzeszy, a jednak często chodzi do spowiedzi: skoro się spowiada, to ma z czego. Pytanie „Czego się, miła, tak często spowiadasz?” obnaża fałszywą pobożność, która jest bardziej na pokaz niż od serca. To przykład fraszki satyrycznej: krótkiej, dowcipnej i wymierzonej w ludzką wadę.

Budowa

Jedenastozgłoskowiec (5+6), jeden dwuwiersz z rymem żeńskim.

Środki stylistyczne

  • pytanie retorycznew. 2

    Czego się, miła, tak często spowiadasz?

    Pytanie jest puentą: nie oczekuje odpowiedzi, bo sama jego treść zdradza, że kobieta mówi nieprawdę.

  • ironiaw. 1

    Jesli nie grzeszysz, jako mi powiadasz

    Mówiący udaje, że wierzy kobiecie, żeby jej słowa same obróciły się przeciwko niej.

Księgi wtóre

Na lipę (Gościu, siądź pod mym liściem…)

Sytuacja

Mówi lipa, drzewo rosnące, jak przyjmuje się zwykle, w Czarnolesie. Zaprasza gościa, by usiadł w jej cieniu, i wylicza, co może mu dać. Na końcu wspomina, jak ceni ją jej gospodarz.

Odczytanie

Fraszka jest monologiem drzewa, które mówi jak gospodyni. Wersy 1–4: lipa zaprasza gościa do odpoczynku i obiecuje, że nie dosięgnie go słońce, nawet w samo południe. Wersy 5–10: wylicza, czym kusi jej cień: chłodnym wiatrem, śpiewem słowików i szpaków, pszczołami zbierającymi z jej kwiatów miód na pańskie stoły i cichym szumem liści, przy którym łatwo zasnąć. Wersy 11–12 to puenta: lipa nie rodzi jabłek, ale gospodarz ceni ją jak najpłodniejsze drzewo z ogrodu Hesperyd. To renesansowa pochwała spokojnego życia na wsi, blisko natury.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po 7. sylabie (7+6), rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

  • personifikacjaw. 1

    Gościu, siądź pod mym liściem, a odpoczni sobie!

    Lipa mówi jak człowiek i zaprasza gościa: drzewo staje się gospodynią, która dba o przybysza.

  • apostrofaw. 1

    Gościu

    Zwrot do gościa wciąga czytelnika w sytuację: to on ma usiąść w cieniu lipy.

  • anaforaw. 5–6

    Tu zawżdy chłodne wiatry z pola zawiewają, / Tu słowicy, tu szpacy wdzięcznie narzekają

    Powtórzone „tu” podkreśla, że wszystko, co dobre, jest właśnie w tym jednym miejscu.

  • aluzja mitologicznaw. 12

    w hesperyskim sadzie

    Ogród Hesperyd, w którym rosły złote jabłka, to najcenniejszy sad z mitów: lipa jest dla gospodarza równie cenna.

Słowniczek

odpoczni
odpocznij (dawna forma)
nawysszej
najwyżej (dawna forma)
zawżdy
zawsze (dawna forma)
narzekają
tu: śpiewają, kwilą
szlachci
uszlachetnia, zdobi
snadnie
łatwo, bez trudu
napłodniejszy
najpłodniejszy (dawna forma)
hesperyskim
z ogrodu Hesperyd, w którym według mitów rosły złote jabłka

Księgi wtóre

Ku Muzom

Sytuacja

Poeta zwraca się do Muz, boginek poezji, które według mitów mieszkają na Parnasie. Przypomina, jak wiernie im służył, i prosi o jedną nagrodę: by jego wiersze przetrwały po jego śmierci.

Odczytanie

Cała fraszka to jedno długie zdanie, zbudowane jak modlitwa: najpierw warunki, potem prośba. Wersy 1–2 to apostrofa do Muz z Parnasu, które moczą włosy w wodzie z Hippokreny, źródła natchnienia. Wersy 3–8 wyliczają zasługi poety, każdą zaczynając od „jeśli”: był Muzom wierny przez całe życie, nie zazdrości królom bogactw, ceni cnotę wyżej niż pieniądze i nie chciał, by jego poezja komuś schlebiała albo żebrała o łaski. Wersy 9–10 to prośba: niech jego rymy nie zginą razem z nim, niech słyną, gdy on umrze. To motyw nieśmiertelności poety, znany z ód Horacego i z pieśni samego Kochanowskiego.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po 7. sylabie (7+6), rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

  • apostrofaw. 1

    Panny, które na wielkim Parnasie mieszkacie

    Zwrot do Muz nadaje fraszce ton uroczystej modlitwy do bóstw poezji.

  • peryfrazaw. 2

    ippokreńską rosą włosy swe maczacie

    Zamiast nazwać Muzy wprost, poeta mówi o źródle Hippokreny, symbolu natchnienia poetyckiego.

  • anaforaw. 5

    Jeśli królom nie zajźrzę pereł ani złota

    Powtarzane „jeśli” (w. 3, 5, 7) buduje szereg warunków, po których przychodzi prośba.

  • antytezaw. 10

    kiedy ja umrę, ony niechaj słyną

    Śmierć poety przeciwstawiona sławie jego wierszy: człowiek przemija, poezja może trwać.

Słowniczek

ippokreńską
z Hippokreny, źródła na górze Helikon, którego woda dawała natchnienie
statecznie
wiernie, stale
wolej
woli, chęci
zajźrzę
zazdroszczę (dawna forma)
za raz
razem, jednocześnie
ony
one (dawna forma)

Księgi wtóre

O kaznodziei

Sytuacja

Krótka scenka: ktoś pyta kaznodzieję, prałata, dlaczego nie żyje tak, jak naucza. Poeta wtrąca w nawiasie, co wie o prałacie, a duchowny odpowiada bez cienia wstydu i bez zastanowienia, jakby mówił o rzeczy zupełnie zwyczajnej.

Odczytanie

To fraszka satyryczna wymierzona w obłudę duchownych. Wersy 1–2 to pytanie, które każdy mógłby zadać. Nawias w wersie 3, „A miał doma kucharkę”, to złośliwa uwaga poety: prałat, który powinien żyć w czystości, trzyma w domu kobietę. Wersy 3–6 to odpowiedź kaznodziei, która jest puentą. Mówi, że za kazanie dostaje pięćset, a nie wziąłby i tysiąca za to, żeby żyć tak, jak naucza. Wiara stała się dla niego zawodem i źródłem dochodu, a nie sposobem życia.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec (7+6), rymy parzyste żeńskie; prawie cała fraszka to dialog.

Środki stylistyczne

  • dialogw. 1–2

    Czemu to, prałacie, / Nie tak sami żywiecie, jako nauczacie?

    Fraszka zaczyna się od pytania wprost: scenka ma świadka i rozmówcę, jak krótki skecz.

  • wtrąceniew. 3

    (A miał doma kucharkę.)

    Nawias to komentarz poety, który dopowiada to, o czym prałat milczy, i ustawia czytelnika przeciwko niemu.

  • puentaw. 6

    Bych tak miał czynić, jako nauczam w kościele

    Odpowiedź prałata zaskakuje szczerością: przyznaje, że jego nauki są na sprzedaż, a on sam nie zamierza ich stosować.

Słowniczek

prałacie
wysoki duchowny, dostojnik kościelny
żywiecie
żyjecie (dawna forma)
doma
w domu (dawna forma)
dziwuj
dziw się (dawna forma)

Księgi trzecie

Do gór i lasów

Sytuacja

Poeta wraca w rodzinne strony, patrzy na znane góry i lasy i wspomina młodość. Opowiada, gdzie bywał i kim był, i porównuje siebie do Proteusza, który ciągle zmieniał postać, jak sam poeta zmieniał role.

Odczytanie

To fraszka autobiograficzna: Kochanowski mówi tu o sobie. Wersy 1–4 to apostrofa do gór i lasów, przy których spędził młodość, gdy nie dbał o powagę. Wersy 5–8 wyliczają podróże: żeglował przez głębokie morze, był we Francji, w Niemczech i we Włoszech, widział lochy Sybilli. Wersy 9–14 mówią o zmiennych rolach: student, rycerz z mieczem, dworzanin w pańskim pałacu, ksiądz w kapitule. Wersy 15–16 porównują poetę do Proteusza, boga z mitów, który zmieniał się w smoka, deszcz, ogień i obłok. W wersach 17–18 pojawiają się siwe włosy i renesansowa rada: trzymać się tego, kto chwyta to, co niesie chwila.

Wers po wersie

  1. w. 1–4

    Powrót w znane strony

    Poeta wita wysokie góry i lasy, na które patrzy z radością, bo przypominają mu młodość, kiedy mało dbał o stateczność. Apostrofa do natury otwiera wspomnienie całego życia, które poeta zaraz przed nami rozwinie.

  2. w. 5–8

    Podróże

    Pytania „Gdziem potym nie był? Czegom nie skosztował?” prowadzą do wyliczenia: morska żegluga, Francja, Niemcy, Włochy, a nawet lochy Sybilli, starożytnej wieszczki. Anafora „Jażem” podkreśla, że wszystko to przeżył sam poeta.

  3. w. 9–18

    Kim nie był

    Dziś student, jutro rycerz, dziś dworzanin, jutro duchowny w kapitule, choć nie mnich w szarym kapturze. Ta zmienność przypomina Proteusza, który przybierał coraz inne postacie. Dziś na głowie siwieją włosy, a poeta mówi, że trzyma z tym, kto w porę chwyta, co może.

Budowa

Jedenastozgłoskowiec ze średniówką po 5. sylabie (5+6), rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

  • apostrofaw. 1

    Wysokie góry i odziane lasy!

    Zwrot do natury rodzinnych stron otwiera wspomnienie i nadaje mu ton czułego powitania.

  • pytania retorycznew. 5

    Gdziem potym nie był? Czegom nie skosztował?

    Pytania wprowadzają wyliczenie podróży i pokazują, jak bogate i zmienne było życie poety.

  • anaforaw. 7

    Jażem Francuzy, ja Niemce, ja Włochy

    Powtarzane „ja” i „jażem” podkreśla osobiste doświadczenie: to wyznanie, a nie opowieść o kimś innym.

  • antytezaw. 9

    Dziś żak spokojny, jutro przypasany

    Przeciwstawienie „dziś” i „jutro” oddaje zmienność ról, w jakie wchodził poeta.

  • porównaniew. 15

    Taki był Proteus

    Mitologiczny Proteusz, który zmieniał postać, to obraz człowieka renesansu, próbującego wielu dróg życia.

  • metaforaw. 17

    Srebrne w głowie nici

    Siwe włosy jako srebrne nici: znak, że młodość minęła, i powód, by korzystać z czasu, który został.

Słowniczek

odziane
pokryte, przyodziane
statek
stateczność, powagę
Sybilline
Sybilli, starożytnej wieszczki
żak
student, uczeń
przypasany
przepasany, z mieczem u pasa
dworzany
dworzanami, ludźmi dworu
kapitule
zgromadzeniu duchownych przy katedrze
kapicy
kapturze mnicha

Księgi trzecie

Na zdrowie

Sytuacja

Poeta zwraca się do zdrowia jak do drogiego klejnotu. Rozważa, że jego wartość docenia się dopiero wtedy, gdy się je straci, i na końcu zaprasza je do swojego domu, jak drogiego gościa.

Odczytanie

Fraszka zaczyna się od słynnej apostrofy „Ślachetne zdrowie”. Pierwsza myśl brzmi: nikt nie wie, jak smakuje zdrowie, dopóki go nie straci; dopiero chory widzi na jawie, że nic nie jest lepsze ani droższe. Potem wyliczenie: majątek, perły, młodość, uroda, wysokie urzędy i władza są dobre tylko wtedy, gdy zdrowie jest całe, bo bez sił i świat jest niemiły. Ostatnie cztery wersy to prośba do zdrowia, nazwanego klejnotem („Klinocie drogi”): niech upodoba sobie ubogi dom poety. Tę samą myśl powtórzy Mickiewicz w inwokacji Pana Tadeusza, która porównuje ojczyznę do zdrowia: docenia je ten, kto je stracił.

Budowa

Pięciozgłoskowiec, rymy parzyste żeńskie; w tekście Wolnych Lektur dwa krótkie wersy stoją w jednej linii (w. 16).

Środki stylistyczne

  • apostrofaw. 1

    Ślachetne zdrowie

    Zwrot do zdrowia jak do osoby otwiera fraszkę i od razu pokazuje, jak wysoko poeta je ceni.

  • wyliczeniew. 11–12

    Bo dobre mienie, / Perły, kamienie

    Szereg dóbr, które ludzie cenią, ma pokazać, że bez zdrowia żadne z nich nie cieszy.

  • metaforaw. 20

    Klinocie drogi

    Zdrowie jest klejnotem: najcenniejszą rzeczą, jaką człowiek może mieć, cenniejszą niż perły i kamienie.

  • sentencjaw. 18–19

    Gdzie nie masz siły, / I świat niemiły

    Krótka, łatwa do zapamiętania myśl podsumowuje fraszkę: bez zdrowia nic nie cieszy.

Słowniczek

Ślachetne
szlachetne (dawna forma)
zepsujesz
tu: zniszczysz się, przestaniesz być
prawie
tu: naprawdę, wyraźnie
mienie
majątek, dobytek
Mieśca
miejsca, tu: urzędy, godności
w cale
w całości, nienaruszone
Klinocie
klejnocie (dawna forma)
Ulubuj
upodobaj, pokochaj

Księgi trzecie

Człowiek boże igrzysko

Sytuacja

Poeta rozważa cudzą myśl, że człowiek jest „bożym igrzyskiem”, czyli zabawką Boga. Zgadza się z nią i wylicza przykłady ludzkiej pychy, która czyni człowieka śmiesznym. Mówi o ludziach w trzeciej osobie, jak obserwator z boku.

Odczytanie

Wersy 1–2: nikt nie powiedział większej prawdy niż ten, kto nazwał człowieka bożym igrzyskiem. Wersy 3–4 uzasadniają tę myśl: człowiek nigdy nie postąpił tak mądrze, żeby Bóg nie musiał się z niego śmiać. Wersy 5–10 wyliczają ludzką pychę, za każdym razem zaczynając od „On”: nie widział Boga, a uważa się za Mu podobnego, zaślepiony miłością własną myśli, że świat stworzono dla niego, wierzy w swoje istnienie przed narodzeniem i po śmierci. Ostatnie słowa, „błaznów pełno wszędzie”, zamieniają rozważanie w gorzki żart. To ta sama myśl o teatrze świata co we fraszce O żywocie ludzkim.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po 7. sylabie (7+6), rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

  • metaforaw. 2

    bożym igrzyskiem człowieka

    Człowiek jest zabawką albo przedstawieniem dla Boga: obraz świata jako teatru, w którym ludzie odgrywają role.

  • pytanie retorycznew. 3

    Bo co kiedy tak mądrze człowiek począł sobie

    Pytanie zakłada, że takiego mądrego czynu nigdy nie było: ludzka mądrość wydaje się Bogu śmieszna.

  • anaforaw. 7

    On miłością samego siebie zaślepiony

    Wersy zaczynające się od „On” (w. 5, 7, 9) tworzą szereg zarzutów wobec ludzkiej pychy.

  • paradoksw. 9

    On pierwej był, niżli był

    Sprzeczność ośmiesza człowieka, który chciałby istnieć zawsze: przed urodzeniem i po śmierci.

Słowniczek

igrzyskiem
zabawką, przedstawieniem
więtszej
większej (dawna forma)
z wieka
od wieków, od zawsze
Uprządł
uprzędł, wymyślił sobie
zowie
nazywa (dawna forma)
pierwej
wcześniej, przedtem
Przedsię
mimo to, jednak

Księgi trzecie

Na dom w Czarnolesie

Sytuacja

Poeta modli się do Boga za swój dom w Czarnolesie, rodzinne gniazdo. Dziękuje za to, co ma, i prosi tylko o skromne, ale najważniejsze rzeczy, bez których życie traci sens.

Odczytanie

Fraszka jest krótką modlitwą. W wersach 1–2 poeta mówi, że dom to jego praca, ale udało się go zbudować dzięki Bogu, i prosi o błogosławieństwo do końca życia. Wersy 3–4 przeciwstawiają mu bogactwo innych: marmurowe pałace i ściany obite złotogłowiem. Wersy 5–8 to prośba o to, co naprawdę ważne: zdrowie, czyste sumienie, uczciwe pożywienie, ludzką życzliwość, łagodne obyczaje i spokojną starość. To renesansowy ideał życia w umiarze, na wsi, w zgodzie z Bogiem, znany z poezji Horacego.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po 7. sylabie (7+6), rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

  • apostrofaw. 1

    Panie, to moja praca, a zdarzenie Twoje

    Zwrot do Boga czyni z fraszki modlitwę dziękczynną za dom.

  • antytezaw. 3

    Inszy niechaj pałace marmurowe mają

    Przepych pałaców przeciwstawiony skromnemu „gniazdu ojczystemu” pokazuje, co poeta naprawdę ceni.

  • metaforaw. 5

    w tym gniaździe ojczystym

    Dom jest gniazdem: miejscem ciepłym, rodzinnym i bezpiecznym, odziedziczonym po przodkach.

  • wyliczeniew. 7

    Pożywieniem ućciwym, ludzką życzliwością

    Szereg próśb o rzeczy proste i trwałe tworzy obraz spokojnego, uczciwego życia.

Słowniczek

zdarzenie
tu: łaska, sprawienie, to, że się udało
Inszy
inni (dawna forma)
złotogłowem
drogą tkaniną przetykaną złotą nicią
ućciwym
uczciwym (dawna forma)
nieprzykrą
niedokuczliwą, spokojną

Problematyka i motywy

Poezja lekka i poezja trwała

Kochanowski żartuje, że jego fraszki to drobiazgi bez znaczenia, ale traktuje je poważnie. Na swoje księgi odrzuca wielkie tematy eposu i wybiera śmiech, pieśni i biesiady, czyli życie codzienne. Ku Muzom prosi z kolei o to, by wiersze przetrwały śmierć poety. Fraszki pokazują więc, że i krótka, lekka poezja może być ważna i trwała, jeśli mówi prawdę o ludziach i świecie.

Marność i teatr świata

We fraszkach O żywocie ludzkim i Człowiek boże igrzysko pojawia się myśl, że wszystko, co ludzie robią i cenią, jest „fraszką”, czyli drobiazgiem. Uroda, pieniądze i sława przeminą jak trawa, a człowiek jest jak lalka w teatrze albo zabawka Boga, który śmieje się z ludzkiej pychy. To renesansowa wersja dawnego motywu marności świata, czyli przekonania, że nic ziemskiego nie trwa wiecznie.

Śmiech i ludzkie wady

Wiele fraszek to żarty z ludzi i ich przywar. Doktor Hiszpan obiecuje sobie spokojny sen i ulega towarzystwu, pobożna pani spowiada się z grzechów, których rzekomo nie ma, a kaznodzieja przyznaje, że za żadne pieniądze nie żyłby tak, jak naucza. Kochanowski śmieje się z obłudy, ale bez nienawiści: puenta ma bawić i dawać do myślenia, a czytelnik sam ma ocenić bohatera.

Dom, wieś i umiar

Fraszki Na lipę, Na dom w Czarnolesie i Na zdrowie opisują ideał spokojnego życia. Cień lipy daje odpoczynek, skromny dom jest milszy od marmurowych pałaców, a zdrowie cenniejsze od pereł i władzy. To ideał umiaru, który Kochanowski przejął od Horacego, połączony z chrześcijańską modlitwą o czyste sumienie i spokojną starość. Szczęście nie zależy tu od bogactwa, tylko od tego, czy człowiek umie się cieszyć tym, co ma.

Życie poety

Do gór i lasów to fraszka autobiograficzna. Poeta wspomina młodość, podróże do Francji, Niemiec i Włoch, role studenta, rycerza, dworzanina i księdza w kapitule, i porównuje się do Proteusza, który ciągle zmieniał postać. Ta zmienność to obraz człowieka renesansu, który próbuje wielu dróg. Siwe włosy z końca fraszki przypominają, że czas mija i trzeba korzystać z chwili, póki jeszcze można.

Geneza i kontekst

Jan Kochanowski (1530–1584) był najważniejszym poetą polskiego renesansu. Studiował w Krakowie i we Włoszech, bywał na dworach, w latach 1564–1574 był prepozytem kapituły katedralnej w Poznaniu, a w końcu osiadł w rodzinnym Czarnolesie. Fraszki pisał przez około dwadzieścia lat, a książkę Fraszki w trzech księgach wydano w Krakowie, w Drukarni Łazarzowej, w 1584 roku.

Kochanowski wprowadził do polszczyzny nazwę gatunku. Słowo „fraszka” pochodzi od włoskiego „frasca”, czyli gałązka, a przenośnie błahostka. Wzorem był starożytny epigramat, krótki, zwięzły wiersz z puentą, który uprawiali poeci greccy i rzymscy, na przykład Marcjalis. Fraszki Kochanowskiego bywają żartobliwe, satyryczne, refleksyjne i autobiograficzne, ale zawsze są krótkie i kończą się mocną myślą.

W fraszkach widać renesansowy obraz świata: ciekawość życia, radość z biesiad i przyjaźni, a zarazem myśl o tym, że wszystko przemija. Wiele fraszek wyraża ideał, który poeta przejął od Horacego: życie w umiarze, na wsi, w zgodzie z naturą i z Bogiem.

Sprawdź się: Fraszki

od razu z odpowiedzią
Kilka pytań o treść utworu. Zaznacz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod każdą zobaczysz krótkie wyjaśnienie. Pytania są nasze, nie CKE.

Zadanie 1. (0–1)

Co mówi poeta o świecie i życiu ludzkim w fraszce „O żywocie ludzkim”?

Zadanie 2. (0–1)

Jak poeta ocenia majątek, perły i władzę w porównaniu ze zdrowiem (fraszka „Na zdrowie”)?

Zadanie 3. (0–1)

O co poeta prosi Muzy w fraszce „Ku Muzom”?

Zadanie 4. (0–1)

Kto mówi te słowa we fraszce? „Gościu, siądź pod mym liściem, a odpoczni sobie!”

Zadanie 5. (0–1)

Kto wypowiada te słowa we fraszce? „Kazaniu się nie dziwuj, bo mam pięćset na nie”

Zadanie 6. (0–1)

Oceń, czy te zdania o fraszkach Kochanowskiego są prawdziwe, czy fałszywe.
We fraszce „Na nabożną” poeta chwali kobietę za to, że często się spowiada.
We fraszce „Na dom w Czarnolesie” poeta prosi Boga o marmurowy pałac i złoto.
Fraszkę „Raki” można przeczytać wspak i wtedy jej sens się odwraca.

Zadanie 7. (0–1)

Ułóż wydarzenia z fraszki „O Doktorze Hiszpanie” w kolejności, w jakiej dzieją się w wierszu.
1Goście ruszają do niego z dzbanem.
2Doktor nie otwiera, ale drzwi puszczają.
3Doktor odchodzi spać, nie czekając na wieczerzę.
4Od jednego kielicha dochodzi do dziewięciu.

Zadanie 8. (0–1)

O czym poeta mówi, że będzie w jego księgach, we fraszce „Na swoje księgi”?

Odpowiedzi sprawdzone: 0/8

Zacznij od pierwszych zadań z darmowego arkusza (egzamin ósmoklasisty z języka polskiego): bez zegara, każde sprawdzisz od razu, z wyjaśnieniem. Potem możesz rozwiązać cały arkusz.

albo otwórz cały arkusz

Na egzaminie

według dokumentów CKE
Co CKE pytała o ten utwór w latach 2023–2026, pytania jawne z matury ustnej i tematy wypracowań, do których się nadaje — wszystko według dokumentów CKE.

W wypracowaniu

Tematy wypracowań z arkuszy CKE, do których ten utwór się nadaje, i co z niego wziąć. To nie gotowe wypracowania: argumentu i sytuacji z lektury szukaj sam.

  • Egzamin ósmoklasisty 2026, temat 1 · przemówienie

    Napisz przemówienie skierowane do swoich rówieśników, w którym przekonasz ich, że każdy może kształtować swoją przyszłość. W argumentacji odwołaj się do wybranej lektury obowiązkowej oraz do innego utworu literackiego.

    W tym temacie ten utwór może być lekturą obowiązkową, której wymaga polecenie.

    Co wziąć z lektury

    Fraszki pozwalają pokazać obie strony tematu. Na dom w Czarnolesie zaczyna się od słów „Panie, to moja praca, a zdarzenie Twoje”: poeta zbudował swój dom i swoje spokojne życie sam, choć z pomocą Boga. Do gór i lasów pokazuje człowieka, który wybierał coraz inne drogi: był studentem, dworzaninem i duchownym. Możesz też przywołać przestrogę z fraszki O żywocie ludzkim, że nie wszystko od nas zależy, i odpowiedzieć na nią: tym bardziej warto zadbać o to, na co mamy wpływ.

  • Egzamin ósmoklasisty 2023, temat 1 · rozprawka

    Czy zgadzasz się ze stwierdzeniem, że to, jakimi jesteśmy ludźmi, zależy od nas samych? Napisz rozprawkę, w której przedstawisz swoje stanowisko. W uzasadnieniu odwołaj się do lektury obowiązkowej oraz do innego utworu literackiego.

    W tym temacie ten utwór może być lekturą obowiązkową, której wymaga polecenie.

    Co wziąć z lektury

    Fraszka Człowiek boże igrzysko mówi, że człowiek, zaślepiony miłością własną, staje się śmieszny w oczach Boga: pycha to wybór samego człowieka. Na dom w Czarnolesie pokazuje odwrotną postawę: poeta wybiera skromność, zdrowie i czyste sumienie zamiast marmurowych pałaców. Oba przykłady wspierają tezę, że to, jakimi jesteśmy ludźmi, zależy od nas samych. Pamiętaj, by nazwać fraszkę tytułem i nie streszczać jej, tylko wyciągnąć z niej argument.

Na co uważać

błąd kardynalny = 0 pkt
  • Nie każda fraszka jest zabawna. Słowo „fraszka” znaczy „drobiazg”, ale O żywocie ludzkim i Człowiek boże igrzysko to poważne rozważania o losie człowieka, a Na dom w Czarnolesie to modlitwa.
  • We fraszce O żywocie ludzkim słowo „fraszki” nie oznacza gatunku, tylko rzeczy bez wartości: „Fraszki to wszytko, cokolwiek myślemy”. Nie pisz, że poeta mówi tu o swoich wierszach.
  • W Na lipę mówi drzewo, a nie poeta: to monolog lipy, która zaprasza gościa do odpoczynku. Kochanowski napisał kilka fraszek o tym tytule; omawiamy tę z Ksiąg wtórych, która zaczyna się od słów „Gościu, siądź pod mym liściem”.
  • Żart Raków polega na czytaniu każdego wersu od końca, słowo po słowie. Czytana zwyczajnie fraszka chwali kobiety, a czytana „rakiem” je wyśmiewa.
  • Na egzaminie ósmoklasisty zasady CKE mówią: „Błąd rzeczowy dotyczący lektur obowiązkowych skutkuje przyznaniem 0 punktów” w zadaniach krótkiej odpowiedzi. Pilnuj więc tytułów i treści fraszek, które przywołujesz.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Co to jest fraszka?+

    Odp.:Fraszka to krótki wiersz, często żartobliwy, zakończony puentą, czyli zaskakującą i dowcipną myślą. Nazwę wprowadził do polszczyzny Jan Kochanowski; pochodzi od włoskiego słowa oznaczającego gałązkę, a przenośnie drobiazg. Fraszki mogą być zabawne, satyryczne, refleksyjne albo autobiograficzne, ale zawsze są zwięzłe. Ich wzorem był starożytny epigramat.

  2. 2.Ile fraszek trzeba znać na egzamin ósmoklasisty?+

    Odp.:Lista lektur egzaminu ósmoklasisty wymienia „wybór fraszek”, nie podaje więc ani ich liczby, ani tytułów. Warto dobrze znać kilka fraszek różnego rodzaju, zwykle te, które omawialiście na lekcjach. Nasz wybór dwunastu obejmuje fraszki często czytane w szkole, m.in. Na lipę, Na zdrowie, O żywocie ludzkim i Człowiek boże igrzysko.

  3. 3.O czym jest fraszka Na lipę?+

    Odp.:W tej fraszce mówi lipa. Zaprasza gościa, by odpoczął w jej cieniu, i wylicza, co może mu dać: chłód, ochronę przed słońcem, śpiew ptaków, miód z jej kwiatów i spokojny sen. Na końcu mówi, że choć nie rodzi jabłek, gospodarz ceni ją jak najcenniejsze drzewo z ogrodu Hesperyd. To pochwała natury i spokojnego życia na wsi.

  4. 4.Jaki jest morał fraszki Człowiek boże igrzysko?+

    Odp.:Fraszka mówi, że człowiek jest jak zabawka Boga, bo jego pycha jest śmieszna. Ludzie uważają się za podobnych do Boga i myślą, że świat stworzono dla nich, choć nie są w stanie nawet zrozumieć swojego losu. Morał brzmi: zachowuj pokorę i nie przeceniaj siebie. Podobną myśl wyraża fraszka O żywocie ludzkim, w której ludzie są jak lalki.

  5. 5.Na czym polega żart we fraszce Raki?+

    Odp.:Raki chodzą do tyłu i tak trzeba czytać tę fraszkę. Czytana zwyczajnie jest hołdem dla kobiet: mówiący wyznaje im wierną miłość i chwali ich cnoty. Gdy jednak każdy wers przeczytamy od ostatniego słowa do pierwszego, sens się odwraca i fraszka zamienia się w złośliwą przestrogę przed kobietami. Kochanowski bawi się szykiem wyrazów.

  6. 6.Kiedy wydano Fraszki i ile mają ksiąg?+

    Odp.:Książka Fraszki ukazała się w Krakowie w 1584 roku. Ma trzy księgi: Księgi pierwsze, wtóre i trzecie, a fraszki różnego rodzaju przeplatają się w każdej z nich. Kochanowski pisał je przez wiele lat, więc w zbiorze są utwory z czasów dworskich i z okresu życia w Czarnolesie.

  7. 7.Która fraszka mówi o życiu samego Kochanowskiego?+

    Odp.:Najwięcej o poecie mówi Do gór i lasów. Kochanowski wspomina w niej młodość i podróże do Francji, Niemiec i Włoch, wylicza role, które pełnił w życiu: studenta, rycerza, dworzanina, księdza w kapitule, i porównuje się do Proteusza, który zmieniał postać. Z Czarnolasem łączą się też Na dom w Czarnolesie i, według tradycji, Na lipę.

Powiązane lektury

Wszystkie lektury obowiązkowe

Źródła

Tę stronę napisaliśmy my, nie CKE. Stan na 21 października 2026.

21 października 2026

Zadanie ostatnie.

Sprawdź się w arkuszu w formacie egzaminu ósmoklasisty: zadania do tekstów i wypracowanie z odwołaniem do lektury, ocenione według kryteriów CKE.