Kleksa

Renesans · Pieśń

Pieśni Jana Kochanowskiego

Pieśni Jana Kochanowskiego to dwie księgi utworów o tym, jak żyć: z umiarem, z ufnością w Boga i spokojem wobec zmiennej Fortuny, a także o obowiązkach wobec ojczyzny. Na egzaminie ósmoklasisty obowiązuje „wybrana pieśń”, a na maturze CKE może sprawdzić znajomość Pieśni IX z Ksiąg pierwszych i Pieśni V z Ksiąg wtórych. Znajdziesz tu dziewięć pieśni z tekstem i numeracją wersów, czytaniem strofa po strofie, środkami stylistycznymi i zadaniami CKE z lat 2023–2026.

Autor
Jan Kochanowski (1530-1584)
Wydanie
1586 (Kraków, Drukarnia Łazarzowa)
Epoka
Renesans
Gatunek
Pieśń

Na liście lektur

W skrócie

zacznij tutaj

Kochanowski pisał pieśni przez wiele lat, a po jego śmierci wydano je w dwóch księgach: Księgach pierwszych i Księgach wtórych. Wzorem były dla niego ody rzymskiego poety Horacego. Pieśni mówią o tym, jak dobrze żyć, i podsuwają kilka odpowiedzi naraz.

Pierwsza to radość z chwili: Pieśń IX z Ksiąg pierwszych i Pieśń XXIV z tych samych ksiąg zapraszają do biesiady przy winie, bo jutra nikt nie zna. Druga to stoicki spokój: w szczęściu nie wolno się pysznić, a w nieszczęściu trzeba wytrwać, bo Fortuna daje i odbiera, jak chce (Pieśń IX z Ksiąg wtórych). Trzecia to umiar: bogactwo i władza nie dają spokoju, więc lepiej żyć w ojczystym domu (Pieśń XVI z Ksiąg pierwszych). Nad wszystkim czuwa Bóg, któremu poeta dziękuje w pieśni Czego chcesz od nas, Panie.

Są też pieśni o sprawach publicznych. Pieśń V z Ksiąg wtórych opłakuje spustoszenie Podola, oskarża Polaków o nierząd i wzywa do obrony. Pieśń XIV przypomina rządzącym, że odpowiedzą przed Bogiem. Pieśń XXIV z Ksiąg wtórych mówi wreszcie o sławie poety, która przetrwa jego śmierć.

Kompozycja cyklu

Wolne Lektury drukują Księgi pierwsze (25 pieśni) i Księgi wtóre (24 pieśni), każdą pieśń pod numerem. W każdej księdze pieśni różnego rodzaju przeplatają się ze sobą: biesiadne obok religijnych, miłosne obok obywatelskich. Numeracja jest ważna, bo w obu księgach są pieśni o tym samym numerze: Pieśń IX z Ksiąg pierwszych to „Chcemy sobie być radzi?”, a Pieśń IX z Ksiąg wtórych to „Nie porzucaj nadzieje”.

Nasz wybór dziewięciu pieśni zaczyna się od tych, które wskazuje CKE: dwóch z informatora maturalnego (Pieśń IX z Ksiąg pierwszych i Pieśń V z Ksiąg wtórych) i tych, które CKE drukowała w arkuszach z lat 2023–2026. Dodaliśmy dwie: Pieśń XXIV z Ksiąg wtórych, o nieśmiertelności poety, którą informator zestawia z Horacym, i pieśń Czego chcesz od nas, Panie spoza dwóch ksiąg, omawianą nieraz w szkole podstawowej jako „wybrana pieśń”.

Utwory

utwór po utworze
Każdy utwór osobno: jego sytuacja, odczytanie i budowa. Tekst z numeracją wersów rozwiniesz przyciskiem.

Księgi pierwsze

Pieśń IV (Złota to strzała i krom wszego jadu była…)

  • Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 9

Sytuacja

Zakochany mówi najpierw o miłości, którą przedstawia jak boga z łukiem, potem dziękuje Miłości, a w ostatnich strofach zwraca się do ukochanej. Cieszy się, że kocha szczęśliwie i z wzajemnością.

Odczytanie

To pieśń miłosna, wzorowana na poezji starożytnej i renesansowej. Wersy 1–4: Miłość trafiła mówiącego złotą strzałą bez jadu, więc w miłości nie czuje troski, tylko niewymowną radość. Wersy 5–8: niewolą jest tylko służba komuś, kto jej nie docenia, a mówiący dziękuje Miłości, że uchroniła go od takiego nieszczęścia. Wersy 9–12 to pochwała ukochanej: jej uroda sprawia, że każdy, chcąc nie chcąc, musi jej służyć, a jej dobre obyczaje, że nawet wolny wolałby się jej oddać. Wersy 13–16 to życzenie, by ta łaska trwała wiecznie, a twarz ukochanej nie zmieniła się, nawet gdyby dożyła wieku Sybilli. W 2026 roku CKE wydrukowała pierwszą strofę jako jedną z odpowiedzi do wyboru: nie było w niej nawiązania do stoicyzmu.

Wers po wersie

  1. w. 1–8

    Złota strzała

    Miłość, przedstawiona jak bóstwo z łukiem, ugodziła mówiącego złotą strzałą, w której nie było jadu: jego miłość nie przynosi cierpienia, tylko radość. Prawdziwą niewolą byłoby służyć niewdzięcznej osobie, i za to, że go to ominęło, mówiący dziękuje Miłości.

  2. w. 9–16

    Pochwała ukochanej

    Druga połowa pieśni zwraca się do „panny wszech piękniejszej”. Jej uroda zniewala, a dobre obyczaje sprawiają, że służy się jej dobrowolnie. Mówiący pragnie, by jej łaska trwała wiecznie, a jej twarz nie zmieniała się, choćby żyła dłużej niż Sybilla, wieszczka słynąca z długowieczności.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po 7. sylabie (7+6), strofy czterowersowe, rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

  • metaforaw. 1

    Złota to strzała i krom wszego jadu była

    Miłość rani strzałą, ale złotą i bez jadu: obraz z mitologii mówi, że to miłość szczęśliwa.

  • personifikacjaw. 2

    niepochybna Miłość ugodziła

    Miłość jest łucznikiem, który nie chybia: zakochanie przychodzi nagle i nie da się go uniknąć.

  • apostrofaw. 7

    tobie dzięka bądź, Miłości

    Zwrot do Miłości jak do bóstwa nadaje pieśni ton wdzięcznej modlitwy.

  • hiperbolaw. 9

    panno wszech piękniejsza

    Ukochana jest piękniejsza od wszystkich: przesada to stały środek poezji miłosnej.

Słowniczek

krom wszego
bez jakiegokolwiek
niepochybna
niechybna, nieomylna
najduję
znajduję (dawna forma)
niewdzięczen
niewdzięczny (dawna forma)
dzięka
dzięki, wdzięczność
uchowała
ustrzegła, uchroniła
rad i nierad
chcąc nie chcąc
wolen
wolny (dawna forma)
przerównała
prześcignęła, przeżyła dłużej

Księgi pierwsze

Pieśń IX (Chcemy sobie być radzi?)

  • Matura · wiersz wskazany w podstawie
  • Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 9

Sytuacja

Mówiący zaprasza do wesołej biesiady przy winie i muzyce, a przy stole wygłasza swoją filozofię życia. Zwraca się do gospodarza („panie”) i do współbiesiadników, mówiąc często „my”: radzi, jak żyć, skoro przyszłość zna tylko Bóg, a losem rządzi zmienna Fortuna.

Odczytanie

Pieśń IX z Ksiąg pierwszych to jedna z dwóch pieśni Kochanowskiego, które CKE wymienia wśród utworów poetyckich sprawdzanych na maturze. Łączy dwie renesansowe filozofie. Pierwsza to epikurejskie „chwytaj dzień”: ciesz się tym, co masz dziś, bo nie wiesz, co przyniesie jutro. Druga to stoicyzm: przygotuj umysł tak, by z równym spokojem znosić szczęście i nieszczęście. Nad tym wszystkim stoi Bóg, który zna przyszłość i śmieje się z ludzi martwiących się ponad miarę. Pieśń kończy się obrazem żeglugi: mędrzec płynie przez burzę bez strachu, bo nie wiezie bogactw, które mógłby stracić. W 2026 roku CKE pytała, w którym fragmencie pieśni Kochanowskiego jest nawiązanie do stoicyzmu, a poprawną odpowiedzią był fragment tej pieśni.

Wers po wersie

  1. w. 1–8

    Biesiada i Bóg, który się śmieje

    Pieśń zaczyna się od pytania: chcemy być weseli? Niech więc gospodarz każe służbie podać wino, a muzycy grają. Uzasadnienie przychodzi zaraz: nikt nie zgadnie, co go jutro spotka. Przyszłość zna tylko Bóg, który śmieje się z nieba, gdy człowiek martwi się bardziej, niż trzeba.

  2. w. 9–16

    Fortuna

    Rada praktyczna: korzystaj rozważnie z tego, co masz, a resztę zostaw Fortunie, bo jesteśmy w jej władzy, łaskawej albo nie. U Fortuny łatwo upaść temu, kto stoi, a ten, kto był u jej stóp, po chwili patrzy na nas z góry. To obraz koła Fortuny, które wynosi i strąca.

  3. w. 17–24

    Granice rozumu

    Wszystko na świecie dziwnie się plecie, a kto chciałby rozumem dojść do wszystkiego, zginie i nie trafi. Śmiertelny człowiek na próżno troszczy się o sprawy wieczne. Wystarczy mu wiedzieć, że nie ominie go to, co od wieków przeznaczyła mu Boża opatrzność.

  4. w. 25–32

    Stoicka rada

    Najważniejsza strofa: nie zabłądzi ten, kto tak przygotuje umysł, by umiał znosić i szczęście, i nieszczęście: to drugie mężnie wytrzymać, w pierwszym się nie wywyższać. Mówiący chwali szczęście trwałe, ale jeśli odejdzie, odda to, co dostał, owinie się własną cnotą i zadowoli się uczciwym ubóstwem.

  5. w. 33–40

    Żegluga przez burzę

    Ostatnie dwie strofy to obraz morza. Kiedy wiatr nagle uderzy w żagle, kupiec pada krzyżem i obiecuje świętym dary, byle tureckie towary nie przepadły na skałach. Mówiący tak nie umie: z bezpiecznym sercem popłynie przez wzburzone morze w skromnej łodzi, bo nie ma nic, czego musiałby się bać.

Budowa

Strofy czterowersowe: dwa siedmiozgłoskowce i dwa trzynastozgłoskowce (7+6), rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

  • pytanie retorycznew. 5–6

    Kto tak mądry, że zgadnie, / Co nań jutro przypadnie?

    Pytanie zakłada odpowiedź „nikt”: skoro przyszłości nie znamy, warto cieszyć się dniem dzisiejszym.

  • apostrofaw. 2

    Rozkaż, panie, czeladzi

    Zwrot do gospodarza wprowadza nas do biesiady: pieśń brzmi jak toast wygłoszony przy stole.

  • personifikacjaw. 11

    Tak Fortuna niech kona

    Fortuna jest jak osoba, która zaczyna i kończy ludzkie sprawy: los jest zmienny i nie zależy od człowieka.

  • antytezaw. 28

    Temu mężnie wytrzymać, w owym sie nie wznosić

    Nieszczęście trzeba mężnie znieść, a szczęściem się nie pysznić: przeciwstawienie streszcza stoicką zasadę równowagi.

  • metaforaw. 40

    W równej fuście popłynę przez morskie rozruchy

    Życie to żegluga przez burze: kto nie przywiązuje się do bogactw, płynie przez nie spokojnie.

Słowniczek

radzi
weseli, zadowoleni
czeladzi
służbie domowej
gęśli
gęślach, dawnym instrumencie strunowym
Szafuj
rozporządzaj, gospodaruj
bacznie
rozważnie, z rozmysłem
kona
kończy, doprowadza do końca
snadnie
łatwo, bez trudu
przejźrzenia
opatrzności, przewidywania Boga
narządzi
nastawi, ustawi
chudoby
skromnego mienia, ubóstwa
fuście
lekkim statku żaglowo-wiosłowym
rozruchy
wzburzone fale, burze

Na egzaminie

  • Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 9: W którym z przytoczonych fragmentów pieśni Jana Kochanowskiego znajduje się nawiązanie do stoicyzmu? Zaznacz właściwą odpowiedź, wybraną spośród podanych A–D.
Zobacz w części „Na egzaminie”

Księgi pierwsze

Pieśń XVI (Królom moc na poddane i zwierzchność dana…)

  • Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 9

Sytuacja

Mówiący rozważa, czym różnią się ludzie, i dochodzi do wniosku, że wobec Boga i śmierci wszyscy są równi. Porównuje niespokojne życie bogacza ze spokojem człowieka, który zadowala się tym, co ma, i wybiera dla siebie ojczysty dom.

Odczytanie

Pieśń XVI jest swobodnym przekładem jednej z ód Horacego, rzymskiego poety, którego Kochanowski cenił najbardziej. Myśl przewodnia brzmi: władza i bogactwo nie dają szczęścia ani bezpieczeństwa. Królowie mają nad sobą Boga, a śmierć traktuje równo pana i sługę. Bogacz, nad którym wisi miecz, nie zje ze smakiem ani nie zaśnie, a buduje pałace nawet na morzu, ale troska płynie za nim okrętem i siedzi za nim na koniu. Spokojny jest tylko ten, kto miarkuje swoją chciwość. W 2026 roku CKE wydrukowała pierwszą strofę jako jedną z odpowiedzi do wyboru w zadaniu o stoicyzmie: poprawną odpowiedzią była inna pieśń.

Wers po wersie

  1. w. 1–12

    Wszyscy równi wobec śmierci

    Królowie mają władzę nad poddanymi, ale nad nimi jest Bóg, który rządzi całym światem. Ludzie rodzą się z różnym szczęściem: jedni mają więcej ziemi, inni szlachetniejszy ród, sławę i przyjaciół. Ale „śmierć sprawiedliwa” ma jedno prawo dla wszystkich i zabiera i pana, i sługę.

  2. w. 13–20

    Bogacz i człowiek skromny

    Kto ma nad szyją nagi miecz, temu nie smakują wykwintne potrawy ani nie pomaga zasnąć słodki śpiew, a prosty człowiek śpi spokojnie nawet na złym posłaniu. Kto ogranicza chciwość do tego, czego mu wystarczy, nie martwi się ani burzą na morzu, ani gradem, ani złym urodzajem.

  3. w. 21–32

    Troska za siodłem

    Bogacze budują zamki nawet na wodzie, tak że delfinom robi się ciasno w morzu. Ale strach i groza idą za panem i nie dadzą się wypchnąć z wysokich pałaców: troska siedzi z nim w okręcie i za siodłem. Skoro ani marmur, ani ściany obite jedwabiem nie leczą ran serca, mówiący nie będzie nikomu zazdrościł pałaców i wybiera życie w ojczystym domu.

Budowa

Dwunastozgłoskowiec ze średniówką po 7. sylabie (7+5), strofy czterowersowe, rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

  • antytezaw. 12

    Tak pana, jako sługę poima snadnie

    Przeciwstawienie pana i sługi pokazuje, że wobec śmierci różnice między ludźmi przestają mieć znaczenie.

  • personifikacjaw. 9

    Śmierć sprawiedliwa

    Śmierć jest sędzią, który ma jedno prawo dla wszystkich i nikogo nie faworyzuje.

  • metaforaw. 13

    Komu zawżdy nad szyją wisi miecz goły

    Miecz zawieszony nad głową to obraz władcy, który żyje w ciągłym zagrożeniu i strachu.

  • hiperbolaw. 21

    Delfinowie swe morza ścieśnione czują

    Przesada wyśmiewa bogaczy, którzy budują tak dużo, że nawet delfiny czują się ściśnięte w morzu.

  • powtórzeniew. 28

    Troska w okręcie, troska za siodłem będzie

    Powtórzone słowo „troska” pokazuje, że przed zmartwieniem nie ucieknie się ani morzem, ani lądem.

  • pytanie retorycznew. 31

    Przecz mam zajźrzeć kosztownych pałaców komu

    Pytanie kończące pieśń jest odpowiedzią samą w sobie: nie warto zazdrościć bogactw, które nie dają spokoju.

Słowniczek

zwierzchność
władza, panowanie
zacności
szlachectwie, znaczeniu rodu
poima
pojmie, zabierze
przyprawne
wymyślnie zastawione
prostaków
prostych, ubogich ludzi
posłanie
łóżko, legowisko
miarkuje
ogranicza, hamuje
łaje
tu: wyrzeka na coś, obwinia
budowny
wspaniale zbudowany
Przecz
dlaczego (dawna forma)
zajźrzeć
zazdrościć (dawna forma)

Księgi pierwsze

Pieśń XXIV (Zegar, słyszę, wybija…)

  • Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 9

Sytuacja

Wieczorem, gdy zegar wybija godzinę, mówiący przegania melancholię i zaprasza do wesołości. Przy winie dzieli się z biesiadnikami myślami o ludzkiej głupocie, chciwości i marności zaszczytów, a na końcu prosi o wino.

Odczytanie

To pieśń biesiadna o lekkim tonie i poważnej treści. Dzień był dla pracy i powagi, a jego reszta należy do dobrej myśli. Wobec Boga każdy jest błaznem, a człowiek, jak mówi też fraszka Człowiek boże igrzysko, to „Boże igrzysko”. Zaszczyty i urzędy nic nie znaczą wobec śmierci, a najnędzniejszy jest chciwiec, który zbiera dla innych, a sam głoduje. Bóg sprawił, że synowie trwonią to, co zebrali ojcowie, więc świat nie zginie z głodu. Troski trzeba oddać diabłu, a samemu napić się wina, bo zmartwienie, podlane winem, topnieje jak śnieg w cieple. W 2026 roku CKE wydrukowała ostatnią strofę jako jedną z odpowiedzi do wyboru w zadaniu o stoicyzmie: ta postawa jest bliższa epikurejskiej radości niż stoicyzmowi.

Wers po wersie

  1. w. 1–4

    Precz, melancholio

    Zegar wybija godzinę, a mówiący każe ustąpić melancholii, jakby była natrętnym gościem. Na dziś dość było powagi, resztę dnia trzeba przeznaczyć na dobrą myśl. To zaproszenie do wieczornej biesiady z przyjaciółmi.

  2. w. 5–16

    Boże igrzysko

    Wobec Boga każdy człowiek jest błaznem, nawet jeśli nikt nie może mu niczego zarzucić, a im bardziej się stara, tym bardziej błądzi. Kto przyjrzy się światu, zobaczy, że człowiek to „Boże igrzysko”. Godności i urzędy to złudzenia, bo śmierć stawia wszystkich na równi i władza nie pomoże.

  3. w. 17–32

    Chciwi ojcowie i rozrzutni synowie

    Najnędzniejszy jest chciwiec, który zbiera dla kogoś innego, a sam umiera z głodu. Gdyby synowie byli tacy jak ojcowie, świat dawno poszedłby żebrać, ale Bóg sprawił, że to, co jeden zgromadzi, drugi szybko roztrwoni. Ojciec po śmierci już nie rządzi, a syn dziedziczy tylko pieniądze, nie rozum.

  4. w. 33–40

    Wina!

    Próżne troski trzeba oddać szatanowi: niech wyniosą się z głowy prosto do skrzyni bogaczy. A biesiadnikom niech przyniosą wina, bo z wina rośnie dobra myśl, a zmartwienie, podlane winem, topnieje jak ogrzany śnieg.

Budowa

Siedmiozgłoskowiec, strofy czterowersowe, rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

  • apostrofaw. 2

    Ustąp, melankolija!

    Zwrot do melancholii jak do osoby, którą można przegonić, nadaje pieśni żartobliwy, biesiadny ton.

  • metaforaw. 12

    Że człek - Boże igrzysko

    Człowiek jako zabawka albo przedstawienie dla Boga: ta sama myśl wraca we fraszce o tym tytule.

  • antytezaw. 19–20

    Bo na drugiego zbiera, / A sam głodem umiera

    Przeciwstawienie pokazuje absurd chciwości: skąpiec gromadzi bogactwo, z którego sam nie korzysta.

  • porównaniew. 40

    Taje by śnieg zagrzany

    Zmartwienie znika przy winie jak śnieg w cieple: obraz lekki i pogodny na zakończenie.

Słowniczek

melankolija
melancholia, smutek
statek
tu: powaga, stateczność
przymówki prazen
wolny od zarzutów
Uważyć
rozważyć, ocenić
igrzysko
zabawka, przedstawienie
sadza
tu: stawia, zrównuje
rozciska
rozrzuca, trwoni
płone
próżne, daremne
Fokarowę
Fokarów, czyli Fuggerów, bogatych bankierów z Augsburga (tu: do skrzyni bogaczy)
roście
rośnie (dawna forma)
frasunek
zmartwienie, troska
Taje
topnieje, rozpuszcza się

Księgi wtóre

Pieśń V (Wieczna sromota i nienagrodzona…)

  • Matura · wiersz wskazany w podstawie

Sytuacja

Poeta zwraca się do Polaków po najeździe na Podole, którego mieszkańców uprowadzono w niewolę. Wyrzuca rodakom nierząd i bezczynność, wzywa do obrony i do składania pieniędzy na wojsko, a kończy gorzkim przysłowiem o Polaku mądrym po szkodzie.

Odczytanie

Pieśń V z Ksiąg wtórych to druga pieśń, którą CKE wymienia wśród utworów poetyckich sprawdzanych na maturze. To pieśń patriotyczna i polityczna, napisana po najeździe tatarskim na Podole, który według historyków miał miejsce w 1575 roku. Poeta pokazuje klęskę bez upiększeń: spustoszona ziemia, ludzie sprzedani w niewolę, córki szlacheckie oddane pohańcom. Winą obarcza samych Polaków: ich „nierząd”, czyli brak porządku i posłuszeństwa władzy, sprawia, że kraj jest jak stado bez pasterza. Wzywa więc do przebudzenia, do walki i do ofiar: lepiej przetopić srebrne talerze na pieniądze dla żołnierzy, niż jeść z nich, czekając na nieszczęście. Ostatnia strofa przekształca przysłowie „Polak mądr po szkodzie” w gorzką przestrogę, że Polak bywa głupi i przed szkodą, i po niej.

Wers po wersie

  1. w. 1–12

    Spustoszone Podole

    Pieśń zaczyna się od hańby i straty, której nic nie wynagrodzi. Ziemia podolska jest spustoszona, a najeźdźca nad Dniestrem dzieli łup. Niewierny Turczyn wypuścił swoje „psy”, które zagnały polskie kobiety z dziećmi; jedne sprzedano za Dunaj, inne zagnano do ordy, a szlacheckie córki stały się niewolnicami pohańców.

  2. w. 13–20

    Nierząd

    Polaków pokonują zbójcy, którzy nie budują ani miast, ani wsi, tylko siedzą w namiotach na polach. Przyczyna klęski jest jedna: „nierządne”, czyli źle rządzone i nieposłuszne władzy społeczeństwo. Porównanie do stada bez pasterza i psów, które rozszarpują wilki, mówi, że kraj jest bezbronny przez własne zaniedbanie.

  3. w. 21–28

    Obudź się, Lachu

    Skoro Polacy nie radzą sobie nawet z lekką jazdą tatarską, to jak ośmielą Turka, który już prawie narzuca im króla. Poeta woła do „cnego Lacha”, by zbudził się w porę i czuwał. Nikt nie wie, komu sprzyja szczęście, więc dopóki wojna, tu nazwana imieniem Marsa, nie wyda wyroku, nie wolno ustąpić ani kroku.

  4. w. 29–40

    Pieniądze na wojsko

    Trzeba myśleć o tym, by wróg zapłacił krwią za szkody i zmył hańbę. Poeta pyta, czy wsiadamy na konie, czy trzymają nas półmiski. Ten jest panem godnym jadać ze srebra, komu sprzyja wojna. Wzywa więc, by przetopić talerze na talary i dać pieniądze żołnierzom, skoro inni trwonili je na próżno.

  5. w. 41–48

    Polak mądr po szkodzie

    Trzeba dawać, i to od razu, a siebie zachować na większą potrzebę, bo kto nie przygotuje tarczy na czas, sięga po nią dopiero przebity. Ostatnia strofa przywołuje przysłowie, że Polak jest mądry po szkodzie, i dodaje gorzką puentę: jeśli nie wyciągniemy wniosków, powstanie nowe przysłowie, że Polak jest głupi i przed szkodą, i po szkodzie.

Budowa

Jedenastozgłoskowiec ze średniówką po 5. sylabie (5+6), strofy czterowersowe, rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

  • metaforaw. 5

    Niewierny Turczyn psy zapuścił swoje

    Najeźdźcy to psy wypuszczone przez Turka: obraz pogardy i zarazem grozy polowania na ludzi.

  • metaforaw. 6

    piękne łanie twoje

    Uprowadzone kobiety są jak łanie zagnane przez psy myśliwskie: obraz bezbronności ofiar.

  • powtórzeniew. 16

    A nas nierządne, ach, nierządne, jedzą!

    Podwojone słowo „nierządne” wskazuje winę samych Polaków: klęskę sprowadził brak ładu i posłuszeństwa.

  • porównaniew. 17–18

    Tak odbieżałe stado więc drapają / Rozbójce wilcy

    Kraj bez rządu jest jak stado bez pasterza i psów: łatwa zdobycz dla wilków.

  • apostrofaw. 26

    Cny Lachu!

    Zwrot do Polaka, nazwanego dawnym imieniem Lacha, to wezwanie do przebudzenia i obrony kraju.

  • puentaw. 48

    Że i przed szkodą, i po szkodzie głupi

    Przekształcone przysłowie zamyka pieśń gorzkim ostrzeżeniem, które Polacy powtarzają do dziś.

Słowniczek

sromota
hańba, wstyd
nienagrodzona
niepowetowana, której nic nie wynagrodzi
pohaniec
poganin, tu: najeźdźca tatarski
sprosny
plugawy, nikczemny
Niestrem
Dniestrem, rzeką na Podolu
hordy
ordy tatarskiej
bisurmańskim
muzułmańskim, pogańskim
kotarzami
namiotami, zasłonami
nierządne
bez rządu, bez ładu i posłuszeństwa
odbieżałe
porzucone, bez opieki
Cny
szlachetny (dawna forma)
puklerza
małej okrągłej tarczy

Księgi wtóre

Pieśń IX (Nie porzucaj nadzieje…)

  • Matura 2023, poziom podstawowy, część 1, zadanie 9

Sytuacja

Mówiący zwraca się do kogoś przygnębionego nieszczęściem, a w gruncie rzeczy do każdego człowieka. Radzi, by nie tracił nadziei, i pokazuje na przykładzie przyrody, że po złych chwilach przychodzą dobre.

Odczytanie

Pieśń IX z Ksiąg wtórych to pieśń o nadziei i o zmienności losu. CKE wydrukowała jej fragment na maturze w 2023 roku i zapytała, jaką postawę zaleca podmiot liryczny; zasady przyjmowały między innymi postawę pełną nadziei, zaufanie Bogu i postawę stoicką. Pieśń łączy trzy myśli. Pierwsza pochodzi z obserwacji natury: po zimie przychodzi wiosna, a słońce nie zachodzi ostatni raz. Druga to stoicka zasada: serce ma być jednakie w szczęściu i nieszczęściu, bo Fortuna daje i odbiera, jak chce. Trzecia jest chrześcijańska: Bóg może w jednej godzinie odmienić wiele, a kto Mu ufa, nie zginie.

Wers po wersie

  1. w. 1–4

    Nie trać nadziei

    Pierwsza strofa to rada i jej uzasadnienie: nie porzucaj nadziei, cokolwiek się dzieje, bo słońce nie zachodzi jeszcze ostatni raz, a po złej chwili przychodzi piękny dzień. Te wersy otwierały fragment wydrukowany przez CKE w 2023 roku.

  2. w. 5–12

    Zima i wiosna

    Przykład z natury: drzewa straciły zimą całą swoją krasę, a pola przykrył wysoki śnieg. Ale przyjdzie wiosna, śnieg powoli zejdzie, a ziemia, ogrzana słońcem, znów ubierze się w kolory. Tak samo zmienia się los człowieka.

  3. w. 13–20

    Nic wiecznego

    Na świecie nic nie jest wieczne, a radość przeplata się z troską. Gdy jedna z nich zdobędzie największą siłę, wtedy właśnie trzeba się spodziewać szybkiej zmiany. Człowiek, któremu dobrze się wiedzie, staje się hardy, a gdy zawiedzie go Fortuna, zaraz zwiesza głowę i traci godność.

  4. w. 21–28

    Jednakie serce i ufność

    Wobec każdego losu serce ma być takie samo, bo Fortuna szydzi z ludzi w żywe oczy: daje i zabiera, jak jej się podoba. Ostatnia strofa przynosi pociechę: nie uważaj za stracone tego, co może wrócić, bo Bóg w jednej godzinie wiele odmienia, a kto Mu ufa, nie zginie.

Budowa

Strofy czterowersowe: dwa siedmiozgłoskowce i dwa jedenastozgłoskowce (5+6), rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

  • metaforaw. 3

    Bo nie już słońce ostatnie zachodzi

    Zachód słońca to obraz nieszczęścia, które nie trwa wiecznie: po nocy przychodzi kolejny dzień.

  • personifikacjaw. 12

    W rozliczne barwy znowu sie odzieje

    Ziemia ubiera się na wiosnę jak człowiek w nowe szaty: przyroda pokazuje, że po złym czasie wraca dobry.

  • sentencjaw. 13

    Nic wiecznego na świecie

    Krótka, ogólna prawda streszcza myśl pieśni o zmienności losu i brzmi jak przysłowie.

  • personifikacjaw. 23

    Bo z nas Fortuna w żywe oczy szydzi

    Fortuna jest kapryśną boginią, która drwi z ludzi: CKE w zasadach z 2023 roku wymienia w tej pieśni topos Fortuny.

  • antytezaw. 24

    To da, to weźmie

    Dawanie i zabieranie w jednym wersie oddaje zmienność losu, wobec której serce ma być jednakie.

Słowniczek

nadzieje
nadziei (dawna forma)
nie już
wcale jeszcze nie
ostatnie
ostatni raz
krasę
piękno, ozdobę
z nienagła
powoli, stopniowo
nawiętszą
największą (dawna forma)
naprędszą
najszybszą (dawna forma)
ujźrzeć
ujrzeć, zobaczyć
zhardzieje
stanie się hardy, wyniosły
omyli
zawiedzie, oszuka
zmyli
tu: straci, zatraci
Siła
wiele, dużo (dawne znaczenie)

Na egzaminie

  • Matura 2023, poziom podstawowy, część 1, zadanie 9: Jaką postawę życiową zaleca podmiot liryczny Pieśni IX Jana Kochanowskiego? Uzasadnij odpowiedź. (Dopisek nasz: w arkuszu był fragment Pieśni IX z Ksiąg wtórych.)
Zobacz w części „Na egzaminie”

Księgi wtóre

Pieśń XIV (Wy, którzy Pospolitą Rzeczą władacie…)

  • Matura 2025, poziom podstawowy, część 1, zadanie 8

Sytuacja

Poeta zwraca się do rządzących państwem i sędziów. Przypomina im, że władza pochodzi od Boga, że mają troszczyć się o dobro wszystkich ludzi, a nie o własne sprawy, i że sami odpowiedzą przed Bogiem.

Odczytanie

Pieśń XIV z Ksiąg wtórych to pieśń o obowiązkach władzy. W 2025 roku CKE wydrukowała jej pierwsze dwie strofy i ostatnią i zapytała o argumenty, którymi podmiot liryczny przekonuje rządzących, że mają dbać o dobro społeczeństwa. Argumenty są trzy. Rządzący zasiedli na ziemi miejsce Boga, więc jak On mają troszczyć się o cały ludzki rodzaj. Nad nimi też jest Pan, przed którym zdadzą rachunek, a On nie bierze darów i nie patrzy, czy ktoś jest chłopem, czy hrabią. Wreszcie: zwykły człowiek grzesząc gubi tylko siebie, a występki rządzących niszczyły miasta i całe państwa.

Wers po wersie

  1. w. 1–8

    Do rządzących

    Apostrofa do tych, którzy rządzą Rzecząpospolitą i trzymają w ręku sprawiedliwość, którym powierzono ludzi jak pasterzowi stado. Mają zawsze pamiętać, że zajęli na ziemi miejsce Boże, więc powinni troszczyć się nie tyle o własne sprawy, ile o cały ludzki rodzaj.

  2. w. 9–16

    Pan nad panami

    Rządzący mają władzę nad słabszymi, ale sami mają nad sobą Pana, któremu kiedyś zdadzą rachunek ze swoich czynów; winnemu trudno będzie się wtedy wywinąć. Bóg nie przyjmuje darów i nie pyta, czy ktoś jest chłopem, czy hrabią, w siermiędze czy w złotogłowiu: za najmniejszą winę ukarze.

  3. w. 17–20

    Większa odpowiedzialność

    Ostatnia strofa zestawia zwykłego człowieka z władcą. Poeta, gdy grzeszy, zapewne mniej ryzykuje, bo swoim złym życiem gubi tylko siebie. Występki przełożonych gubiły zaś miasta i obracały w gruzy wielkie państwa.

Budowa

Dwunastozgłoskowiec ze średniówką po 7. sylabie (7+5), strofy czterowersowe, rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

  • apostrofaw. 1

    Wy, którzy Pospolitą Rzeczą władacie

    Pieśń zwraca się wprost do rządzących, jak mowa wygłoszona do senatorów i sędziów.

  • wtrąceniew. 3

    Wy, mówię, którym ludzi paść poruczono

    Wtrącone „mówię” podkreśla, do kogo naprawdę mówi poeta; CKE w 2025 roku pytała o środek retoryczny w tym wersie.

  • metaforaw. 4

    zwierzchności nad stadem Bożym zwierzono

    Ludzie to Boże stado, a rządzący pasterze: władza jest służbą i opieką, nie przywilejem.

  • epitetw. 2

    ludzką sprawiedliwość

    Sprawiedliwość jest „ludzka”, czyli wobec ludzi: rządzący sprawują ją w imieniu Boga, ale nad ludźmi.

  • antytezaw. 15

    W siermiędze li go widzi, w złotych li głowach

    Chłopska siermięga przeciwstawiona złotogłowiu bogaczy: przed Bogiem wszyscy są równi.

Słowniczek

Pospolitą Rzeczą
państwem, Rzecząpospolitą
paść
prowadzić jak pasterz
poruczono
powierzono, zlecono
zwierzchności
władzy, przewodzenia
pieczy
opiece, trosce
Poczet
rachunek, sprawozdanie
grofem
hrabią (dawna forma)
siermiędze
siermiędze, chłopskim płaszczu z grubego sukna
złotych li głowach
w złotogłowiu, w bogatym stroju
wszeteczeństwem
rozpustą, złym życiem
Przełożonych
rządzących, zwierzchników
carstwa
państwa, królestwa

Na egzaminie

  • Matura 2025, poziom podstawowy, część 1, zadanie 8.1: Podaj argumenty, którymi podmiot liryczny w przytoczonym fragmencie Pieśni 14 Jana Kochanowskiego przekonuje rządzących, że ich obowiązkiem jest zawsze mieć na względzie dobro społeczeństwa.
  • Matura 2025, poziom podstawowy, część 1, zadanie 8.2: Uzupełnij tabelę. Z przytoczonego fragmentu Pieśni 14 Jana Kochanowskiego wypisz przykład epitetu oraz podaj nazwę środka retorycznego, którego przykład zamieszczono w tabeli.
Zobacz w części „Na egzaminie”

Księgi wtóre

Pieśń XXIV (Niezwykłym i nie leda piórem opatrzony…)

Sytuacja

Poeta mówi o sobie i o swojej sławie, zwracając się do przyjaciela Myszkowskiego. Wyobraża sobie, że zamienia się w białego ptaka i odlatuje nad świat, a jego wiersze poznają odległe narody. Prosi, by po jego śmierci nikt nie płakał.

Odczytanie

Pieśń XXIV, ostatnia w Księgach wtórych, mówi o nieśmiertelności poety. Kochanowski wzorował ją na odzie Horacego, w której poeta przemienia się w łabędzia. Wersy 1–8: poeta „ze dwojej złożony” natury, ludzkiej i ptasiej, opuści ziemię, wzgardzi miastami i nie zamknie go Styks, rzeka świata zmarłych. Wersy 9–12 opisują przemianę z bliska: skóra na nogach staje się szorstka, głowa bieleje, na palcach wyrastają pióra, a z ramion skrzydła. Wersy 13–20: szybszy od Ikara poleci nad Bosfor i afrykańskie mielizny, a poznają go Moskwa, Tatarzy, Anglicy, Niemcy, Hiszpanie i Włosi. Wersy 21–24: skoro nie umrze naprawdę, niech na jego pogrzebie nie będzie lamentu ani świec. Informator CKE zestawia ją z odą Horacego Wybudowałem pomnik i każe podać motyw, który łączy oba utwory, oraz wyjaśnić, czy zrealizowano go w ten sam sposób; przykładowe odpowiedzi to „exegi monumentum”, „non omnis moriar” albo sława i uznanie.

Wers po wersie

  1. w. 1–8

    Poeta nie umrze

    Poeta, opatrzony niezwykłym piórem, czyli skrzydłem i zarazem piórem do pisania, odleci z ziemi, większy od zazdrości. Zwraca się do Myszkowskiego, który darzy go przyjaźnią, i zapowiada, że nie umrze, a czarne odnogi Styksu go nie zamkną.

  2. w. 9–12

    Przemiana w ptaka

    Opis metamorfozy: skóra na goleniach robi się chropawa, czubek głowy zmienia się w białego ptaka, na palcach wyrastają nowe piórka, a z ramion ogromne skrzydła. Przemiana w ptaka jest obrazem nieśmiertelnej sławy.

  3. w. 13–20

    Lot nad światem

    Szybszy niż Ikar poeta, ptak poświęcony Muzom, odwiedzi brzegi Bosforu, Syrty w Afryce i pola dalekiej północy. Wiedzieć o nim będą Moskwa i Tatarzy, Anglicy, Niemcy, Hiszpanie i ci, którzy piją wodę z Tybru: jego poezja dotrze do dalekich narodów.

  4. w. 21–24

    Pusty pogrzeb

    Skoro poeta nie umrze, jego pogrzeb będzie „próżny”, czyli pusty, bo pochowa się tylko ciało. Prosi więc, by nie było przy nim narzekania ani lamentu, świec, dzwonów, kosztownych mar ani żałobnych psalmów.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po 7. sylabie (7+6), strofy czterowersowe, rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

  • metaforaw. 1

    Niezwykłym i nie leda piórem opatrzony

    Pióro to jednocześnie pióro ptaka i pióro do pisania: poezja daje poecie skrzydła i nieśmiertelność.

  • apostrofaw. 7

    Mój Myszkowski

    Zwrot do przyjaciela i opiekuna nadaje pieśni osobisty ton, tak jak Horacy zwracał się do swojego mecenasa.

  • obraz przemiany (metamorfoza)w. 10

    Już mi w ptaka białego wierzch sie głowy mieni

    Szczegółowy opis przemiany w ptaka zamienia sławę poety w obraz, który można zobaczyć.

  • wyliczeniew. 17

    O mnie Moskwa i będą wiedzieć Tatarowie

    Długa lista narodów pokazuje, jak daleko ma sięgnąć sława poety.

  • aluzja mitologicznaw. 13

    Terazże nad Ikara prędszy przeważnego

    Ikar, który spadł, bo wzleciał za wysoko, tu przegrywa z poetą: lot poezji jest bezpieczny i trwały.

Słowniczek

nie leda
niepospolitym, niezwykłym
dwojej
podwójnej, dwoistej
więtszy
większy (dawna forma)
ludnemi
ludnymi, gęsto zaludnionymi
zowiesz
nazywasz (dawna forma)
Styks
rzeka w świecie zmarłych z mitologii greckiej
odnogami
ramionami, odgałęzieniami rzeki
sążeniste
długie na sążeń, ogromne
przeważnego
zuchwałego, zbyt śmiałego
Syrty
mielizny u wybrzeży Afryki
mar
noszy, na których niesie się trumnę
żołtarzów
psałterzy, psalmów

Fragmenta albo pozostałe pisma

Pieśń (Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary?)

Sytuacja

Mówiący, w imieniu wszystkich ludzi („nas”), zwraca się do Boga ze słowami wdzięczności i uwielbienia. Pyta, co może Mu ofiarować za Jego dary, i podziwia stworzony przez Niego świat, od gwiazd po zboże na polu.

Odczytanie

Ta pieśń nie należy do dwóch ksiąg Pieśni: Kochanowski wydał ją już w 1562 roku razem z poematem Zuzanna. Wolne Lektury drukują ją według tomu Fragmenta albo pozostałe pisma, wydanego po śmierci poety. Często nazywa się ją hymnem, bo jest pieśnią pochwalną na cześć Boga. Bóg jest tu przede wszystkim Stwórcą i artystą: zbudował niebo i wyhaftował je złotymi gwiazdami, założył fundament ziemi, wyznaczył morzu granice, a pory roku i dnia znają swój czas. Świat jest uporządkowany, piękny i dobry, a człowiek odpowiada na to jedyną ofiarą, jaką ma: wdzięcznym sercem. To renesansowy obraz harmonii świata i radosnej wiary. Wybraliśmy tę pieśń, bo w szkole podstawowej bywa omawiana jako „wybrana pieśń” z listy lektur.

Wers po wersie

  1. w. 1–8

    Co ofiarować Bogu

    Pieśń zaczyna się od pytania: czego Bóg chce od ludzi za swoje hojne dary? Kościół Go nie ogarnie, bo jest wszędzie, a złota nie pragnie, bo wszystko jest Jego. Ludzie mogą Mu więc dać tylko wdzięczne serce i to jest najwłaściwsza ofiara.

  2. w. 9–16

    Bóg Stwórca

    Bóg zbudował niebo i wyhaftował je złotymi gwiazdami, założył fundament ziemi i okrył jej nagość ziołami. Na Jego rozkaz morze stoi w brzegach i boi się przekroczyć granice, rzeki mają mnóstwo wody, a dzień i noc znają swój czas.

  3. w. 17–24

    Pory roku i opieka

    Wiosna rodzi kwiaty, Lato chodzi w wieńcu z kłosów, Jesień daje wino i jabłka, a leniwa Zima przychodzi do gotowego. Z łaski Boga rosa pada na słabe rośliny, a deszcz ożywia wysuszone zboże. Każde zwierzę czeka na pokarm z Jego rąk.

  4. w. 25–28

    Uwielbienie i prośba

    Ostatnie dwa dwuwiersze to pochwała, jak w modlitwie: niech nieśmiertelny Pan będzie pochwalony na wieki, bo Jego łaska nie ustanie. I prośba: niech Bóg strzeże ludzi na ziemi, jak długo zechce, byle zawsze byli pod Jego skrzydłami.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po 7. sylabie (7+6), dwuwiersze z rymami parzystymi żeńskimi.

Środki stylistyczne

  • pytanie retorycznew. 1

    Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary?

    Pytanie otwiera hymn i prowadzi do odpowiedzi: Bogu można dać tylko wdzięczność.

  • metaforaw. 10

    I złotemi gwiazdami ślicznieś uhaftował

    Bóg jest artystą, który haftuje niebo gwiazdami: świat to piękne dzieło sztuki.

  • personifikacjaw. 13–14

    w brzegach morze stoi, / A zamierzonych granic przeskoczyć sie boi

    Morze zachowuje się jak posłuszny poddany: cała przyroda słucha Bożego rozkazu.

  • personifikacjaw. 18

    Tobie k woli w kłosianym wieńcu Lato chodzi

    Pory roku są postaciami: Lato w wieńcu z kłosów, gnuśna Zima. Obraz pokazuje ład i rytm stworzonego świata.

  • metaforaw. 28

    pod skrzydłami Twemi

    Bóg osłania ludzi jak ptak pisklęta: obraz opieki znany z psalmów zamyka pieśń.

Słowniczek

hojne
szczodre, obfite
przystojniejszej
stosowniejszej, godniejszej
uhaftował
wyhaftował, ozdobił
nieobeszłej
nieobjętej, tak wielkiej, że nie da się jej obejść
zioły
ziołami, roślinami
k woli
dla, na czyjeś życzenie
kłosianym
z kłosów zboża
gnuśna
leniwa, ospała
mdłe
słabe, omdlałe
zagorzałe
wysuszone, spalone słońcem
szczodrobliwości
szczodrości, hojności

Problematyka i motywy

Fortuna i zmienność losu

Fortuna, rzymska bogini losu, pojawia się w kilku pieśniach. W Pieśni IX z Ksiąg pierwszych wynosi jednych i strąca innych, a człowiek jest w jej władzy. W Pieśni IX z Ksiąg wtórych szydzi z ludzi w żywe oczy, raz daje, raz zabiera. Wniosek jest wspólny: nic na świecie nie jest wieczne, więc trzeba nauczyć się żyć ze zmiennością losu i nie przywiązywać się do szczęścia.

Stoicki spokój i radość chwili

Pieśni łączą dwie postawy. Stoicka mówi, by mieć jednakie serce w szczęściu i nieszczęściu, nie pysznić się i nie załamywać. Epikurejska zaprasza do biesiady przy winie, bo przyszłości nikt nie zna, a troska ponad miarę jest śmieszna. W 2026 roku CKE pytała właśnie o to, który fragment nawiązuje do stoicyzmu: chodziło o strofę z Pieśni IX Ksiąg pierwszych o znoszeniu szczęścia i nieszczęścia.

Umiar i życie skromne

Bogactwo i władza nie dają spokoju: nad bogaczem wisi miecz, a troska płynie za nim okrętem i siedzi za siodłem (Pieśń XVI z Ksiąg pierwszych). Szczęśliwy jest ten, kto miarkuje chciwość, zadowala się tym, co ma, i mieszka w ojczystym domu. To ten sam ideał, który znamy z fraszki Na dom w Czarnolesie, a Kochanowski przejął go od Horacego: złoty środek, czyli życie bez przesady w żadną stronę.

Bóg i porządek świata

Bóg jest w pieśniach Stwórcą, który zbudował uporządkowany i piękny świat, i Panem, który zna przyszłość i rządzi wszystkim. W pieśni Czego chcesz od nas, Panie człowiek odpowiada Mu wdzięcznością, a w Pieśni IX z Ksiąg wtórych ufnością: kto Mu ufa, nie zginie. W Pieśni XIV Bóg jest też sędzią, przed którym odpowiedzą rządzący, bo nie bierze darów i nie patrzy, kto jest chłopem, a kto hrabią.

Obowiązki wobec ojczyzny

Pieśń V z Ksiąg wtórych to gorzka przestroga po najeździe na Podole: winny jest „nierząd”, a ratunkiem odwaga i ofiarność, choćby przetopienie srebrnych talerzy na pieniądze dla wojska. Pieśń XIV przypomina rządzącym, że zajmują na ziemi miejsce Boga i mają dbać o dobro wszystkich. Przysłowie o Polaku mądrym po szkodzie, które poeta przytacza na końcu pieśni V jako znany „rym”, Polacy powtarzają do dziś, a Kochanowski dopisał do niego gorzką puentę: Polak bywa głupi „i przed szkodą, i po szkodzie”.

Nieśmiertelność poety

W Pieśni XXIV z Ksiąg wtórych poeta przemienia się w białego ptaka i odlatuje nad świat, a jego sława dociera do dalekich narodów, więc jego pogrzeb będzie „próżny”. To motyw, który Kochanowski przejął od Horacego: ciało umiera, ale poezja trwa i przenosi imię poety przez wieki i kraje. Podobną prośbę zawiera fraszka Ku Muzom, w której poeta prosi, by jego rymy nie zginęły razem z nim.

Geneza i kontekst

Jan Kochanowski (1530–1584) był najważniejszym poetą polskiego renesansu. Pieśni pisał przez wiele lat; w Księgach pierwszych przeważają utwory starsze, sprzed 1570 roku, w Księgach wtórych późniejsze. Zbiór Pieśni Jana Kochanowskiego księgi dwoje wydano w Krakowie w 1586 roku, dwa lata po jego śmierci. Pieśń Czego chcesz od nas, Panie nie weszła do dwóch ksiąg: poeta wydał ją już w 1562 roku razem z poematem Zuzanna, a Wolne Lektury podają jej tekst według tomu Fragmenta albo pozostałe pisma z 1590 roku.

Pieśń, jak ją rozumiał Kochanowski, wzorowała się na odzie, czyli utworze lirycznym o poważnej treści, często skierowanym do konkretnej osoby. Mistrzem był Horacy. Od niego Kochanowski przejął ideał „złotego środka”, czyli umiaru, pochwałę spokojnego życia na wsi, myśl o nieśmiertelności poety i dwie filozofie, które przeplatają się w pieśniach. Stoicy uczyli, by w każdym losie zachować spokój i cnotę, epikurejczycy, by rozsądnie korzystać z radości życia, póki trwa.

Pieśni powstawały w czasach, gdy Rzeczpospolita była wielkim państwem, ale słabym wobec najazdów. Dlatego obok pieśni biesiadnych i refleksyjnych są w nich utwory o obywatelskich obowiązkach, o sprawiedliwości władzy i o obronie kraju.

Sprawdź się: Pieśni

od razu z odpowiedzią
Kilka pytań o treść utworu. Zaznacz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod każdą zobaczysz krótkie wyjaśnienie. Pytania są nasze, nie CKE.

Zadanie 1. (0–1)

Jaką radę daje poeta w pieśni IX z Ksiąg pierwszych („Chcemy sobie być radzi?”)?

Zadanie 2. (0–1)

Do czego poeta wzywa Polaków w pieśni V z Ksiąg wtórych, napisanej po najeździe na Podole?

Zadanie 3. (0–1)

Co poeta przypomina rządzącym w pieśni XIV z Ksiąg wtórych („Wy, którzy Pospolitą Rzeczą władacie”)?

Zadanie 4. (0–1)

Co poeta radzi zrobić z troskami w pieśni XXIV z Ksiąg pierwszych („Zegar, słyszę, wybija”)?

Zadanie 5. (0–1)

Jakim obrazem poeta pokazuje działanie Miłości w pieśni IV z Ksiąg pierwszych?

Zadanie 6. (0–1)

Oceń, czy te zdania o pieśniach Kochanowskiego są prawdziwe, czy fałszywe.
W pieśni „Nie porzucaj nadzieje” poeta radzi poddać się rozpaczy, bo szczęście już nie wróci.
W pieśni XVI z Ksiąg pierwszych śmierć traktuje jednakowo pana i sługę.
W pieśni XVI z Ksiąg pierwszych jedwabne ściany pałacu przynoszą bogaczowi ukojenie.

Zadanie 7. (0–1)

Ułóż dzieła Boga w kolejności, w jakiej wymienia je pieśń „Czego chcesz od nas, Panie”.
1Bóg zbudował niebo i wyhaftował je złotymi gwiazdami.
2Bóg kazał morzu stać w brzegach.
3Bóg sprawił, że wiosna rodzi kwiaty, a lato chodzi w wieńcu z kłosów.
4Bóg założył fundament ziemi i przykrył ją zielenią.

Zadanie 8. (0–1)

Czyją poezją Kochanowski się inspirował, pisząc pieśń o władzy i bogactwie (XVI z Ksiąg pierwszych) oraz o nieśmiertelności poety (XXIV z Ksiąg wtórych)?

Odpowiedzi sprawdzone: 0/8

Zacznij od pierwszych zadań z darmowego arkusza (egzamin ósmoklasisty z języka polskiego): bez zegara, każde sprawdzisz od razu, z wyjaśnieniem. Potem możesz rozwiązać cały arkusz.

albo otwórz cały arkusz

Na egzaminie

według dokumentów CKE
Co CKE pytała o ten utwór w latach 2023–2026, pytania jawne z matury ustnej i tematy wypracowań, do których się nadaje — wszystko według dokumentów CKE.

Zadania CKE

  • Matura 2023, poziom podstawowy, część 1, zadanie 9

    Jaką postawę życiową zaleca podmiot liryczny Pieśni IX Jana Kochanowskiego? Uzasadnij odpowiedź. (Dopisek nasz: w arkuszu był fragment Pieśni IX z Ksiąg wtórych.)

    Zasady oceniania CKE: Arkusz drukował fragment Pieśni IX z Ksiąg wtórych („Nie porzucaj nadzieje…”). 1 pkt za trafne określenie postawy i poprawne uzasadnienie. Przykładowe odpowiedzi z zasad: postawa pełna nadziei, bo nieszczęścia nie trwają wiecznie; zaufanie Bogu, który może odmienić los; postawa stoicka, niewzruszona wobec tego, co zależy od losu; wewnętrzny spokój i świadomość zmienności Fortuny.

    Arkusz MPOP-P1-100-2305Zasady oceniania

  • Matura 2025, poziom podstawowy, część 1, zadanie 8.1

    Podaj argumenty, którymi podmiot liryczny w przytoczonym fragmencie Pieśni 14 Jana Kochanowskiego przekonuje rządzących, że ich obowiązkiem jest zawsze mieć na względzie dobro społeczeństwa.

    Zasady oceniania CKE: 1 pkt za dwa poprawne argumenty. Przykłady z zasad: rządzący zastępują na ziemi Boga, więc tak jak On mają troszczyć się o dobro wspólnoty; błędy rządzących prowadzą do upadku państwa; rządzącym powierzono dbałość o sprawiedliwość wobec ludzi.

    Arkusz MPOP-P1-100-2505Zasady oceniania

  • Matura 2025, poziom podstawowy, część 1, zadanie 8.2

    Uzupełnij tabelę. Z przytoczonego fragmentu Pieśni 14 Jana Kochanowskiego wypisz przykład epitetu oraz podaj nazwę środka retorycznego, którego przykład zamieszczono w tabeli.

    Zasady oceniania CKE: 1 pkt za dwa wiersze tabeli. Epitet: np. „ludzką sprawiedliwość”, „stadem Bożym”, „miejsce Boże”, „przełożonych występki” (wystarczy wyraz określający). Środek retoryczny w wersie „Wy, mówię, którym ludzi paść poruczono”: apostrofa (zwrot do adresata), przenośnia (metafora), wtrącenie albo inwersja.

    Arkusz MPOP-P1-100-2505Zasady oceniania

  • Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 9

    W którym z przytoczonych fragmentów pieśni Jana Kochanowskiego znajduje się nawiązanie do stoicyzmu? Zaznacz właściwą odpowiedź, wybraną spośród podanych A–D.

    Zasady oceniania CKE: B – fragment Pieśni 9 z Ksiąg pierwszych: „A nigdy nie zabłądzi, / Kto tak umysł narządzi, / Jakoby umiał szczęście i nieszczęście znosić”. Pozostałe odpowiedzi to fragmenty Pieśni 4, 16 i 24 z Ksiąg pierwszych.

    Arkusz MPOP-P1-100-2605Zasady oceniania

W wypracowaniu

Tematy wypracowań z arkuszy CKE, do których ten utwór się nadaje, i co z niego wziąć. To nie gotowe wypracowania: argumentu i sytuacji z lektury szukaj sam.

  • Egzamin ósmoklasisty 2026, temat 1 · przemówienie

    Napisz przemówienie skierowane do swoich rówieśników, w którym przekonasz ich, że każdy może kształtować swoją przyszłość. W argumentacji odwołaj się do wybranej lektury obowiązkowej oraz do innego utworu literackiego.

    W tym temacie ten utwór może być lekturą obowiązkową, której wymaga polecenie.

    Co wziąć z lektury

    Pieśni dają argument, że swoją przyszłość można przygotować, choć nie da się jej przewidzieć. Pieśń IX z Ksiąg pierwszych mówi, że nie zabłądzi ten, kto tak nastawi umysł, by umiał znosić i szczęście, i nieszczęście: los jest zmienny, ale postawa wobec niego zależy od nas. Pieśń V z Ksiąg wtórych pokazuje to od drugiej strony: Polacy, którzy nie zadbali o obronę, ponieśli klęskę. Przysłowie o Polaku mądrym po szkodzie możesz obrócić w apel do rówieśników, by byli mądrzy przed szkodą.

  • Egzamin ósmoklasisty 2023, temat 1 · rozprawka

    Czy zgadzasz się ze stwierdzeniem, że to, jakimi jesteśmy ludźmi, zależy od nas samych? Napisz rozprawkę, w której przedstawisz swoje stanowisko. W uzasadnieniu odwołaj się do lektury obowiązkowej oraz do innego utworu literackiego.

    W tym temacie ten utwór może być lekturą obowiązkową, której wymaga polecenie.

    Co wziąć z lektury

    Kochanowski przekonuje, że na los nie mamy wpływu, ale na to, jak go przyjmiemy, już tak. W Pieśni IX z Ksiąg wtórych Fortuna daje i zabiera, jak chce, a jednak serce człowieka „ma być jednakie”: to człowiek decyduje, czy w szczęściu się wywyższy, czy w nieszczęściu zwiesi głowę. To dobry argument za tezą, że to, jakimi jesteśmy ludźmi, zależy od nas samych. Pamiętaj, by podać numer pieśni i księgę, bo w obu księgach jest Pieśń IX.

  • Matura, poziom podstawowy 2025, temat 1

    Źródło nadziei w czasach trudnych dla człowieka.

    Ten utwór nie jest tu lekturą obowiązkową: posłuży jako inny utwór literacki.

    Co wziąć z lektury

    Na maturze pieśni nie są na liście lektur w arkuszu, ale możesz je przywołać jako inny utwór literacki. Pieśń IX z Ksiąg wtórych odpowiada wprost na temat: źródłem nadziei jest obserwacja świata, w którym po zimie przychodzi wiosna, i wiara w Boga, bo „Siła Bóg może wywrócić w godzinie”. Zestaw ją z lekturą obowiązkową, w której bohater traci nadzieję albo ją odnajduje, i pokaż, czym różnią się źródła tej nadziei.

  • Matura, poziom podstawowy 2025, temat 2

    Jak błędna ocena sytuacji wpływa na życie człowieka?

    Ten utwór nie jest tu lekturą obowiązkową: posłuży jako inny utwór literacki.

    Co wziąć z lektury

    Pieśń V z Ksiąg wtórych pokazuje skutki błędnej oceny sytuacji w życiu wspólnoty. Polacy lekceważyli zagrożenie i trwali w nierządzie, więc najazd spustoszył Podole. Poeta wyśmiewa tych, którzy siedzą nad półmiskami zamiast szykować się do obrony, i kończy gorzkim przysłowiem, że Polak bywa głupi i przed szkodą, i po szkodzie. Jako inny utwór literacki pieśń dobrze uzupełni lekturę obowiązkową o błędach pojedynczego bohatera.

Na maturze

Na maturze dwie pieśni mają szczególne miejsce. Pieśń IX z Ksiąg pierwszych i Pieśń V z Ksiąg wtórych należą do utworów poetyckich, których treść i problematykę może sprawdzić test historycznoliteracki, a informator CKE zapewnia, że ich fragment zawsze będzie wydrukowany w arkuszu. CKE drukowała też inne pieśni: w 2023 roku Pieśń IX z Ksiąg wtórych, w 2025 roku Pieśń XIV, w 2026 roku fragmenty czterech pieśni z Ksiąg pierwszych. Pieśni nie stoją na liście lektur w arkuszu, więc w wypracowaniu przywołasz je jako inny utwór literacki; informator mówi, że może nim być dowolny utwór poetycki.

Na co uważać

błąd kardynalny = 0 pkt
  • W obu księgach są pieśni o tym samym numerze. Pieśń IX z Ksiąg pierwszych („Chcemy sobie być radzi?”) to inna pieśń niż Pieśń IX z Ksiąg wtórych („Nie porzucaj nadzieje”). Zawsze podawaj numer i księgę; CKE w arkuszach pisze też numery cyframi arabskimi, np. „Pieśń 14 (Księgi wtóre)”.
  • Nie każda pieśń o radości życia jest stoicka. W zadaniu z 2026 roku tylko fragment Pieśni IX z Ksiąg pierwszych mówił o znoszeniu szczęścia i nieszczęścia z równym spokojem; zaproszenie do wina z Pieśni XXIV to radość chwili, a nie stoicyzm.
  • Fortuna to nie Bóg. W pieśniach Fortuna jest kapryśną boginią losu, a Bóg stoi ponad nią: zna przyszłość i może odmienić los tego, kto Mu ufa.
  • Pieśń Czego chcesz od nas, Panie nie należy do dwóch ksiąg Pieśni: Kochanowski wydał ją osobno już w 1562 roku. Najbezpieczniej przywołać ją pierwszym wersem, a nie numerem z Ksiąg pierwszych czy wtórych.
  • Na egzaminie ósmoklasisty lekturą jest „wybrana pieśń”, więc dobrze poznaj przynajmniej jedną. Zasady CKE mówią: „Błąd rzeczowy dotyczący lektur obowiązkowych skutkuje przyznaniem 0 punktów” w zadaniach krótkiej odpowiedzi.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Ile pieśni napisał Kochanowski?+

    Odp.:W dwóch księgach Pieśni, wydanych w 1586 roku, Wolne Lektury drukują 25 pieśni Ksiąg pierwszych i 24 pieśni Ksiąg wtórych. Kochanowski napisał też pieśni spoza tych ksiąg: jedenaście pieśni z tomu Fragmenta (1590), pieśń Czego chcesz od nas, Panie, wydaną po raz pierwszy w 1562 roku, i Pieśń świętojańską o Sobótce, cykl dwunastu pieśni panien. Na tej stronie omawiamy dziewięć najważniejszych dla egzaminów.

  2. 2.Które pieśni Kochanowskiego są na maturze?+

    Odp.:Informator CKE wymienia dwie: Pieśń IX z Ksiąg pierwszych („Chcemy sobie być radzi?”) i Pieśń V z Ksiąg wtórych („Wieczna sromota i nienagrodzona”). Test może sprawdzić ich treść i problematykę, zawsze z fragmentem w arkuszu. W latach 2023–2026 CKE drukowała też Pieśń IX i XIV z Ksiąg wtórych oraz pieśni 4, 9, 16 i 24 z Ksiąg pierwszych.

  3. 3.Jaką pieśń wybrać na egzamin ósmoklasisty?+

    Odp.:Lista lektur mówi o „wybranej pieśni”, więc wybór należy do nauczyciela i do ciebie. Dobrze sprawdzają się pieśni z wyraźną myślą, którą łatwo wykorzystać w wypracowaniu: Pieśń IX z Ksiąg wtórych o nadziei, Pieśń IX z Ksiąg pierwszych o spokoju wobec losu albo pieśń Czego chcesz od nas, Panie o wdzięczności wobec Boga. Ważne, by znać jej treść i umieć ją nazwać tytułem.

  4. 4.O czym jest Pieśń IX z Ksiąg pierwszych?+

    Odp.:To pieśń biesiadna i zarazem filozoficzna. Mówiący zaprasza do wesołej uczty, bo przyszłości nikt nie zna, a Bóg śmieje się z ludzi, którzy martwią się ponad miarę. Fortuna jest zmienna, więc nie zabłądzi ten, kto nauczy się znosić i szczęście, i nieszczęście. Pieśń kończy obraz spokojnej żeglugi przez burzę. Łączy epikurejską radość chwili ze stoicką równowagą.

  5. 5.O czym jest Pieśń V z Ksiąg wtórych?+

    Odp.:To pieśń o spustoszeniu Podola przez najeźdźców, którzy uprowadzili ludzi w niewolę. Poeta obwinia Polaków o nierząd, czyli brak ładu i posłuszeństwa władzy, porównuje kraj do stada bez pasterza i wzywa do obrony oraz do składania pieniędzy na wojsko. Kończy przysłowiem „Polak mądr po szkodzie” i gorzką puentą, że Polak bywa głupi i przed szkodą, i po szkodzie.

  6. 6.Czym różni się stoicyzm od epikureizmu w pieśniach?+

    Odp.:Stoicyzm uczy spokoju i wytrwałości: w szczęściu się nie wywyższaj, w nieszczęściu nie załamuj, bo los i tak się zmieni. Epikureizm, tak jak go rozumiał Kochanowski za Horacym, zachęca do rozsądnego korzystania z radości życia, póki trwa. W pieśniach obie postawy się łączą: biesiada przy winie nie przeszkadza mądrości, a radość ma swoją miarę.

Powiązane lektury

Wszystkie lektury obowiązkowe

Źródła

Tę stronę napisaliśmy my, nie CKE. Stan na 21 października 2026.

21 października 2026

Zadanie ostatnie.

Sprawdź się w arkuszu w formacie egzaminu ósmoklasisty: zadania do tekstów i wypracowanie z odwołaniem do lektury, ocenione według kryteriów CKE.