Kleksa

Oświecenie · Satyra

Satyry Ignacego Krasickiego

Krasicki ośmiesza w satyrach szlachecką pychę, pijaństwo, okrucieństwo wobec służby i modę na zbytek – po to, żeby je poprawić. Na maturze „wybrana satyra” jest lekturą obowiązkową zakresu podstawowego, a pytanie jawne nr 18 dotyczy wad ludzkich w krzywym zwierciadle satyry. Znajdziesz tu teksty czterech satyr z numeracją wersów, omówienie fragment po fragmencie, środki stylistyczne i plan odpowiedzi ustnej.

Autor
Ignacy Krasicki (1735-1801)
Wydanie
1779 (część pierwsza), 1784 (część druga)
Epoka
Oświecenie
Gatunek
Satyra

Na liście lektur

W skrócie

zacznij tutaj

Satyra to utwór, który ośmiesza ludzkie wady i złe obyczaje, by je poprawić. Ignacy Krasicki, biskup warmiński i jeden z najważniejszych pisarzy polskiego oświecenia, wydał dwie części Satyr (1779 i 1784). Pokazał w nich Polskę czasów Stanisława Augusta: dumną z rodu, a gardzącą nauką szlachtę, pijaństwo i pijacką politykę, okrucieństwo panów wobec służby, modę cudzoziemską i zbytek, upadek obyczajów, który zagraża państwu.

Krasicki używa różnych tonów. W Do króla stosuje ironię: udaje, że gani króla, a naprawdę wyśmiewa jego krytyków. W Świecie zepsutym mówi poważnie i z patosem, a kończy alegorią ojczyzny jako okrętu w burzy. W Pijaństwie i Żonie modnej pozwala bohaterom ośmieszyć się własnymi słowami.

Na tej stronie znajdziesz cztery satyry z tekstem i numeracją wersów, każdą z sytuacją, omówieniem fragment po fragmencie, budową i środkami stylistycznymi, a także plan odpowiedzi na pytanie jawne z matury ustnej o wadach ludzkich w krzywym zwierciadle satyry i podpowiedzi, do jakich tematów wypracowań się przydają.

Kompozycja cyklu

Krasicki napisał dwie części Satyr. Pierwszą, wydaną w Warszawie w 1779 roku, tworzy trzynaście utworów; otwiera ją Do króla, a należą do niej także Świat zepsuty, Pijaństwo, Żona modna i Pan niewart sługi. Część druga, dziewięć satyr, powstała w latach 1781–1784; większość z nich wyszła w 1784 roku.

Satyry mają dwie główne formy. Jedne są monologiem mówiącego, który zwraca się do kogoś wprost: do króla, do satyry, do przodków, do współczesnych. Inne są dialogiem, scenką z życia, w której bohater sam się ośmiesza, opowiadając swoją historię (Pijaństwo, Żona modna). Wszystkie omówione tu satyry pisane są trzynastozgłoskowcem z rymami parzystymi.

Lista lektur mówi o „wybranej satyrze”, więc wybór na tej stronie jest nasz: cztery satyry z tekstem i omówieniem oraz Żona modna, która ma osobną stronę. Do króla, Świat zepsuty i Pan niewart sługi cytuje informator CKE w przykładowym zadaniu o celach satyry. Pan niewart sługi drukujemy we fragmentach, bo w tekście Wolnych Lektur dwie linijki łączą po dwa wersy.

Utwory

utwór po utworze
Każdy utwór osobno: jego sytuacja, odczytanie i budowa. Tekst z numeracją wersów rozwiniesz przyciskiem.

Satyry, część pierwsza

Do króla

Sytuacja

Mówi satyryk, który zwraca się wprost do króla Stanisława Augusta: „najjaśniejszy panie”, „mości królu”. Zapowiada, że satyra mówi prawdę i dlatego zacznie od samego władcy. Potem wylicza jego „przywary”: że nie urodził się synem króla, że przedtem był szlachcicem równym innym, że wstąpił na tron młodo, że rządzi łagodnie, rozdaje dobrodziejstwa i kocha książki. Na koniec obiecuje, że pochwali króla, jeśli ten stanie się zły.

Odczytanie

To satyra przewrotna: mówiący gani króla za to, co jest jego zaletą. Każdy „zarzut” odsłania wady tych, którzy go stawiają – szlachty dumnej z rodu, zazdrosnej o równego sobie, ufającej obcym bardziej niż swoim, podziwiającej siłę i gardzącej nauką. Wyśmiani są więc krytycy króla, a nie król.

Krasicki używa ironii: mówiący udaje głupiego doradcę, który poleca tyranię („Zdzieraj, a będziesz możnym, gnęb, a będziesz wielkim”) i potępia dobroć. Czytelnik ma zrozumieć odwrotnie: dobroć, łagodność, mecenat nauki i handlu to cnoty dobrego władcy. Utwór jest zarazem obroną programu Stanisława Augusta i pochwałą przez naganę.

Pierwsze wersy są deklaracją, którą często cytuje się jako definicję satyry: satyra mówi prawdę bez względu na osoby, szanuje urząd i króla, ale ocenia człowieka. Tę deklarację przytacza informator CKE o maturze w przykładowym zadaniu o celach satyry.

Wers po wersie

  1. w. 1–6

    Satyra prawdę mówi

    Wstęp: im wyżej ktoś stoi, tym bardziej jest widoczny i narażony na pochwały i nagany. Satyra mówi prawdę i nie ogląda się na względy – czci urząd i króla, ale sądzi człowieka. Dlatego mówiący, ganiąc ludzkie wady i błędne zdania, zaczyna od samego monarchy.

  2. w. 7–32

    Przywara pierwsza: nie jest synem króla

    Mówiący „zarzuca” królowi, że nie urodził się z królewskiego rodu, i z udawaną powagą wykłada przesądy o „krwi pańskiej”, która ma dawać rozum bez nauki i zręczność bez pracy. Kpi przy tym z poetów-pochlebców, którzy za zysk wysławiają możnych. Na koniec przyznaje, o co mu naprawdę chodzi: skoro król jest szlachcicem, czemu nie on – przecież i on jest Polakiem i szlachcicem, a nawet legendarny Piast z Kruszwicy został władcą.

  3. w. 33–54

    Przywara druga: był równy szlachcie

    Król był przedtem zwykłym „mości panem” i to mu nie zostanie wybaczone: kto był mu równy, z trudem mówi „najjaśniejszy”, a sercem go nie szanuje. Mówiący dowodzi z udawaną uczonością, że zawsze lepiej, gdy rządzi obcy, i przypomina spisek przeciw Michałowi Wiśniowieckiemu oraz niechęć narodu do Jana Sobieskiego – obaj byli rodzimymi królami. Pochodzenie nazywa królewskim grzechem pierworodnym, którego żaden chrzest nie zmaże.

  4. w. 55–72

    Przywara trzecia: młodość

    Kolejna wina: król objął tron jako trzydziestolatek, bez siwizny i zmarszczek, a przecież mądrość mieszka w siwej brodzie. Mówiący pociesza go, że tron i poddani już przyprawili go o siwe włosy, i zapowiada, że gdy się zestarzeje, będą krzyczeć na starych. Ironia odsłania, że niechęć szlachty nie ma żadnej racji.

  5. w. 73–108

    Przywara czwarta: łagodne rządy

    Najdłuższa część dotyczy sposobu rządzenia. Mówiący „radzi” królowi: niech nie wierzy w złoty wiek, niech zamiast przyjaciół ma sługi, niech budzi strach, zdziera i gnębi, a będzie wielki. Gani go za dobrodziejstwa, które spotykają się z niewdzięcznością, za to, że nie wziął w swoje ręce rozdawania starostw, gdy mu je dawano, choć dawnych królów kochano właśnie za takie dary, i za miłość do książek i uczonych – przecież legendarny król Wizimierz nie umiał czytać, a „Mądry przedysputował, ale głupi pobił”. Każda rada jest przeciwieństwem tego, czego oświecony czytelnik oczekuje od dobrego władcy.

  6. w. 109–120

    Pochwała przez naganę

    Mówiący zasłania się zdaniem przemądrzałych ministrów, którzy znają sekret władzy: władca nie może mieć łagodnego serca. Puenta odwraca wszystko: król gorszy ludzi tym, że jest dobry, i za to satyryk pisze satyry; gdy stanie się zły, satyryk go pochwali. Czytelnik rozumie, że naprawdę pochwalona jest właśnie dobroć króla.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po siódmej sylabie, rymy parzyste; wiersz stychiczny z wcięciami tam, gdzie zaczyna się nowa myśl.

Środki stylistyczne

  • apostrofaw. 2

    najjaśniejszy panie

    Bezpośrednie zwroty do króla nadają satyrze formę listu-przemówienia i podkreślają, że mówiący rzekomo poucza samego monarchę.

  • sentencjaw. 4

    Wielbi urząd, czci króla, lecz sądzi człowieka

    Krótka, zapamiętywalna formuła mówi, czym jest satyra: ocenia ludzi bez względu na ich stanowisko.

  • pytanie retoryczne, ironiaw. 7

    Jesteś królem, a czemu nie królewskim synem?

    Pierwszy „zarzut” brzmi poważnie, ale jest absurdalny; ironia ośmiesza szlacheckie przesądy o urodzeniu.

  • pytanie retorycznew. 27

    Tyś królem, czemu nie ja?

    Mówiący zdradza prawdziwe źródło krytyki: zazdrość szlachcica, który uważa się za równie godnego tronu.

  • antyteza, paralelizmw. 81

    Zdzieraj, a będziesz możnym, gnęb, a będziesz wielkim

    Dwie równoległe „rady” tyranii brzmią jak przysłowie; czytelnik ma je zrozumieć jako przestrogę.

  • antytezaw. 98

    Mądry przedysputował, ale głupi pobił

    Pogardę dla nauki mówiący ubiera w sentencję, która ośmiesza tych, którzy cenią tylko siłę.

Słowniczek

zdrożności
złe czyny, występki, nieprawości
gminem
pospólstwem, prostym ludem
Odstrychnął się
odsunął się, oddalił
aplauzy
pochwały, oklaski
kadził
tu: schlebiał, przesadnie chwalił
Szynkował
sprzedawał trunki w karczmie
przychodzień
przybysz, cudzoziemiec
zakał
tu: wada, ujma
niefortuny
nieszczęścia, niepowodzenia
szafunku
rozdawania, rozdzielania
królewszczyzny
dóbr królewskich, ziem należących do korony
wspacznie
opacznie, na odwrót

Satyry, część pierwsza

Świat zepsuty

Sytuacja

Mówi satyryk-obywatel, który ma dość milczenia: skoro wszystkim wolno szaleć, kraść i oszukiwać, jemu wolno to piętnować. Zwraca się kolejno do satyry, do cnoty i prawdy, do duchów przodków i do współczesnych, potomków szacownych ojców. Mówi przeważnie w liczbie mnogiej, jako jeden z pokolenia, które zepsuło dzieło ojców. Kończy obrazem okrętu w czasie burzy.

Odczytanie

W odróżnieniu od przewrotnej satyry Do króla ta jest poważna, gorzka i pełna patosu. Krasicki wylicza objawy upadku obyczajów: niewiarę i bezbożne książki, małżeństwa zawierane dla zysku i łatwe rozwody, niewdzięczność dzieci, kłótnie braci, zdzierstwo, przekupstwo, pogardę dla prawa i władzy. Cnoty przodków, ich „prostotę”, synowie wyśmiali i zamienili na powierzchowną ogładę.

Upadek obyczajów ma skutki polityczne: rozprzężenie, nazwane nierządem, „nas cudzym w łup oddał” – to aluzja do pierwszego rozbioru. Przykład starożytnego Rzymu ma pokazać, że państwo nie ginie od wrogów, ale od własnej zepsutej moralności. Jednocześnie satyryk nie wybiela siebie: mówi „my”, „Jesteśmy, ale z gruntu skażeni, wyrodni”, bierze winę na całe pokolenie.

Zakończenie jest alegorią: ojczyzna to okręt w czasie burzy. Nie zatonie, jeśli marynarze będą zgodnie wspierać żeglarza. Choć bezpieczniej byłoby uciec, uczciwy zostaje na pokładzie – ocalić okręt albo zginąć razem z nim. Informator CKE o maturze podaje tę satyrę jako przykład alegorii ojczyzny-okrętu.

Wers po wersie

  1. w. 1–6

    Prawo satyry

    Anafora „wolno… wolno” wylicza, na co wszystko pozwala się w zepsutym świecie: na szaleństwa młodych, oszustwa starych, rozwody, nawet kradzież ojczyzny. Skoro tak, satyryk pyta, czemu jemu nie wolno narzekać. Zwraca się do satyry: niech mówi prawdę śmiało, choćby budziła złość.

  2. w. 7–34

    Gdzie cnota, gdzie prawda?

    Seria pytań i wykrzyknień: cnota i prawda, które przodkowie czcili, opuściły kraj. Synowie wyśmiali prostotę ojców i zamienili cnotę na blask czczej ogłady. Panuje niedowiarstwo, którego źródłem jest stolica, pełno bezbożnych książek i zuchwałych nauczycieli. Rozpadają się rodziny: małżonkowie gardzą wiernością, dzieci wstydzą się rodziców, krewni okradają sieroty. Prawo jest w poniewierce, złość jawna, a cnota na sprzedaż.

  3. w. 35–40

    Do duchów przodków

    Apostrofa do zmarłych przodków: czy patrząc z zaświatów, mogliby poznać w nas swoje dzieci? Odpowiedź jest bolesna: jesteśmy, ale wyrodni, niegodni nazwiska ojców. Powtórzenie „Jesteśmy” w dwóch wersach brzmi jak wyznanie winy.

  4. w. 41–58

    Ojcowie i synowie

    Satyryk zestawia wartości dwóch pokoleń: honor i uczciwość ojców synowie nazwali prostotą, a grzeczność, czyli dobre maniery, postawili wyżej niż cnotę. Zgodne małżeństwo stało się rzadkie jak mityczny Feniks; małżeństwa kojarzy zysk, a przysięga jest żartem. Młodzież jest próżna i rozwiązła, zbrodnia śmieje się z cnoty, zniknął wstyd, ostatnia zapora przed złem.

  5. w. 59–74

    Sami jesteśmy sprawcami

    Zwrot do współczesnych, potomków szacownych ojców: cierpią zasłużenie, bo sami są sprawcami swego losu. Złe obyczaje, nierząd i zbytki gubią państwa. Przykład Rzymu: cnotliwy zwyciężał, występny zginął, i to nie od barbarzyńców, ale od własnych zbrodni. Tak i nas nierząd oddał w łup obcym, a jeden nieszczęśliwy dzień zniszczył dzieło wieków.

  6. w. 75–81

    Okręt w burzy

    Zakończenie: słaby upada, wielki się wzmaga, a rozpacz to los nikczemnych. Wers trzynastozgłoskowy jest tu w druku rozbity na dwie linijki (w. 76–77). Ojczyzna jak okręt w burzy nie zatonie, jeśli majtkowie zgodnie staną przy żeglarzu. Ostatni wers to wezwanie: uczciwy człowiek nie ucieka z okrętu, tylko zostaje, by go ocalić albo zginąć.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po siódmej sylabie, rymy parzyste; ton podniosły, liczne apostrofy i pytania retoryczne.

Środki stylistyczne

  • anaforaw. 1

    Wolno szaleć młodzieży, wolno starym zwodzić

    Powtarzane „wolno” wylicza przyzwolenia na zło i przygotowuje pytanie, czemu satyrykowi nie wolno go nazwać.

  • apostrofaw. 6

    Ty mów prawdę, mów śmiało, satyro rzetelna

    Zwrot do satyry jak do osoby to zarazem program utworu: mówić prawdę mimo złości możnych.

  • pytania retorycznew. 7

    Gdzieżeś, cnoto? gdzieś, prawdo?

    Pytania nie oczekują odpowiedzi; wyrażają żal, że wartości przodków zniknęły z kraju.

  • wyliczeniew. 62

    Krnąbrność, nierząd, rozpusta, zbytki gubią kraje

    Nagromadzenie wad pokazuje, że upadek państwa ma wiele przyczyn, a wszystkie są moralne.

  • antyteza, powtórzeniew. 66

    Rzym cnotliwy zwyciężał, Rzym występny zginął

    Ten sam Rzym w dwóch postaciach daje prosty dowód tezy: o losie państwa decyduje moralność obywateli.

  • alegoriaw. 78

    okręt nie zatonie

    Okręt to ojczyzna, burza – zagrożenie, majtkowie i żeglarz – obywatele i władza; obraz kończy satyrę wezwaniem do wierności.

Słowniczek

sarkać
narzekać, gniewnie protestować
poloru
ogłady, powierzchownej elegancji
matactwa
oszustwa, krętactwa
zdrożnych
występnych, źle postępujących
matrony
szanowane, statecznie żyjące mężatki
płochość
lekkomyślność, niestałość
zdzierce
zdziercy, wyzyskiwacze
poniewierce
tu: pogardzie, poniżeniu
przedajna
sprzedajna, na sprzedaż
Feniksem
Feniks to mityczny ptak; tu: rzecz niezwykle rzadka
niestatek
niestałość, brak wierności
Majtki
majtkowie, prości marynarze

Satyry, część pierwsza

Pan niewart sługi

Sytuacja

Satyra jest rozmową dwóch głosów. Pierwszy opowiada, że pan dał słudze pięćdziesiąt plag za to, że trącił psa-faworyta, i nazywa to łaską; drugi oburza się na panów-tyranów. Potem drugi rozmówca przedstawia przykłady: Macieja, dawnego lokaja, który wzbogacił się i udaje wielkiego pana, Marcina, bitego, gdy pan przegrał w karty i nie ma czym zapłacić kupcowi, Pawła, który nie płaci służbie, wreszcie cały dwór możnego tyrana z jego marszałkiem.

Odczytanie

Tytuł mówi o odwróconym porządku: to nie sługa jest niegodny pana, tylko pan nie jest wart sługi. Krasicki pokazuje okrucieństwo i pychę szlacheckich dworów: chłostę za drobiazgi, bicie służby, gdy pan przegrał w karty, zatrzymywanie zapłaty i karanie za upominanie się o nią. Pan jest dla czeladzi tyranem, „bożkiem okolicznym”, a jego dwór – teatrem władzy, w którym każdy urzędnik coś kradnie albo kogoś bije.

Satyra nie jest jednak prostą obroną służby. Maciej, były sługa, sam wzbogacił się podstępem i stał się „jaśnie wielmożnym”; nieopłacany sługa Pawła uczy się kraść i przez kradzież też zostaje panem. Wada nie zależy od stanu: satyra „karze” człowieka, nie szlachcica ani chłopa. Ten fragment przytacza informator CKE o maturze jako jedną z deklaracji celu satyry.

Zakończenie podaje zasadę: wiernie służy ten, kto kocha, a kto dręczy, nie ma prawdziwych sług, tylko niewolników, którzy go przeklinają. Satyra łączy więc obraz obyczajów z oświeceniowym przekonaniem, że władza nad ludźmi zobowiązuje, a okrucieństwo niszczy także samego pana.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec, rymy parzyste; satyra w formie dialogu, kwestie rozmówców w cudzysłowach.

Środki stylistyczne

  • ironiaw. 6

    To łaska, że pięćdziesiąt

    Nazwanie chłosty łaską odsłania, jak bardzo przemoc wobec służby stała się zwyczajna.

  • antytezaw. 14

    Zza karety, gdzie stawał, przesiadł się w karetę

    Jeden wers streszcza awans Macieja: z lokaja stojącego z tyłu karety stał się panem, który w niej jedzie.

  • paradoks, sentencjaw. 70

    Nie karzą, że kto okradł, lecz że kraść nie umie

    Odwrócenie zwykłej zasady pokazuje świat, w którym karze się nie złodziejstwo, tylko niezręczność.

  • wyliczeniew. 82

    Pan doktor, co zabija, sekretarz, co zmyśla

    Katalog dworskich urzędników, każdy z jedną wadą, tworzy satyryczną galerię dworu możnego pana.

  • sentencja, antytezaw. 115

    Służy wiernie, kto kocha, nie ma sług, kto dręczy

    Zasada podana na końcu zawiera morał satyry i wyjaśnia jej tytuł.

Słowniczek

plag
uderzeń, razów batem lub kijem
pasamany
ozdobne taśmy na liberii, stroju służącego
panegirystę
autora utworów pochwalnych, pochlebcę
maszkarze
tu: przebraniu, pozorze stanu
czeladzi
służby domowej
regestrem
spisem długów, rachunkiem
opłonął
ochłonął, uspokoił się
strawne
pieniądze na jedzenie
snadnie
łatwo, bez trudu
capstrych
capstrzyk, wieczorny sygnał bębna
liktory
urzędnicy niosący przed rzymskim konsulem rózgi z toporem
kańczuki
bicze z plecionych rzemieni

Satyry, część pierwsza

Pijaństwo

Sytuacja

Dwóch szlachciców spotyka się na drodze. Jeden ledwo chodzi i skarży się na ból głowy, więc opowiada, co się stało: na imieninach żony upił się, w południe „leczył się” wódką, przy obiedzie z sąsiadami pił dalej, a pijacka rozmowa o polityce skończyła się bójką i butelką w głowę. Drugi wygłasza długie kazanie o szkodliwości pijaństwa i pożytkach trzeźwości. Ostatnie słowa satyry wywracają ten morał.

Odczytanie

Satyra ma formę dialogu, a jej siła leży w opowieści bohatera, który sam się kompromituje. Każdy kolejny kieliszek ma dla niego usprawiedliwienie: lekarstwo na kaca, gościnność, zdrowie żołądka, zwyczaj. Przy obiedzie szlachcice chwalą trzeźwość, a butelki znikają jedna po drugiej. Pijacka rozmowa „o miłości ojczyzny” zamienia się w puste przechwałki o wielkich projektach, a potem w kłótnię o to, czy król Jan był zwycięski, i w bójkę o jedno słowo.

Krasicki ośmiesza więc nie tylko pijaństwo, ale i szlachecką politykę przy kieliszku: patriotyczne deklaracje, za którymi nic nie idzie. Druga część to wykład rozsądnego rozmówcy w duchu oświecenia: pijany traci rozum, czyli to, co odróżnia człowieka od zwierzęcia, a nawet zwierzęta piją tylko tyle, ile trzeba.

Puenta jest przewrotna: po tym kazaniu jeden z rozmówców żegna się, bo idzie napić się wódki. Zwykle czyta się to tak – i na to wskazuje podział kwestii, bo mowa moralisty urywa się na „Te są” – że to bohater opowieści, który przed chwilą przeklinał pijaństwo; pouczenie nie zmieniło niczego. Satyra pokazuje, jak trudno wykorzenić nałóg, który stał się obyczajem.

Wers po wersie

  1. w. 1–8

    Spotkanie

    Pierwsze pytania i odpowiedzi brzmią jak żywa rozmowa: skąd idziesz, ledwo chodzę, boli mnie głowa. Drugi rozmówca od razu zgaduje przyczynę: wczoraj było wesoło, więc dziś smutno. Bohater zaczyna opowieść, przeklinając przysłowie o piciu po smacznym kąsku.

  2. w. 9–30

    Imieniny i lekarstwo na kaca

    Na imieninach żony uczta trwała do świtu. W południe bohater budzi się z ciężką głową; herbaty nie chce, więc „przypadkiem” sięga po anyżówkę, potem po wódkę, bo przyszli kompani z wczorajszej uczty, a gościom trzeba dotrzymać towarzystwa. Łacińskie przysłowie o doskonałości trójki ma usprawiedliwić trzeci kieliszek. Ból głowy mija, więc wesoło idą na obiad.

  3. w. 31–52

    Obiad i polityka przy butelce

    Przy obiedzie pan Jędrzej chwali trzeźwość, inni mu przytakują, ale pan Wojciech radzi wino dla zdrowia. Zaczynają się rozmowy „tonem statystycznym”, czyli polityczne: o kopalniach w Olkuszu, o odzyskaniu Inflant i ziem multańskich, o reformie państwa i nowych wojnach. Wielkie plany rosną razem z liczbą pustych butelek – trzecia, piąta, dziesiąta.

  4. w. 53–65

    Kłótnia i butelka w łeb

    Wspomnienie „żórawińskich klęsk” i króla Jana wywołuje kłótnię: Jędrzej płacze, że król był zwycięski, Wojciech krzyczy, że to nieprawda. Bohater próbuje ich godzić, ale obraża się o słowo „waść” i dochodzi do bójki. Kończy się tym, że dostaje butelką w głowę. Teraz przeklina pijaństwo: daje tylko choroby, kłótnie, guzy i plastry.

  5. w. 66–90

    Kazanie o pijaństwie

    Drugi rozmówca przyznaje mu rację i wygłasza wykład: pijaństwo to zabawa hołoty, z niego biorą się kłótnie i obmowy, tracą się pamięć, rozum i zdrowie. Pijany człowiek ma tylko postać ludzką, a zasługuje na miejsce wśród zwierząt – choć zwierzęta piją tylko tyle, ile potrzebują. Najgorsza jest utrata rozumu, której nie wynagrodzi żadna przyjemność.

  6. w. 91–98

    Pochwała trzeźwości i puenta

    Ostatnia część kazania wylicza pożytki trzeźwości: zdrowie, wesoła myśl, siła do pracy, porządek w gospodarstwie i majątku. W pół zdania mówca zostaje przerwany pożegnaniem, a na pytanie, dokąd rozmówca idzie, pada odpowiedź: napić się wódki. Całe pouczenie trafia w próżnię.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po siódmej sylabie, rymy parzyste; dialog, kwestie w cudzysłowach, w opowieści cytowane krzyki uczestników uczty.

Środki stylistyczne

  • przysłowiew. 6

    Po smacznym, mówią, kąsku i wodę pić miło

    Ludowa mądrość ma usprawiedliwić picie; bohater zaraz ją przeklina, bo zna jej skutki.

  • makaronizm, sentencja łacińskaw. 26

    Omne trinum perfectum

    Uczona maksyma o doskonałości trójki służy za wymówkę do trzeciego kieliszka; łacina ośmiesza szlachecką erudycję.

  • ironiaw. 31

    Chwali trzeźwość pan Jędrzej, my za nim

    Pochwała trzeźwości przy suto zastawionym stole zapowiada, że słowa i czyny biesiadników się rozminą.

  • wyliczenie, hiperbolaw. 43

    Odbieramy Inflanty i państwa multańskie

    Przy kieliszku szlachta odzyskuje całe kraje, a wielkie plany okazują się tylko pijackimi przechwałkami.

  • sentencjaw. 90

    Zła to radość, mój bracie, po której żal chodzi

    Krótka maksyma podsumowuje kazanie: przyjemność, po której przychodzi żal, nie jest warta swojej ceny.

  • puenta, ironiaw. 98

    Napiję się wódki

    Ostatnie słowa przekreślają długie pouczenie: nałóg okazuje się silniejszy niż rozsądek.

Słowniczek

onegdaj
tu: przedwczoraj
Hanyżek
anyżówka, wódka z anyżem
Omne trinum perfectum
łacińskie: wszystko, co potrójne, jest doskonałe
statystycznym
tu: politycznym, właściwym mężom stanu
multańskie
z Multan, krainy nad dolnym Dunajem
neapolitańskie
chodzi o pieniądze pożyczone przez królową Bonę, których Polska nigdy nie odzyskała
waść
skrót od wasza miłość; zwrot poufały, tu uznany za obraźliwy
hałastry
motłochu, hołoty
nadgrodzi
wynagrodzi, zrekompensuje

Satyry, część pierwsza

Żona modna

Sytuacja

Przyjaciel winszuje panu Piotrowi ślubu, a ten opowiada, jak ożenił się z panną z miasta dla posagu, czterech wsi. Słuchamy jego relacji: intercyzy pełnej warunków żony, podróży karetą wypchaną zwierzętami i pakunkami, przebudowy skromnego dworu na modłę francuską, balów, fajerwerku, od którego spłonęła stodoła, i przeprowadzki do miasta.

Odczytanie

To satyra na modę cudzoziemską, zbytek i małżeństwo z wyrachowania. Żona gardzi wszystkim, co swojskie i praktyczne, a jej zachcianki rujnują majątek. Winny jest jednak i pan Piotr, który dał się skusić posagowi. Sam to przyznaje w ostatnim wersie: „Próżny żal, jak mówią, po szkodzie”. Pełny tekst z omówieniem wers po wersie znajdziesz na osobnej stronie tej satyry.

Osobna strona: Żona modna

Problematyka i motywy

Satyra, czyli prawda o człowieku

Krasicki kilka razy mówi wprost, czym jest satyra: mówi prawdę i wyrzeka się względów, czci urząd, ale sądzi człowieka (Do króla); ma mówić śmiało mimo złości możnych (Świat zepsuty); karze człowieka, a nie szlachcica czy chłopa (Pan niewart sługi). Te deklaracje informator CKE podaje w przykładowym zadaniu maturalnym o celach satyry. Na maturze ustnej pytanie jawne nr 18 dotyczy właśnie wad ludzkich w krzywym zwierciadle satyry.

Szlachta i jej przesądy

W Do króla mówiący z udawaną powagą powtarza szlacheckie zarzuty wobec Stanisława Augusta: że nie ma królewskiej krwi, że był równy szlachcie, że jest młody, łagodny i kocha książki. Ironia odsłania prawdziwe wady krytyków – pychę rodową, zazdrość, kult siły, pogardę dla nauki i dla własnych, rodzimych władców. To satyra na szlachecką opozycję i zarazem obrona reform króla, który chciał rządzić łagodnie i wspierać naukę.

Upadek obyczajów i los państwa

Świat zepsuty wiąże zepsucie moralne z upadkiem politycznym: niewiara, rozpad rodzin, przekupstwo i prywata sprawiają, że ojczyzna staje się łupem obcych. Przykład Rzymu ma dowieść, że państwa giną od własnych występków. Zakończenie, alegoria okrętu w burzy, jest wezwaniem do wierności: uczciwy obywatel nie ucieka, tylko zostaje, by ratować ojczyznę. Ton tej satyry jest poważny i podniosły, bez ironii, jaką znamy z Do króla.

Pan i sługa

Pan niewart sługi pokazuje okrucieństwo szlacheckich dworów: chłostę za drobiazgi, bicie służby za długi pana, wstrzymywanie zapłaty. Krasicki nie idealizuje jednak służby: dawny lokaj Maciej, gdy się wzbogaci, staje się takim samym tyranem, a okradany sługa uczy się kraść. Morał jest oświeceniowy: wiernie służy ten, kto kocha, a kto dręczy, ma tylko niewolników. Satyra ośmiesza więc nie stan, ale człowieka, który nadużywa władzy nad innymi.

Nałóg, moda i zbytek

Pijaństwo i Żona modna to satyry obyczajowe. Pierwsza ośmiesza picie usprawiedliwiane zdrowiem, gościnnością i zwyczajem oraz patriotyczne deklaracje wygłaszane przy butelce. Druga – małżeństwo dla posagu i ślepe naśladowanie mody francuskiej, które rujnuje majątek. W obu bohater sam opowiada swoją historię i sam się kompromituje, a ostatnie wersy pokazują, że niczego się nie nauczył. Śmiech czytelnika jest tu przestrogą: łatwo wpaść w nałóg albo w modę, a trudno się z nich wyrwać.

Geneza i kontekst

Ignacy Krasicki (1735–1801) był biskupem warmińskim, a od 1795 roku arcybiskupem gnieźnieńskim. Należał do kręgu pisarzy skupionych wokół króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, który chciał reformować państwo i obyczaje: wspierał naukę, szkoły, teatr i prasę. Literatura miała w tym programie ważne zadanie – uczyć i poprawiać, a satyra robiła to przez ośmieszenie.

Pierwszą część Satyr Krasicki pisał w latach 1778–1779, kilka lat po pierwszym rozbiorze Polski (1772), który pokazał, jak słabe jest państwo pogrążone w prywacie i nierządzie. Stąd w satyrach tyle troski o obyczaje i o los ojczyzny: zepsucie moralne jest dla autora przyczyną klęsk politycznych. Satyry części drugiej, pisane w latach 1781–1784, wyszły w większości w 1784 roku.

Satyra wywodzi się ze starożytnego Rzymu, a Krasicki nawiązuje do tej tradycji, mówiąc o celach swojego pisarstwa: satyra ma mówić prawdę bez względu na osoby i karać wady człowieka niezależnie od jego stanu.

Sprawdź się: Satyry

od razu z odpowiedzią
Kilka pytań o treść utworu. Zaznacz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod każdą zobaczysz krótkie wyjaśnienie. Pytania są nasze, nie CKE.

Zadanie 1. (0–1)

Za co mówiący „ganie” króla w satyrze „Do króla”?

Zadanie 2. (0–1)

Co robi sługa Pawła, któremu pan nie płaci, a za upominanie się o zapłatę każe go bić (satyra „Pan niewart sługi”)?

Zadanie 3. (0–1)

Co najbardziej skusiło pana Piotra do ślubu w satyrze „Żona modna”?

Zadanie 4. (0–1)

Na co skarży się mówiący w satyrze „Świat zepsuty”?

Zadanie 5. (0–1)

Kto mówi te słowa, wjeżdżając na dziedziniec i patrząc z karety? „A pfe, mospanie! parkan, czemu nie sztakiety?”

Zadanie 6. (0–1)

Kto wypowiada te słowa w satyrze „Pijaństwo”? „Bogdaj w piekło przepadło obrzydłe pijaństwo!”

Zadanie 7. (0–1)

Oceń, czy te zdania o satyrach Krasickiego są prawdziwe, czy fałszywe.
W satyrze „Pijaństwo” przy obiedzie wszyscy najpierw chwalą trzeźwość, a butelka stoi nietknięta.
W satyrze „Żona modna” żona każe wyrzucić z ogrodu kwatery z bukszpanu, bo to niemczyzna.
W satyrze „Pan niewart sługi” Maciej, dawny sługa, który się wzbogacił, jest przedstawiony jako człowiek szlachetny.

Zadanie 8. (0–1)

Ułóż wydarzenia z opowieści bohatera satyry „Pijaństwo” w kolejności.
1Na kaca sięga po trunek z apteczki.
2Bohater upija się na imieninach żony.
3Przy obiedzie rozprawia z kompanami o ojczyźnie, pijąc butelkę po butelce.
4Po kłótni o króla Jana dostaje butelką w głowę.

Odpowiedzi sprawdzone: 0/8

Zacznij od pierwszych zadań z darmowego arkusza (matura z języka polskiego, poziom podstawowy): bez zegara, każde sprawdzisz od razu, z wyjaśnieniem. Potem możesz rozwiązać cały arkusz.

albo otwórz cały arkusz

Na egzaminie

według dokumentów CKE
Co CKE pytała o ten utwór w latach 2023–2026, pytania jawne z matury ustnej i tematy wypracowań, do których się nadaje — wszystko według dokumentów CKE.

Matura ustna: pytania jawne 2026–2028

Pierwsze zadanie zestawu na maturze ustnej losujesz z listy pytań jawnych ogłoszonej przez CKE. Pytania o ten utwór — słowo w słowo, z numerami CKE — i nasze plany dziesięciominutowej odpowiedzi.

  1. Pytanie 18.Wady ludzkie w krzywym zwierciadle satyry.

    Wady ludzkie w krzywym zwierciadle satyry. Omów zagadnienie na podstawie znanej Ci satyry Ignacego Krasickiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

W wypracowaniu

Tematy wypracowań z arkuszy CKE, do których ten utwór się nadaje, i co z niego wziąć. To nie gotowe wypracowania: argumentu i sytuacji z lektury szukaj sam.

  • Matura, poziom podstawowy 2025, temat 2

    Jak błędna ocena sytuacji wpływa na życie człowieka?

    W tym temacie ten utwór może być lekturą obowiązkową, której wymaga polecenie.

    Co wziąć z lektury

    Satyry pokazują, jak błędna ocena sytuacji prowadzi do szkody. W Żonie modnej pan Piotr widzi, że modna panna gardzi jego wiejskim życiem, ale dla czterech wsi posagu tłumaczy sobie wszystko na dobre i żeni się; zmierza do ruiny i sam przyznaje, że próżny żal po szkodzie. W Pijaństwie bohater uważa wódkę za lekarstwo na kaca i kończy z guzem po butelce. Pokaż, że błędną ocenę dyktują chciwość i nałóg.

  • Matura, poziom podstawowy 2024, temat 2

    Jak relacja z drugą osobą kształtuje człowieka?

    W tym temacie ten utwór może być lekturą obowiązkową, której wymaga polecenie.

    Co wziąć z lektury

    Dobrym przykładem jest Pan niewart sługi: relacja pana ze sługą kształtuje obu. Okrutny pan staje się tyranem, którego służba przeklina, a nieopłacany i bity sługa uczy się kraść i sam zostaje panem przez kradzież. Satyra kończy się zasadą, że wiernie służy ten, kto kocha. Możesz dodać Żonę modną, w której małżeństwo zawarte dla posagu zamienia pana Piotra w bezradnego sługę żony.

  • Matura, poziom podstawowy 2026, temat 2

    Kiedy dla człowieka jest ważne, jak postrzegają go inni?

    W tym temacie ten utwór może być lekturą obowiązkową, której wymaga polecenie.

    Co wziąć z lektury

    Satyry Krasickiego są pełne ludzi, dla których najważniejsze jest, jak widzą ich inni. Żona modna urządza dwór na pokaz, sprowadza modnych kucharzy, organizuje bale i fajerwerki, aż majątek topnieje. Maciej z Pana niewartego sługi, dawny lokaj, po wzbogaceniu się znajduje sobie herb, przodków i pochlebcę, który go wysławia. Wniosek: troska o cudzą opinię staje się wadą, gdy zastępuje uczciwość i rozsądek.

Na co uważać

błąd kardynalny = 0 pkt
  • Do króla nie jest krytyką Stanisława Augusta, tylko jego obroną. „Zarzuty” mówiącego – że król nie ma królewskiej krwi, jest młody, łagodny i lubi książki – to w rzeczywistości zalety, a ośmieszeni są szlacheccy krytycy. Kto przeczyta tę satyrę dosłownie, odwróci jej sens.
  • W Pijaństwie pijany bohater nie jest mówcą, który wygłasza kazanie o trzeźwości: opowiada swoją historię, a wykład o szkodliwości picia wygłasza drugi rozmówca. Z imienin żony bohater przechodzi przez „leczenie” wódką do obiadu z panem Jędrzejem i panem Wojciechem, a kończy z butelką na głowie.
  • Alegoria okrętu, czyli ojczyzny w czasie burzy, zamyka Świat zepsuty, a nie Do króla. W tej samej satyrze pada przykład Rzymu, który upadł od własnych występków.
  • Mów o „wybranej satyrze” konkretnie: tytuł, kto mówi, jaką wadę ośmiesza, jaka scena to pokazuje. Zasady CKE wymagają w wypracowaniu rzeczowej znajomości lektury, a błąd kardynalny – według zasad – może dotyczyć tylko lektur wskazanych w podstawie programowej do omówienia w całości; nie rozstrzygamy, jak CKE stosuje to do „wybranej satyry”, więc pilnuj faktów.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.Jaką satyrę Krasickiego wybrać na maturę?+

    Odp.:Lista lektur mówi o „wybranej satyrze”, więc wybór należy do ciebie. Na maturze ustnej (pytanie jawne nr 18) najwygodniejsze są satyry z wyraźną sceną i bohaterem: Pijaństwo albo Żona modna. Do króla jest świetne do pokazania ironii, a Świat zepsuty – do tematów o ojczyźnie i odpowiedzialności obywatela. Najlepiej znać jedną bardzo dobrze, a drugą w zarysie, by móc dodać przykład.

  2. 2.O czym jest satyra Do króla?+

    Odp.:Mówiący zwraca się do króla Stanisława Augusta i wylicza jego rzekome przywary: nie urodził się synem króla, przedtem był szlachcicem równym innym, wstąpił na tron młodo, rządzi łagodnie i kocha naukę. Na koniec obiecuje go pochwalić, gdy stanie się zły. To ironia: satyra broni króla i jego reform, a ośmiesza szlacheckich krytyków, ich pychę rodową, zazdrość i pogardę dla nauki.

  3. 3.Jaki jest morał satyry Pijaństwo?+

    Odp.:Pijaństwo odbiera człowiekowi zdrowie, majątek i rozum, czyli to, co odróżnia go od zwierzęcia, a do tego wywołuje kłótnie i bójki. Tak mówi drugi rozmówca w swoim wykładzie. Ostatnie słowa satyry – „Napiję się wódki” – pokazują jednak, że samo pouczenie nie wystarczy: nałóg, który stał się obyczajem, jest silniejszy niż rozsądne argumenty.

  4. 4.Co oznacza okręt w satyrze Świat zepsuty?+

    Odp.:Okręt w burzy to alegoria ojczyzny w niebezpieczeństwie. Krasicki pisze, że okręt nie zatonie, jeśli majtkowie będą zgodnie wspierać żeglarza, a uczciwy człowiek nie ucieka z pokładu, tylko zostaje, by ocalić okręt albo zginąć razem z nim. To wezwanie do obywatelskiej wierności i zgody. Informator CKE podaje ten obraz jako przykład alegorii.

  5. 5.Czym satyra różni się od bajki u Krasickiego?+

    Odp.:Obie ośmieszają wady i mają uczyć, ale bajka mówi przez alegorię: zwierzęta oznaczają ludzi, a morał jest krótki i ogólny. Satyra mówi o ludziach wprost, o konkretnych grupach i obyczajach – szlachcie, panach i sługach, modnych żonach, pijakach – często przez dialog i scenkę z życia. Satyra jest też zwykle dłuższa i bardziej związana z czasem, w którym powstała.

  6. 6.Kim jest pan niewart sługi?+

    Odp.:To pan, który nie zasługuje na wierną służbę, bo dręczy swoją czeladź: każe ją chłostać za drobiazgi, bić, gdy sam przegra w karty i nie ma czym zapłacić długów, i nie płaci jej za pracę. Satyra pokazuje kilku takich panów, także dawnego lokaja Macieja, który po wzbogaceniu się stał się równie zły. Kończy się zasadą, że wiernie służy ten, kto kocha, a kto dręczy, nie ma prawdziwych sług.

Powiązane lektury

Wszystkie lektury obowiązkowe

Źródła

Tę stronę napisaliśmy my, nie CKE. Stan na 21 października 2026.

21 października 2026

Zadanie ostatnie.

Sprawdź się w arkuszu w układzie matury: test historycznoliteracki i wypracowanie z odwołaniem do lektury obowiązkowej, ocenione według kryteriów CKE.