O czym są Treny Kochanowskiego w skrócie?

To dziewiętnaście wierszy żałobnych po śmierci córki poety, małej Orszuli. Ojciec wspomina dziecko, skarży się na śmierć i wylicza, czego mu brak. W środku cyklu przeżywa kryzys: zawodzi go filozofia, wątpi w życie po śmierci i w sens cnoty. Na końcu zwraca się do Boga, a w ostatnim trenie we śnie przychodzi jego matka z Orszulą i pociesza go, że córka jest w niebie.

Ile jest trenów i jak jest zbudowany cykl?

Cykl ma dziewiętnaście trenów, poprzedzonych mottem i dedykacją. Tren I to wstęp, treny II–VIII to wspomnienia i żal, IX–XI kryzys światopoglądowy, XII–XVI dalsze skargi i rozważania z przykładami z mitów i historii, XVII–XVIII zwrot do Boga, a XIX, „Sen”, przynosi pocieszenie. Taki układ przypomina dawny utwór żałobny, kończący się pocieszeniem i pouczeniem.

Które treny obowiązują na egzaminie ósmoklasisty?

Na liście lektur obowiązkowych egzaminu ósmoklasisty są treny VII i VIII. Informator CKE zapowiada przy tym, że zadania oparte na tekstach poetyckich „nie będą sprawdzały znajomości treści konkretnego utworu poetyckiego”, tylko umiejętność ich analizy i interpretacji. Treny I i V należą do utworów wykreślonych z podstawy w 2024 roku: według informatora możesz się do nich odwołać w krótkich odpowiedziach i w wypracowaniu w latach 2025–2028. W latach 2023–2026 żadne zadanie egzaminu ósmoklasisty nie dotyczyło trenów.

Które treny są na maturze?

Cały cykl jest lekturą obowiązkową zakresu rozszerzonego i stoi na liście lektur w arkuszu, więc możesz go wybrać w wypracowaniu. Test historycznoliteracki może sprawdzać treść i problematykę trenów IX, X i XI, zawsze z ich fragmentem w arkuszu. W 2024 roku CKE wydrukowała cały tren X i kazała porównać postawę mówiącego z postawą Demeter.

Kim była Orszula Kochanowska?

Była córką poety, która zmarła jako małe dziecko: według trenu XII nie miała więcej niż trzydzieści miesięcy. W trenach ojciec opisuje ją jako dziewczynkę radosną, rozśpiewaną i niezwykle mądrą jak na swój wiek, nazywa ją „Safo słowieńską” i swoją dziedziczką. Jej imię pojawia się po raz pierwszy w trenie II.

Kto ukazuje się poecie w trenie XIX i co mówi?

We śnie przychodzi do niego jego zmarła matka z Orszulą na ręku. Mówi, że łzy syna dotarły aż do zmarłych, że córka żyje w niebie i świeci wśród aniołów jak jutrzenka, a na ziemi ominęły ją trudy i nieszczęścia. Radzi mu znosić los z rozsądkiem i umiarem: „ludzkie przygody / Ludzkie noś”. Gdy znika, poeta nie wie, czy to był sen, czy jawa.

Na czym polega kryzys światopoglądowy w Trenach?

Kochanowski całe życie wierzył, że rozum i filozofia pozwolą przyjąć z równym spokojem szczęście i nieszczęście. Po śmierci córki w trenie IX wyznaje, że Mądrość go zawiodła, w X nie wie, co dzieje się po śmierci, a w XI powtarza słowa Brutusa, że cnota to fraszka. Informator CKE pyta właśnie o cytat z trenu IX świadczący o zachwianiu postawy, którą poeta głosił wcześniej.

Renesans · Cykl trenów (liryka żałobna)

Treny Jana Kochanowskiego

Treny to cykl dziewiętnastu wierszy, w których Jan Kochanowski opłakuje śmierć swojej małej córki Orszuli i szuka pociechy w filozofii i w wierze. Na egzaminie ósmoklasisty obowiązują treny VII i VIII, na maturze CKE może zapytać o treny IX, X i XI, a w wypracowaniu możesz przywołać cały cykl. Znajdziesz tu tekst każdego trenu z numeracją wersów, czytanie fragment po fragmencie, środki stylistyczne, słowniczek i zadania CKE.

Autor: Jan Kochanowski (1530-1584)
Wydanie: 1580 (Kraków, Drukarnia Łazarzowa)
Epoka: Renesans
Gatunek: Cykl trenów (liryka żałobna)

Na liście lektur

E8 · klasy VII–VIIIzakres: treny VII i VIII
E8 · wykreślona, do 2028zakres: treny I i V
Matura · wiersz wskazany w podstawiezakres: treny IX, X, XI
Matura · zakres rozszerzonyzakres: jako cykl poetycki

W skrócie

zacznij tutaj

Jan Kochanowski napisał Treny po śmierci córki Orszuli, która zmarła, nie mając więcej niż trzydzieści miesięcy. Cykl to dziewiętnaście wierszy żałobnych, ułożonych tak, że czyta się je jak drogę ojca od rozpaczy do pogodzenia z losem.

Najpierw poeta przywołuje wszystkie łzy świata (tren I) i wyjaśnia, dlaczego pisze treny zamiast piosenek dla dzieci (II). Potem wspomina córkę: jej śpiew i ostatnie pożegnanie z matką (VI), ubranka, które zostały w domu (VII), pusty dom (VIII) i jej zalety (XII). Wiele trenów to skargi na śmierć i Persefonę oraz porównania z natury: oliwka podcięta przez sadownika (V), kłos zasiany za wcześnie (XII).

Środek cyklu to kryzys. Poeta, który całe życie ufał Mądrości, czyli filozofii stoików, wyznaje, że go zawiodła (IX). Nie wie, gdzie jest córka i czy w ogóle istnieje (X), wątpi w cnotę i w sprawiedliwy porządek świata (XI). Przywołuje Orfeusza, Niobe i Cycerona (XIV–XVI). W trenie XVII widzi w nieszczęściu rękę Boga, a w XVIII prosi Go o litość. W ostatnim, XIX, we śnie przychodzi do niego zmarła matka z Orszulą na ręku i radzi mu znosić nieszczęście po ludzku, z wiarą i umiarem.

Kompozycja cyklu

Cykl składa się z dziewiętnastu trenów. Otwierają go łacińskie motto i polska dedykacja dla Orszuli, a Wolne Lektury drukują po trenach jeszcze czterowiersz o drugiej córce, Hannie. Drukujemy wszystkie treny; XV i XIX we fragmentach, bo w tekście, z którego korzystamy, jeden wers każdego z nich jest zapisany razem z dwoma następnymi.

Treny układają się w drogę ojca. Tren I to wstęp i pytanie, czy płakać jawnie, czy tłumić żal. Treny II–VIII wspominają córkę i opłakują ją. Treny IX–XI to kryzys: zawodzi Mądrość, niejasne są zaświaty, cnota wydaje się „fraszką”. Treny XII–XVI łączą pochwałę zmarłej z rozważaniami i przykładami z mitów i historii. Treny XVII i XVIII zwracają się do Boga, a XIX przynosi pocieszenie we śnie.

Kochanowski korzysta z dawnej budowy utworu żałobnego: pochwała zmarłej, ukazanie wielkości straty, żal, pocieszenie i pouczenie. Pochwała i żal przeplatają się w całym cyklu, a pocieszenie i pouczenie przychodzą na końcu, w mowie matki.

Utwory

utwór po utworze

Każdy utwór osobno: jego sytuacja, odczytanie i budowa. Tekst z numeracją wersów rozwiniesz przyciskiem.

Tren I. (Wszytki płacze, wszytki łzy Heraklitowe…)

E8 · wykreślona, do 2028

Sytuacja

Ojciec po śmierci ukochanej córki przywołuje wszystkie łzy i lamenty świata, by pomogły mu ją opłakać. Nie podaje jeszcze jej imienia: mówi o „wdzięcznej dziewce”, którą zabrała mu śmierć. W drugiej części zwraca się do ludzi, którzy powiedzą mu, że płakać nie warto. Tren otwiera cały cykl i zapowiada jego główne pytanie.

Odczytanie

Wersy 1–8 to wezwanie: płacze Heraklita, filozofa, który podobno płakał nad ludzkim losem, i skargi Simonidesa, greckiego mistrza trenów, mają zebrać się „w dom” poety i pomóc mu płakać. Powód pada w wersach 7–8: śmierć, nazwana „niepobożną”, rozdzieliła go z córką i nagle pozbawiła wszystkich pociech.

Wersy 9–14 to rozbudowane porównanie. Smok wyjada z ukrytego gniazda małe słowiki, a ich matka krzyczy i rzuca się na zbójcę, ale na próżno, bo napastnik atakuje i ją, a ona ledwie uchodzi z życiem. Tak bezradny jest ojciec wobec śmierci, która porwała dziecko.

Wersy 15–20 odpowiadają na zarzut: „Prózno płakać”. Poeta pyta, co na świecie nie jest próżne, skoro wszędzie coś uwiera, a życie człowieka jest błądzeniem. Kończy dylematem, który cykl będzie rozważał do ostatniego trenu: czy lżej jest jawnie okazywać smutek, czy siłą walczyć z naturą i tłumić żal.

Budowa

Dwunastozgłoskowiec ze średniówką po 7. sylabie (7+5), rymy parzyste żeńskie, wersy łączone w dwuwiersze.

Środki stylistyczne

apostrofaw. 5
w dom sie mój noście
Poeta zwraca się do łez i lamentów jak do żywych istot i wzywa je do swojego domu: smutek staje się gościem, który ma pomóc w płaczu.
wyliczeniew. 4
I żale, i frasunki, i rąk łamania
Nagromadzenie nazw smutku, połączonych powtarzanym „i”, oddaje ogrom rozpaczy, której nie da się opisać jednym słowem.
porównanie homeryckiew. 9–14
Tak więc smok, upatrzywszy gniazdo kryjome
Rozbudowany obraz smoka i ptasiej matki zajmuje sześć wersów i pokazuje bezsilność rodzica wobec śmierci dziecka.
pytanie retorycznew. 16
Cóż, prze Bóg żywy, nie jest prózno na świecie?
Pytanie nie czeka na odpowiedź: poeta sam podważa radę, że płakać nie warto, bo próżne jest wszystko.
epitetw. 7
niepobożna śmierć
Śmierć jest „niepobożna”, czyli niegodziwa i okrutna: już w pierwszym trenie poeta oskarża ją o krzywdę.

Słowniczek

frasunki: zmartwienia, troski
zbawiła: pozbawiła, odebrała
kryjome: ukryte, schowane
szczebiece: szczebiocze, krzyczy po ptasiemu
ledwe: ledwie (dawna forma)
przyrodzeniem: naturą, tym, co człowiekowi wrodzone

Tren II. (Jeślim kiedy nad dziećmi piórko miał zabawić…)

Sytuacja

Poeta mówi o własnym pisaniu. Wyjaśnia, że nigdy nie chciał tworzyć drobnych wierszyków dla dzieci, a teraz nieszczęście zmusiło go do pisania pieśni żałobnych. W drugiej części zwraca się do Prozerpiny, rzymskiej bogini podziemia, i po raz pierwszy w cyklu wymienia imię córki: Orszula.

Odczytanie

Wersy 1–10: gdyby miał bawić się wierszami dla dzieci, wolałby kołysać kolebkę i pisać piosenki dla mamek. Byłoby to pożyteczniejsze niż to, do czego zmusiło go nieszczęście: płacz nad „głuchym grobem” córki i skargi na Prozerpinę.

Wersy 11–20: poeta tłumaczy, że pominął niegdyś pisanie dla dzieci jako zajęcie niegodne dojrzałego talentu, a do trenów wepchnęła go siłą strata, której nic nie wynagrodzi. Nie wie, jaką sławę przyniesie mu ten płacz. Najmocniejsza jest antyteza z wersu 17: nie chciał śpiewać żywym, a teraz musi śpiewać umarłym, i płacząc nad cudzą śmiercią, sam usycha.

Wersy 21–30 to apostrofa do Prozerpiny, „srogiej, nieubłaganej” pani cieni, i skarga na prawo pełne krzywdy. Orszula umarła, zanim nauczyła się żyć: poznała tylko narodziny i śmierć, a zamiast radości zostawiła rodzicom ciężki smutek.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po 7. sylabie (7+6), rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

antytezaw. 17
Nie chciałem żywym śpiewać, dziś umarłym muszę
Przeciwstawienie żywych i umarłych pokazuje, jak śmierć córki odwróciła plany poety i sens jego pisania.
apostrofaw. 21
O prawo krzywdy pełne!
Poeta zwraca się do niesprawiedliwego prawa śmierci, a zaraz potem do Prozerpiny: zamiast pogodzenia słychać bunt.
epitetyw. 22
Sroga, nieubłagana, nieużyta ksieni
Trzy epitety jeden po drugim tworzą portret bezlitosnej władczyni podziemia, na którą ojciec się skarży.
peryfrazaw. 26
krajów nocy wiecznej
Zamiast nazwać wprost świat zmarłych, poeta mówi o krainie wiecznej nocy, przeciwstawionej „jasności słonecznej” z poprzedniego wersu.
metaforaw. 24
w ranym umrzeć lecie
Dawne „lato” znaczyło też „rok”, więc „w ranym lecie” to „w bardzo młodym wieku”; słowo przywołuje zarazem obraz wczesnej pory roku: Orszula umarła na samym początku życia, zanim przyszła jego pełnia.

Słowniczek

toliły: uciszały, uspokajały
spiły: uśpiły, ukołysały do snu
dordzałości: dojrzałości (dawna forma)
Dowcipu: umysłu, talentu (dawne znaczenie słowa)
nienagrodna: niepowetowana, której nic nie wynagrodzi
ksieni: pani, władczyni (tu: Prozerpina)
nieużyta: nieczuła, bezlitosna

Tren III. (Wzgardziłaś mną, dziedziczko moja ucieszona…)

Sytuacja

Ojciec mówi wprost do zmarłej córki, którą nazywa swoją dziedziczką. Z czułą przekorą „wyrzuca” jej, że nim wzgardziła: jakby skromny majątek po ojcu okazał się za mały dla jej talentów. Kończy nadzieją, że spotka ją po śmierci.

Odczytanie

Wersy 1–6 to czuły wyrzut. Orszula „wzgardziła” ojcem, bo jego ojczyzna, czyli majątek, który miała po nim odziedziczyć, wydała się jej za mała. Poeta przyznaje, że ten majątek i tak nie dorównałby jej „ranemu rozumowi” i przymiotom, w których widać było przyszłe cnoty: skarga staje się pochwałą zmarłej.

Wersy 7–8 to apostrofa do tego, co po niej zostało w pamięci: słów, zabaw i wdzięcznych ukłonów. W wersach 9–14 ojciec przyjmuje, że córka nie wróci i nie ukróci jego tęsknoty. Pozostaje mu tylko przygotować się do drogi za nią i iść jej śladem. Tren kończy obraz spotkania w niebie: dziecko rzuci się ojcu na szyję. To pierwsza w cyklu chrześcijańska nadzieja na ponowne spotkanie.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po 7. sylabie (7+6), rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

apostrofaw. 7
O słowa, o zabawo, o wdzięczne ukłony
Ojciec zwraca się do zwyczajnych gestów dziecka: wyliczenie drobiazgów pokazuje, czego mu najbardziej brakuje.
powtórzeniew. 11
Nie lza, nie lza
Podwojone „nie można” brzmi jak westchnienie człowieka, który nie widzi już żadnej rady poza śmiercią.
zdrobnieniew. 14
ręczynkami swemi
Zdrobnienia, tu i w „stopeczkami” z wersu 12, przypominają, że mowa o małym dziecku, i nadają obrazowi czułość.
epitetw. 5
ranym rozumem
Rozum „rany”, czyli wczesny, nad wiek dojrzały: ojciec podkreśla, jak wiele obiecywało dziecko.

Słowniczek

dziedziczko: spadkobierczyni, ta, która dziedziczy majątek
ucieszona: radosna, dająca radość
Ojczyzna: tu: ojcowizna, majątek po ojcu
przymioty: zalety, dobre cechy
tesknice: tęsknoty, smutku
okrócisz: ukrócisz, złagodzisz
Nie lza: nie można, nie ma rady
naszladować: iść czyimś śladem

Tren IV. (Zgwałciłaś, niepobożna śmierci, oczy moje…)

Sytuacja

Ojciec oskarża śmierć, że kazała mu patrzeć na umieranie dziecka. Rozważa, że i tak nie zniósłby straty córki w żadnym wieku, ale ta śmierć, tak wczesna, zadała mu ból największy. Na koniec przywołuje mit o Niobe.

Odczytanie

Wersy 1–4: śmierć „zgwałciła” oczy poety, bo musiał widzieć, jak umiera jego dziecko. Obraz z wersu 3 mówi wszystko: śmierć strząsnęła owoc, który jeszcze nie dojrzał, a rodzicom krajały się serca.

Wersy 5–16 to rozumowanie ojca. Gdyby córka żyła dłużej, i tak nie mogłaby odejść bez jego żalu, ale żadna jej śmierć nie byłaby smutniejsza od tej. Gdyby Bóg pozwolił, dłuższe życie Orszuli przysporzyłoby mu radości, a on sam mógłby wcześniej dożyć końca i stanąć przed Persefoną, nie znając bólu, któremu nie widzi równego wśród śmiertelnych.

Wersy 17–18: poeta nie dziwi się już Niobe, która z rozpaczy po śmierci dzieci zamieniła się w kamień. Mit, rozwinięty później w trenie XV, staje się miarą jego własnego cierpienia.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po 7. sylabie (7+6), rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

apostrofaw. 1
Zgwałciłaś, niepobożna śmierci, oczy moje
Tren zaczyna się od oskarżenia śmierci, do której poeta mówi jak do winowajcy.
metaforaw. 3
trzęsła owoc niedordzały
Dziecko to owoc strząśnięty z drzewa, zanim dojrzał: obraz natury, którym Kochanowski mówi o przedwczesnej śmierci.
powtórzeniew. 9–10
nigdy żałościwszy, / Nigdy smutniejszy
Powtarzane „nigdy” i stopniowanie przymiotników podkreślają, że ten ból jest największy z możliwych.
aluzja mitologicznaw. 17
Nie dziwuję Nijobie
Odwołanie do Niobe łączy rozpacz ojca z cierpieniem matki z mitu, która straciła wszystkie dzieci.

Słowniczek

Zgwałciłaś: skrzywdziłaś, zadałaś gwałt
niedordzały: niedojrzały, jeszcze zielony
Siła: wiele (dawne znaczenie)
przymnożyć: pomnożyć, przysporzyć
odprawić: tu: przeżyć do końca
równia: czegoś równego
Nie dziwuję: nie dziwię się
Nijobie: Niobe, matka z mitu greckiego, która straciła wszystkie dzieci

Tren V. (Jako oliwka mała pod wysokim sadem…)

E8 · wykreślona, do 2028

Sytuacja

Poeta opowiada o śmierci córki przez obraz z natury: małe drzewko oliwne ścięte przez nieuważnego ogrodnika, które pada pod nogi matczynego drzewa. Na końcu zwraca się z wyrzutem do Persefony, bogini świata zmarłych.

Odczytanie

Cały tren jest zbudowany na jednym porównaniu. W wersach 1–8 widzimy małą oliwkę, która rośnie obok matczynego drzewa i nie ma jeszcze gałązek ani listków. Pośpieszny sadownik, wycinając ciernie i pokrzywy, przypadkiem ją podcina: drzewko więdnie i pada pod nogi „matki ulubionej”.

Wersy 9–13 przenoszą obraz na Orszulę: dziewczynka rosła na oczach rodziców, ledwie podniosła się od ziemi, a tchnienie „srogiej śmierci” powaliło ją martwą u ich stóp. Ostatnie półtora wersu to apostrofa do Persefony i pytanie, czy mogła pozwolić, by tyle łez popłynęło na próżno.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po 7. sylabie (7+6), rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

porównanie homeryckiew. 1–9
Jako oliwka mała pod wysokim sadem
Obraz drzewka zajmuje osiem wersów, a słowo „Takci” z wersu 9 łączy go z losem córki. To jedno z najdłuższych porównań w cyklu.
epitetw. 6
sadownik podciął ukwapliwy
Sadownik jest „ukwapliwy”, czyli pośpieszny: śmierć działa jak ktoś, kto niszczy przypadkiem i bez namysłu.
apostrofaw. 13
O zła Persefono
Zwrot do bogini podziemia zamienia opis w skargę i oskarżenie.
pytanie retorycznew. 14
Mogłażeś tak wielu łzam dać upłynąć płono?
Pytanie bez odpowiedzi pokazuje, że ojciec nie widzi sensu w tej śmierci.

Słowniczek

szladem: śladem (dawna forma)
dopiro: dopiero (dawna forma)
prątkiem: cienką łodyżką
rodne: bujne, wybujałe
ukwapliwy: pośpieszny, nieuważny
zbywszy: utraciwszy, straciwszy
otchniona: owiana tchnieniem
płono: na próżno

Tren VI. (Ucieszna moja śpiewaczko, Safo słowieńska…)

Sytuacja

Ojciec zwraca się do zmarłej córki jak do małej poetki, która miała odziedziczyć po nim nie tylko ziemię, ale i lutnię. Wspomina jej śpiew i przytacza jej ostatnie słowa: pożegnanie z matką.

Odczytanie

Wersy 1–8: Orszula to „Safo słowieńska”, polska następczyni greckiej poetki Safony. Ojciec liczył, że przejmie po nim talent, bo ciągle układała piosenki i śpiewała przez cały dzień jak słowik w krzaku. Wersy 9–12: śmierć spłoszyła ją zbyt szybko, a za tę trochę śpiewu, która mu nie wystarczyła, ojciec płaci teraz łzami.

Wersy 13–18 przytaczają słowa umierającej dziewczynki. Ucałowała matkę i pożegnała się z nią jak dorosła córka, która opuszcza dom: nie będzie już służyć matce ani zasiadać przy jej stole, musi oddać klucze i odjechać na zawsze. Wersy 19–22: ojciec nie chce przypominać sobie więcej, a o matce mówi, że jej serce cudem przetrwało ten żal.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po 8. sylabie (8+5), a nie po 7. jak w większości trenów; rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

apostrofaw. 1
Ucieszna moja śpiewaczko, Safo słowieńska
Zwrot do córki łączy czułość z wielką pochwałą: dziecko zostaje porównane do najsłynniejszej poetki starożytności.
porównaniew. 7
Jako więc lichy słowiczek w krzaku zielonym
Śpiewające dziecko przypomina małego słowika: ten sam ptak pojawił się w trenie I jako ofiara smoka.
zdrobnieniew. 8
gardłkiem swym ucieszonym
Zdrobnienia, jak „ustek” i „piosnki”, oddają drobność dziecka i czułość ojca.
przytoczeniew. 15
Już ja tobie, moja matko, służyć nie będę
Słowa samej Orszuli, przytoczone w mowie niezależnej, sprawiają, że w trenie na chwilę słychać jej głos.

Słowniczek

Ucieszna: radosna, dająca radość
słowieńska: słowiańska, tu: polska
ziemieńska: ziemska, tu: kawałek ziemi, majątek
okazowała: okazywała (dawna forma)
szczebiotko: dziecko, które ciągle szczebiocze i śpiewa
sowicie: hojnie, z naddatkiem
zaniechać: porzucić, opuścić
ostateczny: ostatni, pożegnalny

Tren VII. (Nieszczęsne ochędóstwo, żałosne ubiory…)

E8 · klasy VII–VIII

Sytuacja

Ojciec patrzy na ubranka zmarłej córki, które zostały w domu: sukienkę, wstążki, paski. Mówi najpierw do nich, potem do samej Orszuli. Stroje przypominają mu, że matka szykowała dla córki zupełnie inną przyszłość niż pogrzeb.

Odczytanie

To jeden z dwóch trenów z listy lektur egzaminu ósmoklasisty. Cały wiersz wyrasta z przedmiotów: ubrania dziecka, które powinny cieszyć, teraz tylko dodają ojcu żalu. Najważniejszy jest kontrast między weselem a pogrzebem. Matka miała kiedyś zaprowadzić córkę do „łóżnice”, czyli małżeńskiego łoża, i dać jej wyprawę, a dała jej tylko koszulkę i kawałek płótna do trumny. Ostatnie słowa łączą posag i dziecko w „jednej skrzynce”: skrzynia na posag stała się trumną.

Wers po wersie

w. 1–6
Ubrania, które zostały
Poeta mówi do ozdób i „żałosnych ubiorów” córki i pyta, po co przyciągają jego smutne oczy: tylko dokładają mu żalu. Wers 5 mówi, czego już nie będzie: Orszula nie ubierze w nie swoich „członeczków”. Podwojone „Nie masz, nie masz nadzieje” zamyka tę część jak westchnienie.
w. 7–10
Sen żelazny
Śmierć nazwana jest snem żelaznym, twardym i takim, z którego nie można się obudzić. Letnia sukienka, wstążki i złocone paski, dary matki, okazały się daremne: nikt ich już nie włoży.
w. 11–18
Zamiast wesela pogrzeb
Ojciec mówi teraz do córki. Matka nie do takiego łoża miała ją doprowadzić i nie taką wyprawę jej obiecywała. Zamiast sukni ślubnej dała jej koszulkę i lichy kawałek płótna, a ojciec włożył jej pod główkę bryłkę ziemi. Ostatnie słowa, „Niestetyż, i posag i ona / W jednej skrzynce zamkniona”, łączą skrzynię posagową z trumną.

Budowa

Trzynastozgłoskowce (7+6) przeplatane siedmiozgłoskowcami, rymy parzyste żeńskie: dłuższy wers i krótszy, wcięty, tworzą parę.

Środki stylistyczne

apostrofaw. 1
Nieszczesne ochędóstwo, żałosne ubiory
Poeta zwraca się do przedmiotów, jakby mogły go słyszeć: rzeczy po dziecku stają się świadkami żałoby.
epitetyw. 7
sen żelazny, twardy, nieprzespany
Trzy epitety tworzą peryfrazę śmierci: sen, z którego nie ma przebudzenia, jest zimny i twardy jak żelazo.
zdrobnieniaw. 8–9
Już letniczek pisany / I uploteczki wniwecz
Zdrobnienia, jak „członeczków” i „bryłeczkę”, mówią o drobności dziecka i o czułości, z jaką ojciec patrzy na jego rzeczy.
antytezaw. 11
Nie do takiej łóżnice, moja dziewko droga
Łoże małżeńskie przeciwstawione grobowi: zamiast wesela, do którego matka miała kiedyś przygotować córkę, przyszedł pogrzeb.
powtórzeniew. 6
Nie masz, nie masz nadzieje
Podwojone „nie masz” brzmi jak płacz i zamyka myśl, że ubrania nie będą już potrzebne.

Słowniczek

ochędóstwo: strój, ozdoby
namilszej: najmilszej (dawna forma)
cory: córy, córki
letniczek: letnia sukienka
pisany: zdobiony, wyszywany we wzory
uploteczki: ozdoby do włosów, wstążki
wniwecz: na nic
płone: daremne, na nic
łóżnice: łożnicy, łoża małżeńskiego
mać: matka (dawna forma)
Giezłeczkoć: koszulkę (giezło – koszula)
skrzynce: tu: trumnie i zarazem skrzyni na posag

Tren VIII. (Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim…)

E8 · klasy VII–VIII

Sytuacja

Ojciec mówi do zmarłej Orszuli o domu, w którym jej zabrakło. Wspomina, jak biegała po kątach, mówiła i śpiewała za wszystkich, i porównuje to z ciszą, która zapadła po jej śmierci.

Odczytanie

Drugi z trenów z listy egzaminu ósmoklasisty. Wiersz zbudowany jest na kontraście dawniej i teraz. Dawniej dom był pełen głosu dziecka, które przytulało rodziców i rozśmieszało ich, gdy byli zmartwieni. Teraz, choć domowników jest wielu, dom wydaje się pusty. Paradoks z wersu 3 jest najważniejszy w całym trenie: brak jednej małej osoby odbiera sens obecności wszystkich pozostałych.

Wers po wersie

w. 1–4
Pusty dom
Poeta zwraca się do córki: swoim zniknięciem zostawiła w domu wielką pustkę. „Pełno nas, a jakoby nikogo nie było” – choć domowników zostało wielu, odeszła jedna „maluczka dusza” i właśnie jej brak jest najbardziej odczuwalny.
w. 5–10
Jaka była Orszula
Wspomnienie żywego dziecka: mówiła i śpiewała za wszystkich, zaglądała do każdego kąta, nie pozwalała matce się martwić, a ojcu zbyt długo rozmyślać. Obejmowała to jednego, to drugiego i bawiła ich swoim radosnym śmiechem.
w. 11–14
Cisza po śmierci
Słowo „Teraz” otwiera drugą część kontrastu: wszystko umilkło, nie ma zabawy ani nikogo, kto by się zaśmiał. Żal wychodzi z każdego kąta, czyli z tych samych miejsc, po których biegała córka, a serce na próżno szuka pociechy, którą było dla niego dziecko.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po 7. sylabie (7+6), rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

paradoksw. 3
Pełno nas, a jakoby nikogo nie było
Sprzeczność jest tylko pozorna: dom pełen ludzi wydaje się pusty, bo zabrakło w nim tej jednej, najważniejszej osoby.
apostrofaw. 2
Moja droga Orszulo
Ojciec mówi do zmarłej jak do kogoś obecnego, co pokazuje, jak trudno mu pogodzić się z jej nieobecnością.
zdrobnieniew. 4
Jedną maluczką duszą
Zdrobnienie podkreśla, jak małe było dziecko i jak wielka jest pustka, którą zostawiło.
hiperbolaw. 5
Tyś za wszytki mówiła, za wszytki śpiewała
Przesada oddaje, jak bardzo małe dziecko wypełniało cały dom swoim głosem i ruchem.
personifikacjaw. 13
Z każdego kąta żałość człowieka ujmuje
Żal jest jak ktoś, kto czeka w każdym kącie domu i chwyta ojca za serce.

Słowniczek

zniknienim: zniknięciem (dawna forma)
wszytki: wszystkich, wszystkie (dawna forma)
zawżdy: zawsze (dawna forma)
frasować: martwić się
obłapiając: obejmując, przytulając
uciesznym: radosnym, wesołym
rośmiać: roześmiać (dawna forma)
ujmuje: ogarnia, chwyta
upatruje: wypatruje, szuka

Tren IX. (Kupić by cię, mądrości, za drogie pieniądze…)

Matura · wiersz wskazany w podstawie

Sytuacja

Poeta zwraca się do Mądrości, czyli filozofii, która obiecuje człowiekowi spokój i obojętność wobec cierpienia. Najpierw wylicza jej obietnice, a w ostatnich czterech wersach wyznaje, że całe życie do niej dążył i w chwili nieszczęścia niczego mu nie dała.

Odczytanie

Tren IX to jeden z trenów, które CKE wymienia wśród utworów poetyckich, o których treść może zapytać test na maturze. Mądrość z wersu 1 to filozofia stoików: uczy panować nad uczuciami i przyjmować szczęście i nieszczęście z tym samym spokojem. Słowa „jesli prawdziwie mienią” w wersie 2 od początku zdradzają wątpliwość. Długa pochwała Mądrości kończy się wyznaniem klęski: poeta, który całe życie szedł ku jej progom, został strącony z ostatnich stopni i jest teraz jednym z wielu cierpiących. Tren pokazuje kryzys światopoglądu, który Kochanowski wyrażał wcześniej, na przykład w pieśniach.

Wers po wersie

w. 1–6
Obietnica Mądrości
Mądrość warto by kupić za każdą cenę, bo ponoć potrafi wykorzenić z człowieka wszystkie pragnienia i zmartwienia. Zmienia człowieka niemal w anioła („tylko nie w anioła” to „prawie w anioła”): w kogoś, kto nie zna bólu, nie poddaje się nieszczęściom ani strachowi. Nawias „(jesli prawdziwie mienią)” wprowadza nutę powątpiewania.
w. 7–16
Co potrafi Mądrość
Kolejne zdania zaczynają się od „Ty”: Mądrość uważa sprawy ludzkie za fraszkę, zachowuje ten sam spokój w szczęściu i w żałobie, nie boi się śmierci. Bogactwo mierzy tym, czy człowiekowi wystarcza na prawdziwe potrzeby, a nie złotem. Widzi nieszczęśnika pod złoconym dachem, a uboższym nie odmawia szczęśliwego losu, jeśli tylko ktoś chce słuchać jej rad.
w. 17–20
Wyznanie klęski
Zwrot w ostatnich czterech wersach: „Nieszcześliwy ja człowiek”. Poeta strawił lata na tym, by dojść do progów Mądrości, a teraz został zrzucony z ostatnich stopni i policzony między zwykłych ludzi. Filozofia nie ochroniła go przed rozpaczą po śmierci dziecka.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po 7. sylabie (7+6), rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

apostrofaw. 1
Kupić by cię, mądrości, za drogie pieniądze
Cały tren jest zwrotem do Mądrości, przedstawionej jak osoba, którą można by kupić, gdyby była na sprzedaż.
wtrąceniew. 2
(jesli prawdziwie mienią)
Nawias wprowadza wątpliwość już na początku: poeta powtarza, co o Mądrości mówią inni, ale sam nie jest już tego pewien.
anaforaw. 7
Ty wszytki rzeczy ludzkie masz za fraszkę sobie
Zdania zaczynające się od „Ty” (w. 7, 9, 11, 13) wyliczają zalety Mądrości jak w uroczystym hymnie.
epitetyw. 10
Bezpieczną, nieodmienną, niepożytą stoisz
Trzy epitety tworzą obraz Mądrości trwałej i niewzruszonej, z którą kontrastuje zachwiany poeta.
paradoksw. 14
Nędznika upatrujesz pod dachem złoconym
Pod złotym dachem mieszka nieszczęśnik: według stoików bogactwo nie daje szczęścia.
metaforaw. 19
Terazem nagle z stopniów ostatnich zrzucony
Droga do Mądrości to schody do świątyni: poeta był już przy progu, a nieszczęście strąciło go w dół.

Słowniczek

mienią: mówią, twierdzą
frasunki: zmartwienia, troski
przygodam: przygodom, tu: nieszczęściom
hołduje: ulega, poddaje się
namniej: najmniej (dawna forma)
niepożytą: niezniszczalną, trwałą
dosytem: dostatkiem, tym, co wystarcza
nieuchronionym: przed którym nic się nie ukryje
zajźrzysz: zazdrościsz, żałujesz komuś czegoś (dawna forma)
mienia: majątku, dobytku
strawił: spędził, zużył
insze: inne, innych

Tren X. (Orszulo moja wdzięczna, gdzieś mi się podziała?…)

Matura · wiersz wskazany w podstawie
Matura 2024, poziom podstawowy, część 1, zadanie 8

Sytuacja

Ojciec zwraca się do zmarłej córki i pyta, gdzie teraz jest. Wylicza po kolei wyobrażenia o życiu po śmierci: chrześcijańskie, antyczne i filozoficzne. Żadnego nie jest pewien. Na końcu prosi, by córka pokazała mu się choćby we śnie.

Odczytanie

Tren X składa się prawie wyłącznie z pytań. Każde z nich to inna odpowiedź na pytanie, co dzieje się z człowiekiem po śmierci, a poeta żadnej nie wybiera. Słowa „jesliś jest” z wersu 15 pokazują, że zwątpił nawet w to, czy córka w ogóle gdzieś istnieje. Mimo to nie przestaje do niej mówić i prosi o pocieszenie: niech przyjdzie jako sen, cień albo zjawa. Ta prośba spełni się w trenie XIX, w którym matka poety przychodzi do niego we śnie z Orszulą na ręku. W 2024 roku CKE wydrukowała ten tren w całości na maturze i kazała porównać postawę mówiącego z postawą Demeter, matki szukającej porwanej córki.

Wers po wersie

w. 1–4
Gdzie jesteś?
Tren zaczyna się od apostrofy do córki i pytania, gdzie się podziała, w którą stronę i w jaką krainę odeszła. Pierwsza odpowiedź jest chrześcijańska: może jest w niebie, wysoko nad wszystkimi niebiosami, policzona między małe aniołki.
w. 5–10
Raj, wyspy szczęśliwe, Charon, słowik
Kolejne pytania mieszają różne wierzenia. Raj; szczęśliwe wyspy, na które według starożytnych trafiali wybrani; przewoźnik dusz Charon, który wiezie zmarłych przez smutne wody i poi ich ze źródła zapomnienia, więc córka nie wie nic o płaczu ojca. Może też porzuciła ludzką postać i zmieniła się w słowika.
w. 11–14
Czyściec i życie przed narodzinami
Następne możliwości: czyściec, w którym dusza oczyszcza się z drobnych win, albo powrót tam, gdzie dusza była, zanim się urodziła. To ostatnie to myśl filozofów, przede wszystkim Platona: dusza istnieje przed ciałem i po nim.
w. 15–18
Prośba o znak
„Gdzieśkolwiek jest, jesliś jest” – po wyliczeniu wszystkich możliwości pojawia się wątpliwość, czy córka w ogóle istnieje. Ojciec prosi, by zlitowała się nad jego żalem i pokazała mu się, jeśli nie może przyjść cała, z ciałem i duszą, to choćby jako sen, cień albo zwykła zjawa.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po 7. sylabie (7+6), rymy parzyste żeńskie; częste przerzutnie (w. 5–6, 7–8).

Środki stylistyczne

apostrofaw. 1
Orszulo moja wdzięczna
Tren jest zwrotem do zmarłej córki, mówionym tak, jakby mogła usłyszeć ojca i odpowiedzieć.
pytania retorycznew. 5
Czyliś do raju wzięta?
Seria pytań bez odpowiedzi wylicza różne wizje zaświatów i pokazuje niepewność ojca.
aluzja mitologicznaw. 7
Charon jeziora wiezie
Charon to przewoźnik dusz z mitologii greckiej: obok chrześcijańskiego nieba poeta przywołuje wierzenia starożytne.
przerzutniaw. 5–6
Czyliś na szcześliwe / Wyspy zaprowadzona?
Zdanie przechodzi z jednego wersu do drugiego, co oddaje niespokojny, urywany tok myśli.
wyliczeniew. 18
Lubo snem, lubo cieniem, lub marą nikczemną
Trzy postacie zjawy, od najwięcej do najmniej rzeczywistej: ojciec zgodzi się na każdą, byle zobaczyć córkę.

Słowniczek

wdzięczna: miła, droga
wniesiona: uniesiona, wzniesiona
teskliwe: smutne, budzące tęsknotę
napawa: poi, daje pić
zdrojem: źródłem, wodą ze źródła
Niepomnym: odbierającym pamięć
postawę: postać, wygląd
zmazeczka: mała plama, drobny grzech
kędyś: gdzie (dawna forma)
pierwej: wcześniej, przedtem
lituj: zlituj się nad
Lubo: albo (dawna forma)

Na egzaminie

Matura 2024, poziom podstawowy, część 1, zadanie 8: Czy postawa podmiotu lirycznego w Trenie X Jana Kochanowskiego jest podobna do postawy Demeter? W uzasadnieniu odpowiedzi odwołaj się do Trenu X oraz do zacytowanego fragmentu Mitologii Jana Parandowskiego.

Zobacz w części „Na egzaminie”

Tren XI. („Fraszka cnota”, powiedział Brutus porażony…)

Matura · wiersz wskazany w podstawie

Sytuacja

Poeta, wstrząśnięty śmiercią córki, wątpi w sens cnoty i pobożności, w ludzki rozum i w sprawiedliwy porządek świata. Zaczyna od słów Brutusa, rzymskiego polityka pokonanego w wojnie domowej. Kończy zwrotem do własnej żałości.

Odczytanie

Tren XI to szczyt zwątpienia w cyklu i jeden z trenów, które CKE wymienia wśród utworów poetyckich, o których treść może zapytać test na maturze. Poeta podważa to, czego uczył wcześniej: że cnota i pobożność chronią człowieka. Świat wydaje się rządzony przez ślepy, nieznany los, który dosięga dobrych i złych bez różnicy. Ludzki rozum nie sięga Bożych tajemnic, a pewność siebie uczonych okazuje się pychą. W ostatnich wersach poeta boi się, że żal odbierze mu nie tylko radość, ale i rozsądek.

Wers po wersie

w. 1–4
„Fraszka cnota”
Tren otwierają słowa Brutusa, który po klęsce miał powiedzieć, że cnota to rzecz bez wartości. Poeta je powtarza i rozwija: kogo kiedykolwiek uratowała pobożność, kogo dobroć uchroniła przed nieszczęściem? Pytania brzmią jak oskarżenie.
w. 5–8
Nieznajomy wróg
Sprawami ludzi rządzi „nieznajomy wróg”, któremu nie zależy ani na dobrych, ani na złych. Gdzie powieje jego duch, nikt się nie ocali, a prawego i winnego dosięga bez wyboru. To obraz ślepego losu, a nie opatrznościowego Boga.
w. 9–14
Pycha rozumu
Mimo to ludzie chcą uchodzić za mądrych, wywyższają się nad prostych i wspinają się do nieba, by poznać Boże tajemnice. Ale wzrok śmiertelnego człowieka jest na to za słaby. Bawią nas lekkie, płoche sny, które podobno nigdy nam się nie wyjaśnią.
w. 15–16
Zwrot do żałości
Ostatnie dwa wersy to apostrofa do żałości: co mi robisz? Poeta pyta, czy ma stracić jednocześnie i pociechę, i „baczenie”, czyli rozsądek. Rozpacz zagraża już nie tylko jego szczęściu, ale i rozumowi.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po 7. sylabie (7+6), rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

przytoczeniew. 1
Fraszka cnota
Słowa Brutusa, wzięte w cudzysłów, nadają ton całemu trenowi: poeta zaczyna od cudzej rozpaczy, by wyrazić własną.
powtórzeniew. 2
Fraszka, kto sie przypatrzy, fraszka z każdej strony
Powtórzone słowo „fraszka” wzmacnia gorzką myśl, że cnota nic nie znaczy.
pytanie retorycznew. 3
Kogo kiedy pobożność jego ratowała?
Pytanie zakłada odpowiedź „nikogo” i podważa wiarę w nagrodę za dobre życie.
peryfrazaw. 5
Nieznajomy wróg jakiś miesza ludzkie rzeczy
Zamiast nazwać los wprost, poeta mówi o nieznanym wrogu: siła rządząca światem jest wroga i niepojęta.
apostrofaw. 15
Żałości, co mi czynisz?
Zwrot do własnego uczucia pokazuje, że żal stał się dla poety siłą, nad którą nie panuje.

Słowniczek

Fraszka: drobiazg, rzecz bez wartości
porażony: pokonany, rozbity
uchowała: ocaliła, ustrzegła
pieczy: opiece, staraniu
Kędy: gdzie (dawna forma)
więnie: powieje, dmuchnie
Praw li, krzyw li: czy niewinny, czy winny
przedsię: mimo to, jednak
prostaki: prostymi, niewykształconymi ludźmi
źrzenice: źrenicy, oka
płoche: lekkomyślne, ulotne
baczenie: rozsądek, rozum

Tren XII. (Żaden ojciec podobno barziej nie miłował…)

Sytuacja

Ojciec wylicza zalety zmarłej córki: jej posłuszeństwo, pobożność, wdzięk i pracowitość. Podaje jej wiek: nie miała więcej niż trzydzieści miesięcy. Kończy obrazem kłosa, który trzeba zasiać w ziemię, zanim dojrzał, choć nic już z niego nie wyrośnie.

Odczytanie

Tren XII to pochwała zmarłej, w dawnych trenach stała część utworu żałobnego. Ojciec przedstawia córkę jak małą dorosłą: ma wszystkie cnoty dobrze wychowanej panny, choć nie skończyła trzydziestu miesięcy. Pochwała zamienia się w nową skargę: tak wielu cnót młode życie nie zniosło. Na koniec poeta mówi do córki jak do kłosa, który zasiewa w ziemię, ale wie, że z niego nic już nie wzejdzie. Razem z dzieckiem grzebie nadzieję.

Wers po wersie

w. 1–4
Ojciec i córka
Żaden ojciec nie kochał bardziej dziecka i żaden bardziej po nim nie płakał. A też rzadko rodziło się dziecko, które byłoby tak godne miłości rodziców. Te dwa dwuwiersze zapowiadają pochwałę, która wypełnia resztę trenu.
w. 5–10
Wyliczenie cnót
Długi szereg przymiotników opisuje dziewczynkę: schludną, posłuszną, nierozpieszczoną, umiejącą śpiewać, mówić i rymować, ukłonić się każdemu jak należy, rozsądną, uprzejmą, skromną i wstydliwą. Wyliczenie przypomina portret dorosłej panny z dobrego domu.
w. 11–20
Codzienne zwyczaje
Rano nie prosiła o jedzenie, zanim się nie pomodliła, a wieczorem nie szła spać, zanim nie pozdrowiła matki i nie poleciła Bogu zdrowia rodziców. Wybiegała ojcu na spotkanie, gdy wracał z drogi, i wyprzedzała służbę w każdej pomocy. Wers 20 podaje jej wiek: nie miała więcej niż trzydzieści miesięcy.
w. 21–28
Kłos zasiany za wcześnie
Tak wiele cnót młode życie nie mogło udźwignąć: dziecko upadło jak zboże, które nie doczekało żniw. Apostrofa „Kłosie mój jedyny” zmienia pogrzeb w siew, ale bez nadziei na plon: z tego ziarna nic nie wzejdzie i ojciec grzebie razem z córką swoją nadzieję.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po 7. sylabie (7+6), rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

hiperbolaw. 1
Żaden ociec podobno barziej nie miłował
Przesada otwiera tren: miłość i żal ojca są największe na świecie, tak jak zalety córki.
wyliczeniew. 5
Ochędożne, posłuszne, karne, niepieszczone
Nagromadzenie przymiotników tworzy pochwałę zmarłej, tradycyjną część dawnego utworu żałobnego, i pokazuje, jak wiele ojciec stracił.
anaforaw. 15–16
Zawżdy przeciwko ojcu wszytki przebyć progi
Dwa wersy zaczynające się od „Zawżdy” pokazują, że czułość córki była codziennością.
apostrofaw. 23
Kłosie mój jedyny
Ojciec zwraca się do córki jak do kłosa: metafora rolnicza łączy śmierć dziecka z niedokończonym wzrostem zboża.
antytezaw. 25–26
w smutną ziemię sieję, / Ale pospołu z tobą grzebę i nadzieję
Siew zapowiada plon, a tu jest pogrzebem: przeciwstawienie pokazuje, że po tej śmierci nic się nie odrodzi.

Słowniczek

barziej: bardziej (dawna forma)
Ochędożne: schludne, czyste
karne: zdyscyplinowane, posłuszne
niepieszczone: nierozpieszczone, niewydelikacone
obyczajne: dobrze wychowane
układny: uprzejmy, grzeczny
karmie: jedzeniu, posiłku
poruczyła: powierzyła, oddała w opiekę
dzielności: zalet, przymiotów
zstał: tu: dojrzał (o zbożu)
pospołu: razem, wspólnie
wznidziesz: wzejdziesz, wyrośniesz

Tren XIII. (Moja wdzięczna Orszulo, bodaj ty mnie była…)

Sytuacja

Ojciec mówi do zmarłej córki, że lepiej byłoby, gdyby się nie urodziła, niż umarła tak wcześnie. Porównuje ją do pięknego snu, który znika po przebudzeniu. Na koniec zwraca się do murarzy i układa napis na jej nagrobek.

Odczytanie

Tren XIII zaczyna się od życzenia, które brzmi okrutnie, a wynika z bólu: lepiej, by córka nie umarła albo w ogóle się nie urodziła. Krótka radość z dziecka została opłacona wielkim żalem. Dalej poeta rozwija porównanie do snu o złocie. Ostatnie cztery wersy, wydrukowane wersalikami, to epitafium, napis na grobie, z grą słów: Orszula Kochanowska jest „kochaniem” ojca. Napis kończy się wyrzutem do śmierci, że odwróciła porządek natury: to dziecko miało płakać nad ojcem, a nie ojciec nad dzieckiem.

Wers po wersie

w. 1–4
Lepiej by się nie urodziła
Oby córka albo nie umierała, albo się nie rodziła. Małe radości, które dała ojcu, płaci on teraz wielkim żalem, a jej odejście było przedwczesne i niespodziewane, takie, na które nie mógł się przygotować.
w. 5–14
Sen o złocie
Córka oszukała ojca jak nocny sen, w którym człowiek widzi wielkie skarby, a po przebudzeniu zostaje mu tylko pożądanie złota, którego nie ma. Tak i ona rozbudziła w nim wielkie nadzieje, a potem nagle odeszła i zabrała wszystkie jego radości. Zabrała mu połowę duszy, a druga połowa została, by wiecznie tęsknić.
w. 15–20
Napis na grobie
Poeta prosi murarzy, by położyli ciosany kamień i wyryli na nim napis. Epitafium mówi, że tu leży Orszula Kochanowska, kochanie ojca, a raczej jego płacz i narzekanie. Ostatnie zdanie jest skierowane do „niebacznej” śmierci: zrobiła wszystko na opak, bo to córka powinna była opłakiwać ojca.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po 7. sylabie (7+6), rymy parzyste żeńskie; ostatnie cztery wersy to epitafium, wydrukowane wersalikami.

Środki stylistyczne

apostrofaw. 1
Moja wdzięczna Orszulo
Ojciec znów mówi do zmarłej: tym razem z wyrzutem, że dała mu krótką radość i odeszła.
porównaniew. 5
Omyliłaś mię jako nocny sen znikomy
Rozbudowane porównanie do snu o skarbach mówi, że dziecko było szczęściem, które okazało się ulotne.
metaforaw. 13
dusze połowicę
Córka zabrała ze sobą połowę duszy ojca: tak bliska była mu i tak wielka jest strata.
apostrofaw. 15
Tu mi kamień, murarze, ciosany połóżcie
Zwrot do murarzy przenosi nas nad grób i wprowadza napis nagrobny, gatunek bliski trenowi.
gra słóww. 17
KOCHANOWSKA TU LEŻY, KOCHANIE
Nazwisko córki i słowo „kochanie” brzmią podobnie: nawet napis na grobie mówi o miłości ojca.
antytezaw. 20
NIE JAĆ ONEJ, ALE MNIE ONA PŁAKAĆ MIAŁA
Przeciwstawienie ojca i córki pokazuje, że śmierć dziecka przed rodzicem odwraca naturalny porządek.

Słowniczek

bodaj: oby, żeby
nieodpowiednym: niezapowiedzianym, nagłym
Omyliłaś: zawiodłaś, oszukałaś
znikomy: ulotny, krótki
jeno: tylko (dawna forma)
roznieciła: rozpaliła, wzbudziła
odbieżała: opuściła, odeszła od
zgoła: krótko mówiąc
połowicę: połowę (dawna forma)
wydróżcie: wyryjcie, wyżłobcie
OPAKEŚ: na opak, odwrotnie
NIEBACZNA: nierozważna, nieuważna

Tren XIV. (Gdzie te wrota nieszczęsne, któremi przed laty…)

Sytuacja

Ojciec chce zejść do świata zmarłych, tak jak Orfeusz zszedł tam po swoją żonę. Zabiera ze sobą lutnię i wyobraża sobie, że pieśnią i łzami uprosi władcę podziemia o zwrot córki. Jeśli to się nie uda, chce zostać tam razem z nią.

Odczytanie

Tren XIV jest zbudowany na micie o Orfeuszu, poecie, który zszedł do Hadesu po zmarłą żonę i swoją pieśnią poruszył bogów podziemia. Kochanowski utożsamia się z nim: jest poetą, ma lutnię i stracił kogoś najbliższego. Ale cały tren to tylko marzenie zapisane w trybie przypuszczającym i w pytaniach. Poeta nie wie nawet, gdzie są „wrota” do podziemia. Ostatnie dwa wersy mówią o pragnieniu śmierci: jeśli bóg ma serce z kamienia, ojciec zostanie po tamtej stronie i razem z duszą zrzuci z siebie troskę.

Wers po wersie

w. 1–6
Droga Orfeusza
Gdzie są te nieszczęsne wrota, przez które Orfeusz zszedł pod ziemię, by szukać tego, co stracił? Ojciec chciałby pójść tą samą ścieżką po córkę i przeprawić się przez bród, przez który srogi przewoźnik wozi blade cienie zmarłych do smutnych lasów cyprysowych.
w. 7–12
Lutnia i Pluton
Poeta prosi lutnię, by go nie opuszczała i poszła z nim aż do komnaty surowego Plutona. Razem, łzami i żałosnymi pieśniami, zmiękczą boga, aby oddał najmilszą córkę i ukrócił niekończący się żal.
w. 13–18
Argument i rezygnacja
Ojciec szuka argumentu: Pluton i tak niczego nie straci, bo wszyscy kiedyś do niego trafią; niech tylko pozwoli „niedoszłej jagodzie”, czyli dziecku, które nie zdążyło dorosnąć, dojrzeć. A gdyby bóg miał serce z kamienia i smutny człowiek nic by nie uprosił, ojciec zostanie tam na zawsze i razem z duszą zrzuci z siebie troskę.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po 7. sylabie (7+6), rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

aluzja mitologicznaw. 2
Puszczał sie w ziemię Orfeus, szukając swej straty
Orfeusz, poeta, który zszedł do podziemia po zmarłą żonę, staje się wzorem dla ojca, również poety.
peryfrazaw. 5
Srogi jakiś przewoźnik wozi blade cienie
Charon nie zostaje nazwany po imieniu: zamiast imienia poeta opisuje, co robi, i podkreśla grozę tej przeprawy.
apostrofaw. 7
A ty mię nie zostawaj, wdzięczna lutni moja
Lutnia, symbol poezji, ma towarzyszyć poecie w drodze, tak jak lira Orfeuszowi.
metaforaw. 14
niedoszłej jagodzie
Dziecko to owoc, który nie zdążył dojrzeć: powraca obraz z trenów IV i XII.
pytanie retorycznew. 17
Cóż temu rzec?
Krótkie pytanie przerywa marzenie i prowadzi do gorzkiego wniosku, że pozostaje tylko śmierć.

Słowniczek

wrota: brama, wejście
tąż: tą samą
bród: płytkie miejsce, w którym przechodzi się przez rzekę
żenie: pędzi, goni
pódź: pójdź (dawna forma)
pokoja: komnaty, siedziby
zmiękczywa: zmiękczymy (my dwoje: poeta i lutnia)
nieuśmierzony: niezłagodzony, nieustający
ukróci: skróci, zakończy
jagodzie: owocowi, tu: dziecku
zewlec: zdjąć, zrzucić z siebie

Tren XV. (Erato złotowłosa i ty, wdzięczna lutni…)

Sytuacja

Poeta prosi muzę Erato i swoją lutnię o chwilę ukojenia, zanim sam skamienieje z żalu. Szuka pocieszenia w cudzym nieszczęściu i zwraca się do Niobe, matki z mitu, która straciła czternaścioro dzieci i zamieniła się w kamień.

w. 1–13

Erato złotowłosa i ty, wdzięczna lutni,

Skąd pociechę w swych troskach biorą ludzie smutni,

Uspokójcie na chwilę strapioną myśl moję,

Póki jeszcze kamienny w polu słup nie stoję,

Lejąc ledwe nie krwawy płacz przez marmór żywy,

Żalu ciężkiego pamięć i znak nieszczęśliwy.

Mylę sie, czyli patrząc na ludzkie przygody

Skromniej człowiek uważa i swe własne szkody?

Nieszczesna matko (jesli przyczytać możemy

Nieszcześciu, co prze głupi rozum swój cierpiemy),

Gdzie teraz twych siedm synów i dziewek tak wiele?

Gdzie pociecha? Gdzie radość i twoje wesele?

Widzę czternaście mogił; a ty nieszcześliwa

Jan Kochanowski, Tren XV. (Erato złotowłosa i ty, wdzięczna lutni…) — tekst pochodzi z serwisu Wolne Lektury, na podstawie wydania: Jan Kochanowski, Treny, Drukarnia Łazarzowa, wyd. 2, Kraków, 1583. Utwór w domenie publicznej. Ten utwór w Wolnych Lekturach

w. 15–32

Wers 14 opisujemy tylko w czytaniu: w tekście Wolnych Lektur trzy wersy oryginału stoją tam w jednej linii, za długiej na ekran telefonu. Mówią o tym, że Niobe żyje wbrew swojej woli i obejmuje zimne groby, w których pochowała dzieci.

Takie więc kwiaty leżą kosą podsieczone

Albo deszczem gwałtownym na ziemię złożone.

W którą nadzieję żywiesz? Czego czekasz więcej?

Czemu śmiercią żałości nie zbywasz co pręcej?

A wasze prętkie strzały albo łuk co czyni

Niepochybny, o Febe i mściwa bogini?

Albo z gniewu (bo winna), albo więc z lutości

Dokonajcie, prze Boga, jej biednej starości.

Nowa pomsta, nowa kaźń hardą myśl potkała:

Dziatek płacząc, Nijobe sama skamieniała

I stoi na Sypilu marmór nieprzetrwany,

Jednak i pod kamieniem żywią skryte rany.

Jej bowiem łzy serdeczne skałę przenikają

I przeźroczystym z góry strumieniem spadają,

Skąd źwierz i ptastwo pije; a ta w wiecznym pęcie

Tkwi w rogu skały wiatrom szalonym na wstręcie.

Ten grób nie jest na martwym, ten martwy nie w grobie,

Ale samże jest martwym, samże grobem sobie.

Odczytanie

Tren XV rozwija mit o Niobe, przywołany już w trenie IV. Niobe chełpiła się swoimi dziećmi przed boginią Latoną, a dzieci Latony, Apollo (Febus) i Diana, zabiły je strzałami. Poeta pyta, czy patrząc na cudze nieszczęścia, nie łatwiej znieść własne. Ale opowieść o matce zamienionej w płaczącą skałę nie przynosi ulgi, tylko pokazuje, czym grozi rozpacz: człowiek staje się żywym grobem samego siebie. Wers 14 wydrukowanego tekstu opisujemy w czytaniu (zob. uwagę pod drugim fragmentem).

Wers po wersie

w. 1–6
Prośba do Erato i lutni
Erato to muza poezji lirycznej i miłosnej. Poeta prosi ją i lutnię, z której smutni ludzie czerpią pociechę, by choć na chwilę uspokoiły jego myśli. Boi się, że inaczej sam stanie jak kamienny słup w polu, z którego płyną prawie krwawe łzy, znak nieszczęścia.
w. 7–13
Cudze nieszczęście
Pyta, czy patrząc na ludzkie nieszczęścia, nie ocenia się skromniej własnych. Zwraca się do „nieszczesnej matki” i zaznacza w nawiasie, że trudno nazwać tylko nieszczęściem to, co cierpimy przez własny „głupi rozum”. Gdzie jej siedmiu synów i tyle córek, gdzie radość? Widzi czternaście mogił. W następnym wersie, którego nie drukujemy, Niobe żyje wbrew woli i obejmuje zimne groby dzieci.
w. 15–22
Kwiaty ścięte kosą
Dzieci Niobe leżą jak kwiaty ścięte kosą albo przybite do ziemi ulewą. Poeta pyta matkę, na co jeszcze czeka i czemu nie skróci żalu śmiercią. Potem zwraca się do Febusa i „mściwej bogini”, Diany, by ich strzały zakończyły jej starość, z gniewu, bo zawiniła, albo z litości.
w. 23–32
Niobe w kamieniu
Nowa kara spotkała pychę: płacząc nad dziećmi, Niobe skamieniała i stoi na górze Sypil. Ale pod kamieniem żyją ukryte rany, a jej łzy przenikają skałę i spływają strumieniem, z którego piją zwierzęta i ptaki. Ostatni dwuwiersz to paradoks: ten grób nie leży na zmarłej, a zmarła nie leży w grobie, bo sama jest i zmarłą, i grobem.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po 7. sylabie (7+6), rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

apostrofaw. 1
Erato złotowłosa i ty, wdzięczna lutni
Zwrot do muzy i lutni to inwokacja, jak w eposie: poeta prosi poezję o ukojenie.
pytania retorycznew. 11
Gdzie teraz twych siedm synów i dziewek tak wiele?
Seria pytań „gdzie” przypomina pytania z trenu X: pyta się o zmarłe dzieci, choć wiadomo, że nie ma odpowiedzi.
porównaniew. 15
Takie więc kwiaty leżą kosą podsieczone
Zmarłe dzieci przypominają ścięte kwiaty: obraz przyrody znów mówi o przedwczesnej śmierci.
apostrofaw. 20
o Febe i mściwa bogini
Poeta zwraca się do bóstw, które zabiły dzieci Niobe, i prosi o śmierć dla niej: litość okazuje się pragnieniem końca cierpienia.
paradoksw. 31
Ten grób nie jest na martwym, ten martwy nie w grobie
Niobe jest jednocześnie zmarłą i grobem: rozpacz zamienia żywego człowieka w pomnik własnego bólu.

Słowniczek

strapioną: zmartwioną, udręczoną
marmór: marmur (dawna forma)
przygody: tu: nieszczęścia
przyczytać: przypisać, zaliczyć
podsieczone: podcięte, ścięte
zbywasz: pozbywasz się
prętkie: prędkie, szybkie
Niepochybny: niechybny, zawsze trafiający
lutości: litości (dawna forma)
kaźń: kara, ukaranie
nieprzetrwany: niezniszczalny, wieczny
pęcie: pętach, więzach

Tren XVI. (Nieszczęściu kwoli a swojej żałości…)

Sytuacja

Poeta, przytłoczony żalem, porzuca lutnię i pyta, czy wszystko nie jest złym snem. Rozważa, jak łatwo mówić o mądrości, gdy człowiekowi dobrze się wiedzie. Zwraca się do Cycerona, rzymskiego mówcy i filozofa, który uczył spokoju wobec losu, a sam rozpaczał po śmierci córki.

Odczytanie

Tren XVI jest dalszym ciągiem rozrachunku z filozofią, rozpoczętego w trenie IX. Poeta zauważa, że łatwo uchodzić za mądrego, gdy świat układa się po naszej myśli: w dostatku chwalimy ubóstwo, a śmierć lekceważymy, dopóki jest daleko. Przykładem jest Cyceron, nazwany „Arpinem wymownym” od miasta, w którym się urodził. Uczył innych, że mędrcowi wszędzie jest dobrze i że śmierci bać się powinien tylko bezbożny, a sam płakał na wygnaniu i po stracie córki i nie chciał umierać. Wniosek brzmi: „Człowiek nie kamień”. Na koniec poeta prosi Czas, by przyniósł mu zapomnienie, skoro nie potrafią tego ani rozum, ani święci.

Wers po wersie

w. 1–8
Porzucona lutnia
Z powodu nieszczęścia i żalu, który przenika go do kości, poeta musi porzucić lutnię i rymy, a z nimi prawie duszę. Pyta, czy żyje, czy dręczy go złudny sen, z tych, które według starożytnych wylatują „kościanym oknem” i bawią myśli tym, co na jawie okazuje się złudzeniem.
w. 9–20
Łatwa mądrość
Apostrofa do ludzkiego błędu i szalonych myśli. Łatwo uchodzić za mędrca, gdy świat idzie po naszej woli, a głowa jest zdrowa. W dostatku chwalimy ubóstwo, w szczęściu lekceważymy żal, a dopóki prządce starcza wełny na nić naszego życia, śmierć mamy za nic. Ale gdy przyjdzie nędza albo żal, okazuje się, że żyć nie jest tak łatwo jak mówić.
w. 21–36
Cyceron
Poeta zwraca się do Cycerona: czemu płakał, idąc na wygnanie, skoro uczył, że mądremu nie sam Rzym, ale cały świat jest „Miastem”, czyli ojczyzną? Czemu tak żałuje córki, skoro bać się trzeba tylko hańby? Czemu nie chciał umrzeć, gdy za swoje mowy miał stracić głowę, skoro mówił, że śmierć straszna jest tylko dla bezbożnych? Przekonał wszystkich, tylko nie siebie. „Pióro anielskie”, czyli wielki pisarz, także się przekonał, że łatwiej mówić niż czynić.
w. 37–44
Człowiek nie kamień
Wniosek: człowiek nie jest kamieniem, a myśli zależą od tego, co przyniesie mu Fortuna. Poeta przeklina szczęście, czyli los, i pyta, czy rozdrapywanie ran nie szkodzi duszy. Ostatnia strofa to modlitwa do Czasu, ojca zapomnienia: niech uleczy serce i wybije mu z głowy ten żal.

Budowa

Strofa saficka: w każdej strofie trzy jedenastozgłoskowce i jeden krótki wers pięciozgłoskowy, rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

apostrofaw. 9
O błędzie ludzki, o szalone dumy
Zwrot do ludzkiego błędu otwiera rozważanie o tym, jak łatwo uchodzić za mądrego w szczęściu.
antytezaw. 13
W dostatku będąc, ubóstwo chwalemy
Przeciwstawienie dostatku i ubóstwa obnaża ludzką obłudę: chwalimy to, czego nie musimy znosić.
peryfrazaw. 21
Arpinie wymowny
Cyceron nazwany jest od rodzinnego miasta Arpinum i od daru wymowy, z którego słynął.
pytanie retorycznew. 25
Czemu tak barzo córki swej żałujesz?
Pytanie do Cycerona jest zarazem pytaniem do samego siebie: poeta też stracił córkę i też nie umie się pocieszyć.
sentencjaw. 37
Człowiek nie kamień
Krótka, przysłowiowa myśl podsumowuje tren: człowiek nie potrafi być nieczuły, jak chcieliby filozofowie.
apostrofaw. 41
Czasie, pożądnej ojcze niepamięci
Czas, przedstawiony jak ojciec zapomnienia, jest ostatnią nadzieją poety, gdy zawiodły rozum i filozofia.

Słowniczek

kwoli: z powodu
obłudny: złudny, kłamliwy
kościanym: z kości (tu: brama, przez którą według starożytnych przychodzą fałszywe sny)
jawi: jawie (dawna forma)
łacno: łatwo (dawna forma)
chwalemy: chwalimy (dawna forma)
prządce: tu: bogini, która przędzie nić ludzkiego życia
snadnie: łatwo, bez trudu
sromoty: hańby, wstydu
niezbożnemu: bezbożnemu, grzesznemu
Wywiódłeś: udowodniłeś, przekonałeś
bodzie: kłuje, rani

Tren XVII. (Pańska ręka mię dotknęła…)

Sytuacja

Poeta widzi w śmierci córki cios zadany przez Boga. Skarży się, że nie potrafi przestać płakać, i odrzuca rady tych, którzy uważają płacz za słabość. Na koniec przyznaje, że nie uratuje go rozum, a pomóc może tylko Bóg.

Pańska ręka mię dotknęła,

Wszytkę mi radość odjęła.

Ledwie w sobie czuję duszę

I tę podobno dać muszę.

Lubo wstając, gore jaśnie,

Lubo padnąc, słońce gaśnie,

Mnie jednako serce boli,

A nigdy sie nie utoli.

Oczu nigdy nie osuszę

I tak wiecznie płakać muszę.

Muszę płakać; o mój Boże,

Kto sie przed Tobą skryć może?

Prózno morzem nie pływamy,

Prózno w bitwach nie bywamy:

Ugodzi nieszczeście wszędzie,

Choć podobieństwa nie będzie.

Wiódłem swój żywot tak skromnie,

Że ledwie kto wiedział o mnie,

A zazdrość i złe przygody

Nie miały mi w co dać szkody.

Lecz Pan, który gdzie tknąć widzi,

A z przestrogi ludzkiej szydzi,

Zadał mi raz tym znaczniejszy,

Czymem już był bezpieczniejszy.

A rozum, który w swobodzie

Umiał mówić o przygodzie,

Dziś ledwe sam wie o sobie:

Tak mię podparł w mej chorobie.

Czasem by sie chciał poprawić,

A mnie ciężkiej troski zbawić,

Ale gdy siędzie na wadze,

Żalu ruszyć nie ma władze.

Prózne to ludzkie wywody,

Żeby szkodą nie zwać szkody;

A kto sie w nieszcześciu śmieje,

Ja bych tak rzekł, że szaleje.

Kto zaś na płacz lekkość wkłada,

Słyszę dobrze, co powiada,

Lecz sie tym żal nie hamuje,

Owszem, więtszy przystępuje.

Bo mając zranioną duszę,

Rad i nierad płakać muszę;

Co snaść nie cześć, to ku szkodzie

I zelżywość serce bodzie.

Lekarstwo to, prze Bóg żywy,

Ciężkie na umysł troskliwy;

Kto przyjaciel zdrowia mego,

Wynajdzi co wolniejszego.

A ja zatym łzy niech leję,

Bom stracił wszytkę nadzieję,

By mnie rozum miał ratować,

Bóg sam mocen to hamować.

Jan Kochanowski, Tren XVII. (Pańska ręka mię dotknęła…) — tekst pochodzi z serwisu Wolne Lektury, na podstawie wydania: Jan Kochanowski, Treny, Drukarnia Łazarzowa, wyd. 2, Kraków, 1583. Utwór w domenie publicznej. Ten utwór w Wolnych Lekturach

Odczytanie

Tren XVII zaczyna nowy ton cyklu. Po buncie i zwątpieniu w filozofię poeta po raz pierwszy mówi wprost, że cierpienie zesłał Bóg: „Pańska ręka mię dotknęła”. Słowa te przypominają skargę biblijnego Hioba, który mówi przyjaciołom, że dotknęła go ręka Boga (Hi 19,21). Kolejne strofy mówią o bezradności rozumu, który w szczęściu umiał rozprawiać o nieszczęściu, a teraz sam ledwie wie o sobie. Poeta nie wstydzi się łez i nie przyjmuje rady, by szkody nie nazywać szkodą. W ostatniej strofie oddaje się w ręce Boga: tylko On może powstrzymać ten żal. To przygotowanie do trenu XVIII, modlitwy pokory.

Wers po wersie

w. 1–12
Ręka Pana
Bóg dotknął poetę i odebrał mu całą radość, tak że ledwie czuje w sobie duszę. Czy słońce wschodzi, czy zachodzi, serce boli tak samo. Oczu nie osuszy, musi płakać wiecznie, bo przed Bogiem nikt się nie ukryje.
w. 13–24
Cios mimo ostrożności
Na próżno unikamy morza i bitew: nieszczęście trafi wszędzie, nawet tam, gdzie nikt się go nie spodziewa. Poeta żył cicho i skromnie, tak że zazdrość i złe przygody nie miały go czym dosięgnąć. Ale Bóg, który widzi, gdzie uderzyć, i drwi z ludzkiej przezorności, zadał mu tym mocniejszy cios, im bezpieczniej się czuł.
w. 25–40
Bezradny rozum
Rozum, który w dobrych czasach umiał mówić o nieszczęściu, teraz sam się gubi, takie z niego wsparcie w chorobie. Chciałby pomóc, ale gdy staje na wadze naprzeciw żalu, nie ma siły go poruszyć. Próżne są wywody, że szkody nie należy nazywać szkodą, a kto śmieje się w nieszczęściu, ten szaleje. Rady tych, którzy płacz uważają za wstyd, tylko powiększają żal.
w. 41–52
Tylko Bóg
Ze zranioną duszą poeta musi płakać, chce czy nie chce, a uwagi o wstydzie dodatkowo ranią serce. Takie lekarstwo jest zbyt ciężkie dla strapionego umysłu: niech przyjaciel znajdzie łagodniejsze. On sam będzie płakał, bo stracił nadzieję, że uratuje go rozum. Powstrzymać ten płacz może tylko Bóg.

Budowa

Ośmiozgłoskowiec w strofach czterowersowych, rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

metaforaw. 1
Pańska ręka mię dotknęła
Śmierć córki jest dotknięciem ręki Boga: poeta po raz pierwszy w cyklu widzi w cierpieniu Bożą wolę.
anaforaw. 5–6
Lubo wstając, gore jaśnie, / Lubo padnąc, słońce gaśnie
Wschód i zachód słońca połączone powtórzonym „Lubo” mówią, że ból nie mija o żadnej porze dnia.
pytanie retorycznew. 12
Kto sie przed Tobą skryć może?
Pytanie do Boga ma oczywistą odpowiedź: nikt nie ucieknie przed tym, co Bóg zsyła.
anaforaw. 13–14
Prózno morzem nie pływamy, / Prózno w bitwach nie bywamy
Powtórzone „Prózno” pokazuje, że żadna ostrożność nie chroni człowieka przed nieszczęściem.
personifikacjaw. 25–26
A rozum, który w swobodzie / Umiał mówić o przygodzie
Rozum jest jak gaduła, który w dobrych czasach rozprawiał o nieszczęściu, a teraz nie umie pomóc.

Słowniczek

utoli: uspokoi, ukoi
podobieństwa: prawdopodobieństwa, tego, co można przewidzieć
przygody: tu: nieszczęścia
tknąć: dotknąć, uderzyć
znaczniejszy: dotkliwszy, większy
władze: władzy, siły
wywody: rozumowania, dowody
zelżywość: hańba, poniżenie
wolniejszego: łagodniejszego, lżejszego
mocen: w stanie, zdolny

Tren XVIII. (My, nieposłuszne, Panie, dzieci Twoje…)

Sytuacja

Poeta modli się do Boga w imieniu wszystkich ludzi, a na końcu we własnym. Wyznaje, że w szczęściu ludzie zapominają o Bogu, prosi, by karał ich po ojcowsku, i błaga o litość.

Odczytanie

Tren XVIII jest modlitwą i przypomina psalmy pokutne. Poeta nie pyta już, dlaczego spotkało go nieszczęście, ale przyjmuje, że cierpienie może być karą i przestrogą od Boga, który jest Ojcem. Najpierw mówi „my”: wszyscy ludzie w szczęśliwych czasach zapominają, że dobro płynie z Bożej łaski. Prosi, by Bóg przypominał im o sobie choćby karą, ale karał łagodnie, bo człowiek ginie przed Jego gniewem jak śnieg w słońcu. W ostatniej strofie „my” zmienia się w „ja”: poeta wyznaje swoje winy i prosi o miłosierdzie. Po buncie trenów IX–XI to postawa pokory, która przygotowuje pocieszenie z trenu XIX.

Wers po wersie

w. 1–8
Zapominamy o Tobie
Ludzie, nieposłuszne dzieci Boga, w szczęściu rzadko o Nim myślą i po prostu korzystają z przyjemności. Nie widzą, że wszystko płynie z Bożej łaski i że szybko się skończy, jeśli Bóg nie zobaczy w nich wdzięczności.
w. 9–16
Karz po ojcowsku
Poeta prosi, by Bóg trzymał ludzi krótko i nie pozwolił, żeby rozpraszała ich marna, doczesna rozkosz. Niech pamiętają o Nim choćby wtedy, gdy ich karze, skoro w łasce nie chcą. Ale niech karze po ojcowsku, bo przed Jego gniewem człowiek topnieje jak śnieg w słońcu.
w. 17–28
Miłosierdzie
Bóg zgubiłby ludzi szybko, gdyby podniósł nad nimi ciężką rękę; sama Jego niełaska jest dla nich męką. Ale Jego litość słynie od wieków i prędzej świat zginie, niż Bóg odrzuci pokornego, nawet jeśli ten długo się Mu sprzeciwiał. Ostatnia strofa mówi już w pierwszej osobie: moje winy są wielkie, ale miłosierdzie większe, zlituj się dziś nade mną.

Budowa

Strofy czterowersowe: jedenastozgłoskowiec, dwa siedmiozgłoskowce i znów jedenastozgłoskowiec; rymy parzyste żeńskie.

Środki stylistyczne

metaforaw. 1
My nieposłuszne, Panie, dzieci Twoje
Ludzie są nieposłusznymi dziećmi Boga, a Bóg ojcem: obraz bliski ojcu, który sam stracił dziecko.
apostrofaw. 17
wiekuisty Panie
Cały tren jest zwrotem do Boga, a powtarzane „Panie” nadaje mu ton modlitwy.
porównaniew. 15
Tak jako śnieg niszczeje
Człowiek wobec Bożego gniewu jest jak śnieg w słońcu: znika szybko i bez oporu.
hiperbolaw. 22
A pierwej świat zaginie
Przesada wyraża ufność: łatwiej o koniec świata niż o to, by Bóg odrzucił pokornego.
antytezaw. 25–26
Wielkie przed Tobą są występy moje, / Lecz miłosierdzie Twoje
Winy człowieka przeciwstawione Bożemu miłosierdziu: większe jest miłosierdzie, dlatego można prosić o litość.

Słowniczek

baczym: dostrzegamy, pamiętamy
życzliwości: dobrodziejstwa, łaskę
wodzy: tu: kontroli, krótkiej smyczy
Docześna: doczesna, ziemska
pomniemy: pamiętamy (dawna forma)
kaźni: karze, ukaraniu
stajem: topniejemy, znikamy
niełaska: utrata łaski, gniew
lutość: litość (dawna forma)
spornym: przekornym, sprzeciwiającym się
występy: występki, grzechy
złości: grzechy, winy

Tren XIX albo Sen. (Żałość moja długo w noc oczu mi nie dała…)

Sytuacja

Ojciec po nocy bez snu zasypia przed świtem. We śnie przychodzi do niego jego zmarła matka z Orszulą na ręku i długo przemawia: tłumaczy, że córka żyje w niebie, że ominęły ją cierpienia świata, i radzi, jak przyjąć nieszczęście. Gdy znika, poeta nie wie, czy to był sen, czy jawa.

w. 1–40

Żałość moja długo w noc oczu mi nie dała

Zamknąć i zemdlonego upokoić ciała.

Ledwie mię na godzinę przed świtanim swemi

Sen leniwy obłapił skrzydły czarnawemi.

Na ten czas sie matka własnie ukazała,

A na ręku Orszulę moję wdzięczna miała,

Jaka więc po paciorek do mnie przychodziła,

Skoro z swego posłania rano sie ruszyła.

Giezłeczko białe na niej, włoski pokręcone,

Twarz rumiana, a oczy ku śmiechu skłonione.

Patrzę, co dalej będzie, aż matka tak rzecze:

«Spisz, Janie, czy cię żałość twoja zwykła piecze?»

Zatymem ciężko westchnął i tak mi sie zdało,

Żem sie ocknął; a ona, pomilczawszy mało,

Znowu mówić poczęła: «Twój nieutólony

Płacz, synu mój, przywiódł mię w te tu wasze strony

Z krain barzo dalekich, a łzy gorzkie twoje

Przeszły aż i umarłych tajemne pokoje.

Przyniosłam ci na ręku wdzięczną dziewkę twoję,

Abyś ją mógł oglądać jeszcze, a tę swoję

Serdeczną żałość ujął, która tak ujmuje

Sił twoich i tak zdrowie nieznacznie twe psuje,

Jako ogień suchy knot obraca w perzyny,

Darmo nie upuszczając namniejszej godziny.

Czyli nas już umarłe macie za stracone

I którym już na wieki słońce jest zgaszone?

A my owszem żywiemy żywot tym ważniejszy,

Czym nad to grube ciało duch jest ślachetniejszy.

Ziemia w ziemię się wraca, a duch z nieba dany

Miałby zginąć ani na miejsca swe wezwany?

O to sie ty nie frasuj, a wierz niewątpliwie,

Że twoja namilejsza Orszuleczka żywie.

A tu więc takim ci sie kształtem ukazała,

Jakoby sie śmiertelnym oczom poznać dała,

Ale miedzy anioły i duchy wiecznemi

Jako wdzięczna jutrzenka świeci, a za swemi

Rodzicami sie modli, jako to umiała

Z wami będąc, choć jeszcze słów nie domawiała.

Jesliżeć też stąd roście żałość, że jej lata

Pierwej są przyłomione, niżli tego świata

Jan Kochanowski, Tren XIX albo Sen. (Żałość moja długo w noc oczu mi nie dała…) — tekst pochodzi z serwisu Wolne Lektury, na podstawie wydania: Jan Kochanowski, Treny, Drukarnia Łazarzowa, wyd. 2, Kraków, 1583. Utwór w domenie publicznej. Ten utwór w Wolnych Lekturach

w. 41–47

Rozkoszy zażyć mogła: o biedne i płone

Rozkoszy wasze, które tak są usadzone,

Że w nich więcej frasunków i żałości więcej,

Czego ty doznać możesz sam z siebie napręcej.

Ucieszyłeś sie kiedy z dziewki swej tak wiele,

Żeby pociecha twoja i ono wesele

Mogło porownać z twoim dzisiejszym kłopotem?

w. 49–88

Wers 48 opisujemy tylko w czytaniu: w tekście Wolnych Lektur trzy wersy oryginału stoją tam w jednej linii, za długiej na ekran telefonu. Matka mówi w nich, by syn trzymał się tego, czego sam doświadczył, i nie martwił się, że śmierć przyszła po córkę tak wcześnie.

Nie od rozkoszyć poszła; poszłać od trudności,

Od pracej, od frasunków, od złez, od żałości,

Czego świat ma tak wiele, że — by też co było

W tym docześnym żywocie człowieczeństwu miło —

Musi smak swój utracić prze wielkość przysady,

A przynamniej prze bojaźń nieuchronnej zdrady.

Czegóż płaczem, prze Boga? Czegóż nie zażyła?

Że sobie swym posagiem pana nie kupiła?

Że przegrozek i cudzych fuków nie słuchała?

Że boleści w rodzeniu dziatek nie uznała?

Ani umie powiedzieć, czego jej troskliwa

Matka doszła: co z więtszym utrapieniem bywa,

Czy je rodzić, czy je grześć? Takieć pospolicie

Przysmaki wasze, czym wy sobie świat słodzicie.

W niebie szczere rozkoszy, a do tego wieczne,

Od wszelakiej przekazy wolne i bezpieczne.

Tu troski nie panują, tu pracej nie znają,

Tu nieszczeście, tu miejsca przygody nie mają,

Tu choroby nie najdzie, tu nie masz starości,

Tu śmierć łzami karmiona nie ma już wolności.

Żyjem wiek nieprzeżyty, wiecznej używamy

Dobrej myśli, przyczyny wszytkich rzeczy znamy.

Słońce nam zawżdy świeci, dzień nigdy nie schodzi

Ani za sobą nocy niewidomej wodzi.

Twórcę wszech rzeczy widziem w Jego majestacie,

Czego wy, w ciele będąc, prózno upatrzacie.

Tu w czas obróć swe myśli, a chowaj sie na te

Nieodmienne, synu mój, rozkoszy bogate.

Doznałeś, co świat umie i jego kochanie,

Lepiej na czym ważniejszym zasadź swe staranie.

Dziewka twoja dobry los (możesz wierzyć) wzięła,

A własnie w swoich rzeczach sobie tak poczęła,

Jako gdy kto na morze nowo sie puściwszy,

A tam niebezpieczeństwo wielkie obaczywszy,

Woli nazad do brzegu. Drudzy, co podali

Żagle wiatrom, na ślepe skały powpadali:

Ten mrozem zwyciężony, ten od głodu zginął,

Rzadki, co by do brzegu na desce przypłynął.

Śmierci zniknąć nie mogła, by też dobrze była

Onę dawną Sybillę wiekiem swym przeżyła.

w. 89–128

To, co miało być potym, uprzedzić wolała:

Tymże mniej tego świata niewczasów doznała.

Drugie po swych namilszych rodzicach zostają

I ciężkiego siroctwa nędzne doznawają.

Wypchną drugą na męża leda jako z domu,

A majętność zostanie, sam to Bóg wie komu.

Biorą drugie i gwałtem; a biorą i swoi;

Ale w hordach część sie wielka ich zostoi,

Gdzie w niewoli pogańskiej i służbie sromotnej

Łzy swe piją, czekając śmierci wszystkokrotnej.

Tego twej wdzięcznej dziewce bać sie już nie trzeba,

Która w swych młodych leciech wzięta jest do nieba,

Żadnych frasunków tego świata nie doznawszy

Ani grzechem dusze swej drogiej pomazawszy.

Jej tedy rzeczy, synu (niemasz wątpliwości),

Dobrze poszły, ani stąd używaj żałości.

Swoje szkody tak szacuj i omyłki swoje,

Abyś nie przepamiętał, że baczenie twoje

I stateczność jest droższa. W tę bądź przedsię panem,

Jako sie kolwiek czujesz w pociechy obranem.

Człowiek, urodziwszy sie, zasiadł w prawie takim,

Że ma być jako celem przygodom wszelakim.

Z tego trudno sie zdzierać; pocznimy, co chcemy:

Jesli po dobrej woli nie pójdziem, musi[e]my.

A co wszytkich jednako ciśnie, nie wiem czemu

Tobie ma być, synu mój, naciężej jednemu.

Śmiertelna, jako i ty, twoja dziewka była,

Póki jej zamierzony kres był, poty żyła.

Krótko wprawdzie, ale w tym człowiek nic nie włada,

A wyrzec też, co lepiej, niełacno przypada.

Skryte są Pańskie sądy; co sie Jemu zdało,

Nalepiej, żeby sie też i nam podobało.

Łzy w tej mierze niepłatne; gdy raz dusza ciała

Odbieży, prózno czekać, by sie wrócić miała.

Ale człowiek nie zda sie praw szcześciu w tej mierze,

Że szkody pospolicie tylko przed się bierze,

A tego baczyć nie chce ani mieć w pamięci,

Co mu też czasem padnie wedle jego chęci.

Tać jest władza fortuny, mój namilszy synie,

Że nie tak uskarżać sie, kiedy nam co zginie,

w. 129–156

Jako dziękować trzeba, że wżdam co zostało,

Bo to wszytko nieszczeście w ręku swoich miało.

A tak i ty, folgując prawu powszechnemu,

Zagródź drogę do serca upadkowi swemu,

A w to patrzaj, co uszło ręku złej przygody:

Zyskiem człowiek zwać musi, w czym nie popadł szkody.

Na koniec, w co sie on koszt i ona utrata,

W co sie praca i twoje obróciły lata,

Któreś ty niemal wszystkie strawił nad księgami,

Mało sie bawiąc świata tego zabawami?

Teraz by owoc zbierać swojego szczepienia

I ratować w zachwianiu mdłego przyrodzenia.

Cieszyłeś przed tym insze w takiejże przygodzie:

I będziesz w cudzej czulszy niżli w swojej szkodzie?

Teraz, Mistrzu, sam sie lecz; czas doktór każdemu.

Ale kto pospolitym torem gardzi, temu

Tak poznego lekarstwa czekać nie przystoi:

Rozumem ma uprzedzić, co insze czas goi.

A czas co ma za fortel? Dawniejsze świeżemi

Przypadkami wybija, czasem weselszemi,

Czaem też z tejże miary, co człowiek z baczeniem

Pierwej, niż przyjdzie, widzi i takim myśleniem

Przeszłych rzeczy nie wściąga, przyszłych upatruje

I serce na oboję fortunę gotuje.

Tego sie, synu, trzymaj, a ludzkie przygody

Ludzkie noś; jeden jest Pan smutku i nagrody».

Tu zniknęła. Jam sie też ocknął. Aczciem prawie

Niepewien, jeslim przez sen słuchał czy na jawie.

Odczytanie

Tren XIX, nazwany też „Snem”, zamyka cykl i odpowiada na pytania trenów wcześniejszych. Najdłuższy z trenów jest prawie w całości mową matki poety. Matka przynosi pocieszenie z dwóch stron. Wiara chrześcijańska mówi, że Orszula żyje wśród aniołów i modli się za rodziców, a niebo jest wolne od trosk. Mądrość starożytnych mówi, że los jest jednaki dla wszystkich, a człowiek powinien znosić go z umiarem i godnością. Najsłynniejsza rada brzmi: „ludzkie przygody / Ludzkie noś”. Cykl kończy się więc pogodzeniem, ale ostrożnym: ostatni wers mówi, że poeta nie jest pewien, czy słyszał to we śnie, czy na jawie. Wersu 48 nie drukujemy (zob. uwagę pod trzecim fragmentem).

Wers po wersie

w. 1–10
Sen przed świtem
Żal długo nie dawał poecie zasnąć. Dopiero na godzinę przed świtem objął go sen, który ma „skrzydły czarnawemi”. Wtedy ukazała się matka z Orszulą na ręku, taką, jaka przychodziła rano do ojca na pacierz: w białej koszulce, z kręconymi włoskami, rumianą i uśmiechniętą.
w. 11–24
Dlaczego przyszła
Matka pyta: „Spisz, Janie, czy cię żałość twoja zwykła piecze?”. Mówi, że nieukojony płacz syna przyprowadził ją z bardzo dalekich krain, bo jego łzy dotarły aż do zmarłych. Przyniosła córkę, by mógł ją jeszcze zobaczyć i ukrócić żal, który niszczy jego zdrowie tak, jak ogień zamienia w popiół suchy knot.
w. 25–40
Orszula żyje
Zmarli nie są straceni. Żyją życiem ważniejszym, bo duch jest szlachetniejszy od ciała: ciało wraca do ziemi, a duch dany z nieba nie ginie. Orszula żyje i świeci wśród aniołów jak jutrzenka, a w niebie modli się za rodziców tak, jak modliła się z nimi, gdy jeszcze nie umiała dobrze mówić.
w. 41–47
Marne rozkosze świata
Jeśli ojciec żałuje, że córka nie zdążyła zakosztować przyjemności świata, niech pomyśli, że są one marne i pełne trosk. Matka pyta, czy radość, którą miał z córki, kiedykolwiek dorównała jego dzisiejszemu bólowi.
w. 49–62
Czego nie zaznała
Orszula odeszła nie od rozkoszy, ale od trudów, zmartwień, łez i żalu. Matka wylicza, czego córka uniknęła: nie musiała kupować sobie męża posagiem, słuchać cudzych pogróżek i krzyków ani rodzić dzieci w bólu. Nie wie też, co boleśniejsze: rodzić dzieci czy je grzebać.
w. 63–78
Niebo
Opis nieba: rozkosze czyste i wieczne, nie ma trosk, chorób, starości ani śmierci. Zmarli żyją bez końca, znają przyczyny wszystkich rzeczy i widzą Boga w Jego majestacie, którego żywi na próżno wypatrują. Matka radzi synowi, by w porę zwrócił myśli ku tym niezmiennym dobrom.
w. 79–88
Żeglarz, który zawrócił
Córka wybrała dobry los, jak ktoś, kto wypłynął na morze, zobaczył wielkie niebezpieczeństwo i zawrócił do brzegu. Inni, którzy rozwinęli żagle, rozbili się o skały, zginęli z zimna albo z głodu, a mało kto dopłynął do brzegu na desce. Śmierci i tak by nie uniknęła, nawet gdyby żyła dłużej niż Sybilla.
w. 89–104
Los innych dziewcząt
Orszula wolała uprzedzić to, co i tak miało nadejść, i mniej zaznała trudów świata. Inne dziewczęta zostają sierotami, wydaje się je za mąż byle jak, porywa się je siłą, a wiele trafia do tatarskich ord, gdzie w niewoli czekają na śmierć. Orszula, wzięta do nieba w młodym wieku, nie doznała frasunków ani nie splamiła duszy grzechem.
w. 105–128
Rady matki
Syn ma tak oceniać swoje straty, by nie zapomnieć, że rozsądek i stateczność są cenniejsze. Człowiek rodzi się jak cel dla wszelkich nieszczęść; jeśli nie pójdzie za losem dobrowolnie, pójdzie z musu. Córka była śmiertelna i żyła tak długo, jak jej wyznaczono. Boże wyroki są ukryte, a to, co Bogu się podoba, powinno podobać się i nam. Łzy nic nie dają, a człowiek pamięta tylko straty, choć powinien dziękować za to, co mu zostało.
w. 129–146
Lekarzu, ulecz się sam
Niech syn, ustępując powszechnemu prawu, zagrodzi rozpaczy drogę do serca i patrzy na to, co ocalało. Matka pyta, po co były lata spędzone nad księgami, jeśli teraz nie zbiera ich owocu. Pocieszał innych w takim samym nieszczęściu, a w swoim ma być słabszy? „Teraz, Mistrzu, sam sie lecz”: czas leczy każdego, ale mądry powinien rozumem uprzedzić to, co innym przynosi dopiero czas.
w. 147–156
Ludzkie przygody ludzkie noś
Czas leczy, zastępując dawne nieszczęścia nowymi albo radośniejszymi zdarzeniami, a mądry człowiek przewiduje przyszłość i gotuje serce na szczęście i nieszczęście. Ostatnia rada: znoś ludzkie nieszczęścia po ludzku, bo jeden jest Pan smutku i nagrody. Matka znika, poeta się budzi i nie jest pewien, czy słyszał to we śnie, czy na jawie.

Budowa

Trzynastozgłoskowiec ze średniówką po 7. sylabie (7+6), rymy parzyste żeńskie; najdłuższy tren cyklu, prawie cały jest mową matki.

Środki stylistyczne

personifikacjaw. 4
Sen leniwy obłapił skrzydły czarnawemi
Sen jest jak skrzydlata postać, która obejmuje zmęczonego ojca: zapowiada, że to, co nastąpi, przyjdzie we śnie.
porównaniew. 23
Jako ogień suchy knot obraca w perzyny
Żal niszczy zdrowie ojca powoli i nieustannie, tak jak ogień spala knot świecy.
porównaniew. 36
Jako wdzięczna jutrzenka świeci
Orszula w niebie jest jak gwiazda poranna: obraz światła odpowiada „nocy wiecznej” z trenu II.
anaforaw. 65–68
Tu troski nie panują, tu pracej nie znają
Powtarzane „tu” buduje obraz nieba, w którym nie ma niczego, co dręczy ludzi na ziemi.
porównanie homeryckiew. 81–86
Jako gdy kto na morze nowo sie puściwszy
Rozbudowany obraz żeglugi przedstawia życie jako niebezpieczny rejs, z którego Orszula zawróciła w porę.
sentencjaw. 153–154
ludzkie przygody / Ludzkie noś
Najważniejsza rada cyklu: nieszczęścia, które są losem każdego człowieka, trzeba znosić z godnością, po ludzku.

Słowniczek

upokoić: uspokoić, dać odpocząć
świtanim: świtem, świtaniem
czarnawemi: czarnymi, ciemnymi
paciorek: pacierz, modlitwę
nieutólony: nieukojony, niepocieszony
perzyny: popiół, zgliszcza
ślachetniejszy: szlachetniejszy (dawna forma)
jutrzenka: gwiazda poranna
przyłomione: przerwane, złamane
przegrozek: pogróżek, gróźb
niewczasów: trudów, niewygód
hordach: ordach, tatarskich obozach

Problematyka i motywy

Śmierć dziecka i żałoba ojca

To główny temat cyklu. Kochanowski pokazuje żałobę z bliska: ubrania, które zostały po córce (VII), pusty dom (VIII), jej ostatnie słowa (VI), grób i napis na nagrobku (XIII). Ojciec nie ukrywa łez i w trenie XVII odrzuca rady, by płacz uważać za słabość. W ten sposób cykl mówi o żalu, którego nie trzeba się wstydzić, i o miłości, która nie kończy się wraz ze śmiercią dziecka.

Kryzys wiary w filozofię

W trenie IX poeta wyznaje, że Mądrość, której szukał przez całe życie, nie ochroniła go przed rozpaczą. Tren XI zaczyna się od słów Brutusa „Fraszka cnota” i pyta, kogo kiedykolwiek uratowała pobożność. W trenie XVI przykład Cycerona pokazuje, że łatwiej mówić o spokoju niż go zachować. To kryzys stoickiego przekonania, że mędrca nic nie może wytrącić z równowagi, które Kochanowski sam głosił wcześniej w pieśniach.

Pytanie o życie po śmierci

Tren X wylicza różne wizje zaświatów: chrześcijańskie niebo i czyściec, wyspy szczęśliwe i Charona z mitów, przemianę w słowika, powrót duszy tam, gdzie była przed narodzinami. Poeta nie wybiera żadnej i pyta nawet, czy córka w ogóle istnieje. Odpowiedź przychodzi dopiero w trenie XIX: Orszula żyje w niebie wśród aniołów i modli się za rodziców, a dusza jest szlachetniejsza od ciała i nie ginie.

Pocieszenie i pogodzenie z losem

Ostatnie treny prowadzą od buntu do pokory. W trenie XVII poeta widzi w nieszczęściu rękę Boga, w XVIII prosi Go o litość, a w XIX słucha rad matki. Pocieszenie łączy wiarę w niebo z mądrością starożytnych: los dotyka wszystkich, trzeba znosić go z godnością i umiarem, bo „jeden jest Pan smutku i nagrody”. Ostatni wers zostawia jednak cień wątpliwości, czy był to sen, czy jawa.

Antyk i chrześcijaństwo

W Trenach obok siebie stoją Persefona i Bóg, Charon i czyściec, Niobe i pokorna modlitwa z trenu XVIII. To typowe dla renesansu połączenie kultury antycznej i chrześcijańskiej. W trenie X oba światy są jeszcze listą możliwości, między którymi poeta nie umie wybrać. W trenie XIX łączą się w jedną pociechę: matka mówi o niebie, ale jej rady o znoszeniu losu brzmią jak nauka starożytnych filozofów.

Obrazy natury

Śmierć dziecka poeta pokazuje przez obrazy przyrody: owoc strząśnięty, zanim dojrzał (IV), oliwka podcięta przez sadownika (V), kłos zasiany w ziemię, z którego nic nie wzejdzie (XII), kwiaty ścięte kosą (XV). Słowiki pojawiają się w trenach I, VI i X. Natura pomaga powiedzieć to, co trudno wyrazić wprost: że to życie skończyło się za wcześnie, zanim zdążyło dojrzeć i wydać owoc, na który czekali rodzice.

Geneza i kontekst

Jan Kochanowski (1530–1584) był najważniejszym poetą polskiego renesansu. Po latach spędzonych na dworach i w podróżach osiadł w rodzinnym Czarnolesie. W 1579 roku (część źródeł podaje 1578) zmarła jego córka Orszula, a wkrótce po niej także Hanna, której poeta poświęcił czterowiersz drukowany zwykle po trenach. Treny wydano w 1580 roku w Krakowie, w Drukarni Łazarzowej; nasze teksty pochodzą z drugiego wydania z 1583 roku, ostatniego za życia poety.

Tren, po grecku „threnos”, to starożytny gatunek pieśni żałobnej, w którym opłakiwano zmarłych. W trenie I poeta przywołuje Simonidesa, greckiego mistrza tego gatunku. Treny pisano zwykle po śmierci ludzi wielkich i zasłużonych; Kochanowski napisał cały cykl o małym dziecku i o własnym bólu, co było w jego czasach czymś niezwykłym.

Ważne jest też tło myślowe. W pieśniach i fraszkach Kochanowski głosił renesansowy ideał umiaru i spokoju wobec losu, bliski filozofii stoików i Horacemu. Treny pokazują, że ta filozofia nie wytrzymała zderzenia z nieszczęściem. W cyklu spotykają się dwa światy, z których czerpał poeta: kultura antyczna (Persefona, Charon, Niobe, Orfeusz, Cyceron) i wiara chrześcijańska (niebo, czyściec, modlitwa do Boga).

Sprawdź się: Treny

od razu z odpowiedzią

Kilka pytań o treść utworu. Zaznacz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod każdą zobaczysz krótkie wyjaśnienie. Pytania są nasze, nie CKE.

Zadanie 1. (0–1)

Czyją śmierć opłakuje Jan Kochanowski w „Trenach”?

Zadanie 2. (0–1)

Do czego poeta porównuje śmierć Orszuli w trenie V?

Zadanie 3. (0–1)

Co według trenu VIII robiła Orszula, zanim umarła?

Zadanie 4. (0–1)

Kto wypowiada te słowa, żegnając się z matką? „Już ja tobie, moja matko, służyć nie będę”

Zadanie 5. (0–1)

Oceń, czy te zdania o „Trenach” są prawdziwe, czy fałszywe.

W trenie IX poeta zwraca się do Mądrości i przyznaje, że w nieszczęściu nie dała mu pocieszenia.

W trenie X poeta jest pewien, że Orszula jest w niebie wśród aniołów.

W trenie XVII poeta zgadza się, że w nieszczęściu trzeba się śmiać, a nie płakać.

Zadanie 6. (0–1)

Ułóż etapy drogi poety w kolejności, w jakiej pojawiają się w cyklu.

1We śnie matka poety pociesza go, mówiąc o niebie.

2Poeta patrzy na ubranka zmarłej córki.

3Poeta wzywa do swojego domu wszystkie łzy i żale świata.

4Poeta wątpi w sens cnoty i zaczyna od słów Brutusa.

Zadanie 7. (0–1)

Czym jest tren jako gatunek literacki?

Zadanie 8. (0–1)

Jakie dwa światy kultury łączy Kochanowski w „Trenach”, jak to bywa w renesansie?

Odpowiedzi sprawdzone: 0/8

Zacznij od pierwszych zadań z darmowego arkusza (egzamin ósmoklasisty z języka polskiego): bez zegara, każde sprawdzisz od razu, z wyjaśnieniem. Potem możesz rozwiązać cały arkusz.

albo otwórz cały arkusz

Na egzaminie

według dokumentów CKE

Co CKE pytała o ten utwór w latach 2023–2026, pytania jawne z matury ustnej i tematy wypracowań, do których się nadaje — wszystko według dokumentów CKE.

Zadania CKE

Matura 2024, poziom podstawowy, część 1, zadanie 8
Czy postawa podmiotu lirycznego w Trenie X Jana Kochanowskiego jest podobna do postawy Demeter? W uzasadnieniu odpowiedzi odwołaj się do Trenu X oraz do zacytowanego fragmentu Mitologii Jana Parandowskiego.
Zasady oceniania CKE: Arkusz drukował cały Tren X obok fragmentu Mitologii Parandowskiego o Demeter szukającej porwanej córki. 2 pkt za rozstrzygnięcie i uzasadnienie odnoszące się do obu tekstów, 1 pkt do jednego. Zasady przyjmują każde z trzech rozstrzygnięć: „Jest podobna” (oboje szukają córek i rozpaczają po ich stracie), „Nie jest podobna” (Demeter działa, by odnaleźć córkę, a podmiot liryczny tylko wyraża żal) i „Jest częściowo podobna”. Uzasadnienie musi dotyczyć postawy; samo streszczanie tekstów nie wystarcza.
Arkusz MPOP-P1-100-2405 Zasady oceniania

W wypracowaniu

Tematy wypracowań z arkuszy CKE, do których ten utwór się nadaje, i co z niego wziąć. To nie gotowe wypracowania: argumentu i sytuacji z lektury szukaj sam.

Temat z matury rozszerzonej możesz napisać tutaj, bez limitu czasu: oddane wypracowanie zostanie ocenione według kryteriów CKE.

Matura, poziom rozszerzony 2024, temat 1
Synkretyzm w literaturze i jego rola w utworach literackich.
W tym temacie ten utwór może być lekturą obowiązkową, której wymaga polecenie.
Co wziąć z lektury
Treny to dobry przykład synkretyzmu idei: w jednym cyklu łączą się kultura antyczna i chrześcijańska. W trenie X poeta wylicza obok siebie niebo, czyściec, wyspy szczęśliwe i Charona. W trenie XIX matka łączy chrześcijańską wiarę w życie wieczne z radami w duchu filozofów starożytnych. Zasady CKE do tego tematu wymagały pokazania, że różne elementy tworzą jedną synkretyczną całość, a nie tylko leżą obok siebie: pokaż więc, że w trenie XIX oba światy składają się na jedną pociechę.
Matura, poziom podstawowy 2025, temat 1
Źródło nadziei w czasach trudnych dla człowieka.
W tym temacie ten utwór może być lekturą obowiązkową, której wymaga polecenie.
Co wziąć z lektury
Cykl pokazuje, skąd człowiek czerpie nadzieję, gdy straci wszystko. Ojciec po śmierci córki traci oparcie w filozofii (tren IX) i wątpi w sens cnoty (XI). Nadzieję przynosi mu dopiero wiara: w trenie XVIII prosi Boga o miłosierdzie, a w XIX matka zapewnia go, że Orszula żyje w niebie. Możesz pokazać, że nadzieja nie przychodzi od razu i że ostatni wers zostawia cień wątpliwości. Treny są na liście lektur w arkuszu jako cały cykl.
Matura, poziom podstawowy 2024, temat 2
Jak relacja z drugą osobą kształtuje człowieka?
W tym temacie ten utwór może być lekturą obowiązkową, której wymaga polecenie.
Co wziąć z lektury
Relacja z córką zmieniła ojca: dziecko, które wypełniało dom śmiechem i śpiewem (treny VI, VIII), sprawiło, że jego śmierć zachwiała całym światopoglądem dojrzałego poety. Kochanowski, który pisał o spokoju wobec losu, w Trenach przyznaje, że jego Mądrość zawiodła (IX), i dopiero przez cierpienie dochodzi do pokory (XVIII). Pokaż, że więź z drugim człowiekiem kształtuje nas także wtedy, gdy go tracimy.

Na maturze

Na maturze Treny pojawiają się na trzy sposoby. Cały cykl jest lekturą obowiązkową zakresu rozszerzonego i stoi na liście, którą CKE drukuje w arkuszu, więc w wypracowaniu na obu poziomach możesz go wybrać jako lekturę. Treny IX, X i XI należą do utworów poetyckich, o których treść i problematykę może zapytać test historycznoliteracki, a informator CKE zapewnia, że ich fragment zawsze będzie wydrukowany w arkuszu; w 2024 roku był to cały tren X. Podstawa programowa każe też odwoływać się w interpretacji do trenów poznanych w szkole podstawowej. Zasady CKE podają jako przykład błędu rzeczowego mówienie o „fabule” w Trenach: to liryka, nie epika.

Na co uważać

błąd kardynalny = 0 pkt

Treny nie mają fabuły ani narratora. Mówi w nich podmiot liryczny, ojciec po stracie córki. Zasady matury podają „fabułę w Trenach” jako przykład błędu rzeczowego, czyli używania pojęć epiki do liryki.
Orszula nie była nastolatką. Według trenu XII nie miała więcej niż trzydzieści miesięcy. Nie myl jej z Hanną, drugą córką poety, której poświęcone jest osobne epitafium.
W trenie XIX we śnie przychodzi do poety jego matka, babka Orszuli, a nie żona. Przynosi wnuczkę na ręku i to ona wygłasza całą mowę pocieszenia.
Mądrość z trenu IX to filozofia, przede wszystkim stoicka, a nie Bóg. Poeta wyznaje, że to ona go zawiodła; do Boga zwraca się dopiero w trenach XVII i XVIII.
Na egzaminie ósmoklasisty lekturą obowiązkową są treny VII i VIII; treny I i V wykreślono z podstawy programowej w 2024 roku, a CKE pozwala się do nich odwołać w zadaniach krótkiej odpowiedzi i w wypracowaniu. Zasady mówią: „Błąd rzeczowy dotyczący lektur obowiązkowych skutkuje przyznaniem 0 punktów” w zadaniach krótkiej odpowiedzi.
Persefona (w trenie II Prozerpina) to władczyni podziemia, Charon to przewoźnik zmarłych, Niobe to matka zamieniona w kamień, a Orfeusz to poeta, który zszedł do podziemia po żonę. Nie myl tych postaci, gdy przywołujesz mitologię z Trenów.

Pytania i odpowiedzi

1.O czym są Treny Kochanowskiego w skrócie?+
Odp.:To dziewiętnaście wierszy żałobnych po śmierci córki poety, małej Orszuli. Ojciec wspomina dziecko, skarży się na śmierć i wylicza, czego mu brak. W środku cyklu przeżywa kryzys: zawodzi go filozofia, wątpi w życie po śmierci i w sens cnoty. Na końcu zwraca się do Boga, a w ostatnim trenie we śnie przychodzi jego matka z Orszulą i pociesza go, że córka jest w niebie.
2.Ile jest trenów i jak jest zbudowany cykl?+
Odp.:Cykl ma dziewiętnaście trenów, poprzedzonych mottem i dedykacją. Tren I to wstęp, treny II–VIII to wspomnienia i żal, IX–XI kryzys światopoglądowy, XII–XVI dalsze skargi i rozważania z przykładami z mitów i historii, XVII–XVIII zwrot do Boga, a XIX, „Sen”, przynosi pocieszenie. Taki układ przypomina dawny utwór żałobny, kończący się pocieszeniem i pouczeniem.
3.Które treny obowiązują na egzaminie ósmoklasisty?+
Odp.:Na liście lektur obowiązkowych egzaminu ósmoklasisty są treny VII i VIII. Informator CKE zapowiada przy tym, że zadania oparte na tekstach poetyckich „nie będą sprawdzały znajomości treści konkretnego utworu poetyckiego”, tylko umiejętność ich analizy i interpretacji. Treny I i V należą do utworów wykreślonych z podstawy w 2024 roku: według informatora możesz się do nich odwołać w krótkich odpowiedziach i w wypracowaniu w latach 2025–2028. W latach 2023–2026 żadne zadanie egzaminu ósmoklasisty nie dotyczyło trenów.
4.Które treny są na maturze?+
Odp.:Cały cykl jest lekturą obowiązkową zakresu rozszerzonego i stoi na liście lektur w arkuszu, więc możesz go wybrać w wypracowaniu. Test historycznoliteracki może sprawdzać treść i problematykę trenów IX, X i XI, zawsze z ich fragmentem w arkuszu. W 2024 roku CKE wydrukowała cały tren X i kazała porównać postawę mówiącego z postawą Demeter.
5.Kim była Orszula Kochanowska?+
Odp.:Była córką poety, która zmarła jako małe dziecko: według trenu XII nie miała więcej niż trzydzieści miesięcy. W trenach ojciec opisuje ją jako dziewczynkę radosną, rozśpiewaną i niezwykle mądrą jak na swój wiek, nazywa ją „Safo słowieńską” i swoją dziedziczką. Jej imię pojawia się po raz pierwszy w trenie II.
6.Kto ukazuje się poecie w trenie XIX i co mówi?+
Odp.:We śnie przychodzi do niego jego zmarła matka z Orszulą na ręku. Mówi, że łzy syna dotarły aż do zmarłych, że córka żyje w niebie i świeci wśród aniołów jak jutrzenka, a na ziemi ominęły ją trudy i nieszczęścia. Radzi mu znosić los z rozsądkiem i umiarem: „ludzkie przygody / Ludzkie noś”. Gdy znika, poeta nie wie, czy to był sen, czy jawa.
7.Na czym polega kryzys światopoglądowy w Trenach?+
Odp.:Kochanowski całe życie wierzył, że rozum i filozofia pozwolą przyjąć z równym spokojem szczęście i nieszczęście. Po śmierci córki w trenie IX wyznaje, że Mądrość go zawiodła, w X nie wie, co dzieje się po śmierci, a w XI powtarza słowa Brutusa, że cnota to fraszka. Informator CKE pyta właśnie o cytat z trenu IX świadczący o zachwianiu postawy, którą poeta głosił wcześniej.

Powiązane lektury

Wszystkie lektury obowiązkowe

Źródła

Tę stronę napisaliśmy my, nie CKE. Stan na 21 października 2026.

21 października 2026

Zadanie ostatnie.

Sprawdź się w arkuszu w formacie egzaminu ósmoklasisty: zadania do tekstów i wypracowanie z odwołaniem do lektury, ocenione według kryteriów CKE.

Przejdź do arkuszy

Treny Jana Kochanowskiego

W skrócie

Kompozycja cyklu

Utwory

Tren I. (Wszytki płacze, wszytki łzy Heraklitowe…)

Tren II. (Jeślim kiedy nad dziećmi piórko miał zabawić…)

Tren III. (Wzgardziłaś mną, dziedziczko moja ucieszona…)

Tren IV. (Zgwałciłaś, niepobożna śmierci, oczy moje…)

Tren V. (Jako oliwka mała pod wysokim sadem…)

Tren VI. (Ucieszna moja śpiewaczko, Safo słowieńska…)

Tren VII. (Nieszczęsne ochędóstwo, żałosne ubiory…)

Ubrania, które zostały

Sen żelazny

Zamiast wesela pogrzeb

Tren VIII. (Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim…)

Pusty dom

Jaka była Orszula

Cisza po śmierci

Tren IX. (Kupić by cię, mądrości, za drogie pieniądze…)

Obietnica Mądrości

Co potrafi Mądrość

Wyznanie klęski

Tren X. (Orszulo moja wdzięczna, gdzieś mi się podziała?…)

Gdzie jesteś?

Raj, wyspy szczęśliwe, Charon, słowik

Czyściec i życie przed narodzinami

Prośba o znak

Tren XI. („Fraszka cnota”, powiedział Brutus porażony…)

„Fraszka cnota”

Nieznajomy wróg

Pycha rozumu

Zwrot do żałości

Tren XII. (Żaden ojciec podobno barziej nie miłował…)

Ojciec i córka

Wyliczenie cnót

Codzienne zwyczaje

Kłos zasiany za wcześnie

Tren XIII. (Moja wdzięczna Orszulo, bodaj ty mnie była…)

Lepiej by się nie urodziła

Sen o złocie

Napis na grobie

Tren XIV. (Gdzie te wrota nieszczęsne, któremi przed laty…)

Droga Orfeusza

Lutnia i Pluton

Argument i rezygnacja

Tren XV. (Erato złotowłosa i ty, wdzięczna lutni…)

Prośba do Erato i lutni

Cudze nieszczęście

Kwiaty ścięte kosą

Niobe w kamieniu

Tren XVI. (Nieszczęściu kwoli a swojej żałości…)

Porzucona lutnia

Łatwa mądrość

Cyceron

Człowiek nie kamień

Tren XVII. (Pańska ręka mię dotknęła…)

Ręka Pana

Cios mimo ostrożności

Bezradny rozum

Tylko Bóg

Tren XVIII. (My, nieposłuszne, Panie, dzieci Twoje…)

Zapominamy o Tobie

Karz po ojcowsku

Miłosierdzie

Tren XIX albo Sen. (Żałość moja długo w noc oczu mi nie dała…)

Sen przed świtem

Dlaczego przyszła

Orszula żyje

Marne rozkosze świata

Czego nie zaznała

Niebo

Żeglarz, który zawrócił

Los innych dziewcząt

Rady matki

Lekarzu, ulecz się sam

Ludzkie przygody ludzkie noś

Problematyka i motywy

Śmierć dziecka i żałoba ojca

Kryzys wiary w filozofię

Pytanie o życie po śmierci