Matura 2027 · epoka literacka
Renesans, czyli odrodzenie, to w Polsce epoka od około 1500 do około 1620 roku: czas, gdy w centrum uwagi stanął człowiek, a twórcy wrócili do wzorów antyku. To złoty wiek polskiej kultury, czas Reja i Kochanowskiego, a na maturze epoka pieśni i Trenów Kochanowskiego, o które CKE pyta w teście, oraz Makbeta i Hamleta Szekspira; o Makbeta pytają też pytania jawne egzaminu ustnego.
W historii literatury polskiej renesans trwa od około 1500 do około 1620 roku. Zapowiedzi przyniósł już koniec XV wieku: w 1488 roku w Krakowie powstało Nadwiślańskie Bractwo Literackie, a w mieście działali humaniści, jak Włoch Filip Kallimach. Za rok przełomowy uważa się 1543, gdy ukazało się dzieło Mikołaja Kopernika O obrotach sfer niebieskich; w następnych dziesięcioleciach tworzyli Rej, Modrzewski i Kochanowski. Ten czas nazywa się złotym wiekiem.
Podręczniki różnią się w szczegółach. Jedne zaczynają epokę pod koniec XV wieku, inne około 1500 roku; jej schyłek zapowiada śmierć Kochanowskiego w 1584 roku, a koniec przypada na lata 20. XVII wieku, gdy zaczyna się barok. Już pod koniec XVI wieku tworzył Mikołaj Sęp Szarzyński, poeta przełomu, którego wiersze zapowiadają barok.
W Europie renesans zaczął się wcześniej, we Włoszech: już w XIV wieku Petrarka i Boccaccio rozwijali humanizm, a w XV i XVI wieku nowa kultura objęła całą Europę. Na maturze liczą się jednak daty polskie: według zasad oceniania wypracowania na poziomie rozszerzonym utwór obcy przypisujesz do epoki według ram literatury polskiej. Dlatego utwory Petrarki i Boccaccia należą do średniowiecza, a Hamlet (około 1600 roku) i Makbet (około 1606 roku) Szekspira do renesansu.
Nazwa pochodzi od francuskiego słowa renaissance, czyli odrodzenie, a polska nazwa odrodzenie jest jego wiernym tłumaczeniem. Rozpowszechnili ją w połowie XIX wieku historycy Jules Michelet i Jacob Burckhardt, ale sama myśl jest starsza: prawdopodobnie jako pierwszy pisał o odrodzeniu sztuk włoski malarz i biograf artystów Giorgio Vasari w połowie XVI wieku.
Odradzać się miały sztuka, nauka i języki starożytnej Grecji i Rzymu, a wraz z nimi wiara w możliwości człowieka. Humaniści widzieli w średniowieczu przerwę w tej tradycji i chcieli wrócić do źródeł, po łacinie ad fontes.
Renesans narodził się we Włoszech, a jego sztuka we Florencji, gdzie w 1462 roku powstała Akademia Florencka, odnawiająca tradycję Platona. Humaniści czytali na nowo pisarzy antycznych i uczyli się greki i klasycznej łaciny. Druk pozwalał szybko upowszechniać książki, a odkrycie Ameryki przez Kolumba w 1492 roku zmieniło obraz świata.
W 1517 roku Marcin Luter rozpoczął w Wittenberdze reformację, która podzieliła chrześcijańską Europę. Kościół katolicki odpowiedział soborem trydenckim, obradującym w latach 1545–1563, od którego liczy się kontrreformację. Mikołaj Kopernik w dziele O obrotach sfer niebieskich, wydanym w roku jego śmierci, 1543, umieścił w środku świata Słońce, a nie Ziemię.
Polska przeżywała wtedy złoty wiek. Państwo Jagiellonów było duże i silne, a po ślubie Zygmunta Starego z Boną Sforzą nasiliły się wpływy włoskie w architekturze, malarstwie i obyczaju. Unia lubelska z 1569 roku połączyła Koronę i Wielkie Księstwo Litewskie w jedno państwo, a konfederacja warszawska z 1573 roku zagwarantowała tolerancję religijną: Rzeczpospolita była wówczas azylem tolerancji. Rej i Kochanowski pisali po polsku i położyli fundamenty polskiego języka literackiego.
Najważniejszym prądem epoki był humanizm: zainteresowanie człowiekiem, jego językiem, ciałem, rozumem i twórczymi możliwościami, połączone z fascynacją kulturą starożytnej Grecji i Rzymu. To antropocentryzm, czyli myślenie, w którego centrum stoi człowiek, a nie, jak w średniowieczu, wyłącznie Bóg. Ideałem był człowiek wszechstronnie wykształcony i czynny w wielu dziedzinach, jak Leonardo da Vinci, a poeta miał być uczony, po łacinie poeta doctus.
Humaniści wrócili do filozofii starożytnej. Odżyły platonizm i arystotelizm, a także stoicyzm, który uczy spokoju ducha wobec zmiennego losu, i epikureizm, który zaleca umiarkowane korzystanie z radości życia. Kochanowski łączy te postawy z chrześcijańską ufnością: w pieśniach radzi zachować jednakie serce w szczęściu i w nieszczęściu, a Bogu dziękuje za ład i piękno świata.
Renesans nie odrzucił religii, ale zmienił jej miejsce. W reformacji wyraził się humanistyczny indywidualizm i krytycyzm wobec autorytetów, a zjawiskami epoki były też laicyzacja i rozwój nauki. Pod koniec epoki, w czasach kontrreformacji, wraca niepokój o los człowieka: w Trenach Kochanowski wyznaje, że mądrość, której szukał przez całe życie, nie ochroniła go przed rozpaczą po śmierci córki.
W pieśni Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary? Kochanowski widzi świat jako dzieło Boga, który zbudował niebo, ozdobił je gwiazdami i ustalił porządek pór roku. Człowiek odpowiada na to wdzięcznością, a nie lękiem.
Gdzie go znajdziesz:Pieśni
Los jest zmienny, więc mądry człowiek nie popada w rozpacz w nieszczęściu ani w pychę w szczęściu. Kochanowski radzi w pieśniach nie tracić nadziei i zachować jednakie serce, a o te właśnie pieśni i o ich związek ze stoicyzmem CKE pytała w teście.
W Trenach ojciec opłakuje małą córkę Urszulę, nazywaną w cyklu Orszulą. Rozpacz podważa jego dawne przekonania: w trenie IX wyznaje, że mądrość nie uchroniła go przed bólem, a w trenie X pyta, gdzie jest teraz jego dziecko. Cykl kończy się pocieszeniem w trenie XIX: we śnie przychodzi do poety jego zmarła matka z Orszulą na ręku i radzi mu znosić nieszczęście z wiarą i umiarem.
Gdzie go znajdziesz:Treny
Kochanowski upomina szlachtę i rządzących: w pieśni o spustoszeniu Podola wytyka Polakom nierząd i brak przygotowania na najazd, w pieśni XIV przypomina rządzącym, że mają dbać o dobro wspólne, a w Odprawie posłów greckich pokazuje, jak prywata gubi państwo.
Gdzie go znajdziesz:PieśniOdprawa posłów greckichKazania sejmowe
Makbet, zachęcony przepowiednią czarownic i namowami żony, zabija króla i staje się tyranem, a każda zbrodnia pociąga następną. Szekspir pokazuje, jak żądza władzy niszczy sumienie; o moralną odpowiedzialność za czyny, o to, czy człowiek decyduje o własnym losie, i o wpływ władzy na człowieka pytają trzy pytania jawne matury ustnej.
Fraszki Kochanowskiego śmieją się z ludzkiej pychy i przypominają, że wszystko, co człowiek myśli i czyni, jest fraszką. Hamlet pyta, czy warto żyć, skoro świat jest pełen zła i fałszu. Renesansowy optymizm idzie tu w parze ze świadomością ludzkiej słabości.
Romeo i Julia, dzieci dwóch zwaśnionych rodów Werony, kochają się wbrew wrogości rodzin, a ich miłość w kilka dni prowadzi od balu do grobowca. To wzór miłości namiętnej, która nie liczy się z niczym i kończy tragicznie.
Gdzie go znajdziesz:Romeo i Julia
Malarze renesansu opierali się na trzech zasadach: na nowo badali sztukę antyczną, skupiali się na człowieku i opanowali zasady perspektywy linearnej. Popularne stały się postacie biblijne i mitologiczne, a rozwinęło się malarstwo portretowe. Epoka miała swoich wszechstronnych mistrzów, jak Leonardo da Vinci, malarz, rysownik, inżynier i uczony.
W Polsce renesans przyszedł z Włoch. Dla Zygmunta Starego włoski architekt Bartolomeo Berrecci zbudował na Wawelu kaplicę Zygmuntowską, którą historycy sztuki nazywają jednym z najpiękniejszych przykładów renesansu toskańskiego na północ od Alp. Kanclerz Jan Zamoyski założył Zamość, którego Stare Miasto jest wyjątkowym renesansowym zespołem architektonicznym; w 1594 roku powstała tam Akademia Zamojska.
„Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary? / Czego za dobrodziejstwa, którym nie masz miary?”
Jan Kochanowski, Pieśń (Czego chcesz od nas, Panie)
Początek pieśni-hymnu Kochanowskiego: poeta pyta, czym człowiek może odwdzięczyć się Bogu za niezmierzone dary. Dalej odpowiada, że Bogu, do którego należy wszystko, można ofiarować tylko wdzięczne serce.
Tekst na Wolnych Lekturach„Nie porzucaj nadzieje, / Jakoć sie kolwiek dzieje:”
Jan Kochanowski, Pieśń IX (Księgi wtóre)
Pierwsze wersy pieśni IX z Ksiąg wtórych: rada, by nie tracić nadziei, cokolwiek się dzieje. O postawę życiową zalecaną w tej pieśni CKE pytała w teście w 2023 roku, a w kluczu przyjęła także postawę stoicką.
Tekst na Wolnych Lekturach„Cieszy mię ten rym: «Polak mądr po szkodzie»; / Lecz jesli prawda i z tego nas zbodzie, / Nową przypowieść Polak sobie kupi, / Że i przed szkodą, i po szkodzie głupi.”
Jan Kochanowski, Pieśń V (Księgi wtóre), o spustoszeniu Podola
Pieśń o spustoszeniu Podola: poeta pociesza się przysłowiem, że Polak mądry po szkodzie, ale ostrzega, że jeśli i tym razem nic się nie zmieni, powstanie nowe, że Polak głupi przed szkodą i po szkodzie.
Tekst na Wolnych Lekturach„Fraszki to wszytko, cokolwiek myślemy, / Fraszki to wszytko, cokolwiek czyniemy;”
Jan Kochanowski, O żywocie ludzkim (Fraszki, Księgi pierwsze)
Fraszka O żywocie ludzkim: wszystko, co człowiek myśli i robi, jest drobiazgiem bez znaczenia. W dalszych wersach poeta mówi, że na świecie nie ma nic pewnego, a zacność, uroda i sława przeminą jak trawa.
Tekst na Wolnych Lekturach„Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim, / Moja droga Orszulo, tym zniknienim swoim.”
Jan Kochanowski, Tren VIII
Początek trenu VIII: ojciec mówi do zmarłej córki, że jej odejście zostawiło w domu wielką pustkę. Tren VIII jest lekturą egzaminu ósmoklasisty, a cały cykl lekturą rozszerzonego zakresu matury.
Tekst na Wolnych Lekturach„Kupić by cię, mądrości, za drogie pieniądze,”
Jan Kochanowski, Tren IX
Pierwszy wers trenu IX: poeta wysławia mądrość, która podobno wyzbywa człowieka trosk i lęku. Pod koniec trenu wyznaje, że sam, choć szukał jej całe życie, został z ostatnich stopni zrzucony między zwykłych ludzi.
Tekst na Wolnych Lekturach„O nierządne królestwo i zginienia bliskie, / Gdzie ani prawa ważą, ani sprawiedliwość / Ma miejsca, ale wszytko złotem kupić trzeba!”
Jan Kochanowski, Odprawa posłów greckich
Słowa Ulissesa z Odprawy posłów greckich o królestwie, w którym nie liczą się prawo ani sprawiedliwość, tylko pieniądz. Kochanowski mówi o Troi, ale czytelnik jego czasów słyszał w tym przestrogę dla Rzeczypospolitej.
Tekst na Wolnych Lekturach„Być albo nie być to wielkie pytanie.”
William Szekspir, Hamlet, tłum. Józef Paszkowski
Początek monologu Hamleta: bohater zastanawia się, czy szlachetniej jest znosić ciosy losu, czy stawić im czoło. Od tego pytania zaczyna się jego rozważanie o sensie życia i lęku przed śmiercią.
Tekst na Wolnych LekturachZadanie 1. (0–1)
Zadanie 2. (0–1)
Zadanie 3. (0–1)
Zadanie 4. (0–1)
Zadanie 5. (0–1)
Zadanie 6. (0–1)
Zadanie 7. (0–1)
Zadanie 8. (0–1)
Odpowiedzi sprawdzone: 0/8
Zacznij od pierwszych zadań z darmowego arkusza (matura z języka polskiego, poziom podstawowy): bez zegara, każde sprawdzisz od razu, z wyjaśnieniem. Potem możesz rozwiązać cały arkusz.
5. Poprawność przypisania przez zdającego utworu literackiego do epoki literackiej / okresu literackiego egzaminator oceni zgodnie z periodyzacją literatury określoną w podstawie programowej, tj.: starożytność, średniowiecze, renesans, barok, oświecenie, romantyzm, pozytywizm, Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne, literatura wojny i okupacji, literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna, literatura po 1989 r.
6. Każdy utwór literacki należący do literatury powszechnej przypisuje się do epoki literackiej / okresu literackiego zgodnie z ramami czasowymi przyjętymi w historii literatury polskiej.
Na maturze epokę utworów Kochanowskiego, Reja i Szekspira nazywasz tak, jak podstawa programowa, a za nią zasady oceniania wypracowania na poziomie rozszerzonym: renesans. Te same zasady każą przypisywać utwór obcy do epoki według dat literatury polskiej, dlatego Hamlet i Makbet to renesans, a utwory Petrarki i Boccaccia średniowiecze.
Makbeta czytasz w zakresie podstawowym w całości, a w zakresie rozszerzonym także Hamleta i Treny jako cykl. Przy lekturach czytanych w całości zasady CKE przewidują błąd kardynalny, czyli błąd w głównych wątkach albo w losach głównych bohaterów, który zeruje wypracowanie. W teście historycznoliterackim w każdym z arkuszy z lat 2023–2026 jest zadanie o Kochanowskim: o postawę zalecaną w pieśni, o argumenty i środki stylistyczne pieśni do rządzących, o nawiązanie do stoicyzmu i o tren porównany z mitem. Na maturze ustnej trzy pytania jawne na lata 2026–2028 dotyczą Makbeta.
Matura 2023, poziom podstawowy, część 1, zadanie 9
Przytoczony fragment pieśni IX z Ksiąg wtórych (Nie porzucaj nadzieje…) i pytanie o zalecaną postawę życiową. CKE przyjmuje między innymi postawę pełną nadziei, zaufanie Bogu i postawę stoicką, z uzasadnieniem.
Matura 2024, poziom podstawowy, część 1, zadanie 8
Przytoczony Tren X i fragment Mitologii Parandowskiego o Demeter: czy postawa podmiotu lirycznego jest podobna do postawy bogini? CKE przyjmuje różne rozstrzygnięcia, jeśli uzasadnienie dotyczy obu tekstów.
Matura 2025, poziom podstawowy, część 1, zadanie 8.1
Przytoczony fragment pieśni XIV z Ksiąg wtórych, zwróconej do rządzących: trzeba podać argumenty, którymi podmiot liryczny przekonuje, że ich obowiązkiem jest dbać o dobro społeczeństwa.
Matura 2025, poziom podstawowy, część 1, zadanie 8.2
Ten sam fragment pieśni XIV: trzeba wypisać z niego przykład epitetu i nazwać środek retoryczny, którego przykład podano w tabeli.
Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 9
Kilka przytoczonych fragmentów pieśni Kochanowskiego i wybór tego, w którym jest nawiązanie do stoicyzmu.
Pytania jawne CKE na lata 2026–2028 o lektury, które należą do tej epoki — słowo w słowo, z numerami CKE. Plan odpowiedzi znajdziesz na stronie lektury.
Pytanie 13. Makbet
Moralna odpowiedzialność za czyny. Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 14. Makbet
Czy człowiek decyduje o własnym losie? Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 15. Makbet
Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie przez niego władzy? Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyOdp.:W Polsce renesans trwa od około 1500 do około 1620 roku. Zapowiedziały go koniec XV wieku i humaniści w Krakowie, przełomowy był rok 1543, a złoty wiek przypada na drugą połowę XVI wieku, czas Reja i Kochanowskiego. Po śmierci Kochanowskiego w 1584 roku epoka zmierza ku końcowi, a w latach 20. XVII wieku zaczyna się barok. We Włoszech renesans zaczął się już w XIV wieku.
Odp.:Najważniejsze cechy renesansu to humanizm i antropocentryzm, powrót do antyku pod hasłem ad fontes, dążenie do harmonii i umiaru, stoicyzm i epikureizm jako filozofie życia, radość życia, rozwój języków narodowych i zainteresowanie sprawami państwa. Ideałem jest człowiek wszechstronny i poeta uczony. Pod koniec epoki pojawia się kryzys, widoczny w Trenach. Najłatwiej pokazać te cechy na pieśniach i fraszkach Kochanowskiego.
Odp.:Na maturze z zakresu podstawowego czytasz w całości Makbeta Szekspira, a z utworów poetyckich wybrane pieśni Kochanowskiego, w tym pieśń IX z Ksiąg pierwszych i pieśń V z Ksiąg wtórych, oraz treny IX, X i XI. Zakres rozszerzony dodaje Treny jako cykl poetycki i Hamleta. W wypracowaniu lekturą obowiązkową może być Makbet, Hamlet albo Treny jako cykl, a pojedyncze pieśni i treny innym utworem literackim albo kontekstem. Do 2028 roku w wypracowaniu możesz sięgnąć też po Odprawę posłów greckich, Romea i Julię, Kazania sejmowe Skargi, Gargantuę i Pantagruela i Próby Montaigne’a. W szkole podstawowej czytasz fraszki, wybraną pieśń i treny VII i VIII.
Odp.:Humanizm renesansowy to główny prąd intelektualny epoki: ruch, który chciał odrodzić znajomość literatury i języków klasycznych, greki i łaciny, a w centrum zainteresowania stawiał człowieka. Humaniści wierzyli w możliwości ludzkiego rozumu i w wartość życia ziemskiego, nie odrzucając wiary. Zrodził się we Włoszech w XIV i XV wieku, a w Polsce rozwinął się na dworze królewskim i w Akademii Krakowskiej.
Odp.:Bo zasady oceniania wypracowania na poziomie rozszerzonym każą przypisywać utwór obcy do epoki według dat literatury polskiej. Romeo i Julia powstał w latach 90. XVI wieku, Hamlet około 1600 roku, a Makbet około 1606 roku, czyli przed końcem polskiego renesansu około 1620 roku. Wszystkie trzy powstały dla teatru elżbietańskiego, w którym grano bez dekoracji, a o miejscu akcji mówiły słowa postaci.
Odp.:Mikołaj Sęp Szarzyński to poeta, który żył w latach około 1550–1581, a więc w czasach renesansu, ale jego wiersze zapowiadają barok. Pisał sonety religijne i filozoficzne o człowieku, który toczy wojnę z szatanem, światem i ciałem i szuka oparcia w Bogu. Dlatego nazywa się go poetą przełomu renesansu i baroku albo prekursorem baroku, a Wolne Lektury zaliczają jego wiersze do baroku.
Odp.:Przed renesansem było średniowiecze, epoka teocentryzmu, ascezy i anonimowych twórców; renesans przeciwstawił mu zainteresowanie człowiekiem i powrót do antyku. Po renesansie przyszedł barok, epoka niepokoju, kontrastów i kunsztownego stylu, która w Polsce zaczyna się około 1620 roku. Pełną listę epok po kolei znajdziesz na stronie epok literackich.
Tę stronę napisaliśmy my, nie CKE. Stan na 22 października 2026.
22 października 2026Sprawdź się w arkuszu w układzie matury: test historycznoliteracki i wypracowanie z odwołaniem do lektury obowiązkowej, ocenione według kryteriów CKE.