Katarynka Bolesława Prusa

Nowela zaczyna się od portretu. Co dzień około południa ulicą Miodową, od placu Krasińskich ku Senatorskiej, idzie z wolna elegancki jegomość w granatowym palcie i nieco wyszarzanym cylindrze, z rumianą twarzą, szpakowatymi faworytami i łagodnymi oczami. Przy Kapucynach dotyka kapelusza, sprawdza barometr u Pika, ogląda fotografie Modrzejewskiej na wystawie Mieczkowskiego. To pan Tomasz, który chodzi tą ulicą od trzydziestu lat.

Narrator opowiada jego życie. Jako młody obrońca był wesoły, szybki i kochliwy, biegał od jednej panny do drugiej i nigdy nie znalazł chwili na oświadczyny. Jako mecenas dorobił się majątku i opinii znawcy sztuki, najął sześciopokojowe mieszkanie i zaczął szukać żony – ale jedna była za młoda, drugą uwielbiał zbyt długo, trzecia miała nieodpowiedni temperament, a czwarta, nie czekając na oświadczyny, wyszła za doktora. Z czasem mieszkanie zamieniło się w galerię obrazów i salę koncertową. Gdy pewna pani stwierdziła, że jego żona będzie szczęśliwa z takimi posadzkami, przyjaciel mecenasa dodał półgłosem: o ile do szczęścia wystarczą jej gładkie posadzki. Od tej pory pan Tomasz na wzmiankę o małżeństwie macha ręką. Porzuca praktykę i całe uczucie kieruje ku sztuce, którą spokojnie „smakuje”, a o cudzych słabościach nie mówi źle.

Ma jednak jedno dziwactwo: nienawidzi kataryniarzy i katarynek. Na ich dźwięk ten łagodny człowiek wpada w gniew, bo jego zdaniem w katarynce muzyka staje się maszyną i narzędziem rozboju. Gdy ktoś dla żartu przysłał mu pod okna dwóch kataryniarzy, mecenas zachorował z gniewu i wyzwał żartownisia na pojedynek – trzeba było zwołać sąd honorowy. Kamienica kilka razy zmienia właściciela, a mecenas za każdym razem płaci podwyżkę komornego pod warunkiem zapisanym w umowie, że katarynki nie będą grać w domu, a każdemu nowemu stróżowi, jak Kazimierzowi, płaci dziesięć złotych miesięcznie, żeby nie wpuszczał ich na podwórze.

Mieszkanie mecenasa ma dwie części: cztery paradne pokoje od ulicy, dla gości, i dwa mniejsze od podwórza. Pan Tomasz spędza dnie w gabinecie od podwórza – czyta, pisze listy, radzi znajomym w ich sprawach, a gdy oszczędza wzrok, siada z cygarem w fotelu naprzeciw okna i rozmyśla.

Po drugiej stronie podwórza jest mieszkanie dla uboższych lokatorów. Mieszkał tam stary urzędnik sądowy, potem krawiec, który pił i hałasował, potem kłótliwa emerytka, którą od świętego Jana zabrali na wieś krewni. Teraz wprowadzają się dwie kobiety z dziewczynką, może ośmioletnią. Obie pracują: jedna szyje, druga robi na maszynie pończochy i kaftaniki. Młodszą dziewczynka nazywa mamą, starszą – panią. Okna są otwarte przez cały dzień, więc mecenas widzi z fotela ubogie sprzęty, tkaniny i kłębki bawełny.

Dziewczynka ma ciemne włosy i ładną, ale bladą i nieruchomą twarz. Siedzi przy oknie, wiąże pasek na drutach, powoli ubiera lalkę albo tylko czegoś nasłuchuje. Pan Tomasz nigdy nie widzi, by śpiewała, biegała czy się uśmiechała, i zaczyna jej się przyglądać. W niedzielę dziewczynka dostaje od matki bukiecik, całuje kwiaty, wstawia je do wody i mówi, że tu jest smutno – mecenas jest tym oburzony, bo przecież w jego domu zawsze miał dobry humor. Wreszcie pewnego dnia o czwartej, gdy słońce świeci w okna sąsiadek, widzi przez binokle, że dziewczynka leży w oknie i szeroko otwartymi oczami patrzy prosto w słońce. Rozumie: ona nie widzi.

Narrator cofa się w przeszłość. Dziewczynka jest niewidoma od dwóch lat. W szóstym roku życia zachorowała na gorączkę, przez kilka tygodni była nieprzytomna i tak osłabła, że leżała jak martwa. Gdy powoli wracała do sił, zapytała matkę, czy jest noc, a następnego dnia w południe – czy to jeszcze noc. Wtedy zrozumiano, że nie widzi. Lekarz kazał czekać.

Mijają tygodnie, a wzrok nie wraca. Dziewczynka uczy się chodzić po pokoju po omacku i sama się ubierać. Dopytuje matkę, czy jej sukienka jest niebieska (jest popielata), czy w ogrodzie są drzewa i czy przychodzi biały kotek z czarnymi łapami. Przykłada do twarzy lusterko i nie może pojąć, jak matka może ją w nim widzieć, skoro ona sama siebie nie widzi; matka wybiega z płaczem. Gdy dostaje porcelanową lalkę za rubla, w nocy wstaje i bawi się nią, bo myśli, że już jest dzień – dla niej dzień i noc zlały się w jedno.

Z czasem zapomina, jak wyglądają rzeczy, za to wyostrzają się jej dotyk, węch i słuch. Rozpoznaje kroki stróża, chłopski wóz, dorożkę i wóz ze śmieciami, a raz mówi matce, że służąca Janowa poszła z konewką po wodę i rozmawia ze stróżem. Największą przyjemność sprawiają jej wyprawy do piwnicy, gdzie jest cicho i chłodno jak w nocy, i na strych, gdzie słychać ptaki, psy, drzewa i turkot wozów z kilku ulic, a słońce budzi w niej cienie barw – tam jest dla niej dzień.

Potem matka łączy się z przyjaciółką i obie przenoszą się do domu pana Tomasza. Dla niewidomej to nieszczęście: nie wolno jej chodzić na strych ani do piwnicy, a na podwórze nie wpuszcza się handlarzy, druciarzy, śpiewających bab, dziada z klarnetem ani kataryniarzy. Panuje cisza. Jedyną przyjemnością dziewczynki jest wpatrywanie się w słońce, które szybko chowa się za domami, więc dziecko marnieje. Pan Tomasz to widzi, szepcze „Biedne dziecko!” i myśli, czy mógłby coś dla niej zrobić.

W tym czasie przyjaciel mecenasa ma proces i przynosi mu papiery z prośbą o radę. Pan Tomasz nie występuje już w sądach, ale jako doświadczony prawnik umie wskazać kierunek sprawy wybranemu przez siebie adwokatowi. Sprawa jest zawikłana i im dłużej ją czyta, tym bardziej się zapala – budzi się w nim dawny adwokat. Przestaje wychodzić i sprawdzać kurz w salonach, siedzi zamknięty w gabinecie.

Wieczorem stary lokaj składa codzienny raport: pani doktorowa wyjechała z dziećmi na letnie mieszkanie, zepsuł się wodociąg, a odźwierny Kazimierz pokłócił się ze stójkowym i poszedł na tydzień do aresztu. Pyta, czy pan zechce zobaczyć nowego stróża – ale zaczytany mecenas nawet nie spojrzy na lokaja. Nazajutrz siedzi nad aktami cały dzień, a sąsiadki z naprzeciwka biorą go za czerstwego wdowca, który drzemie przy biurku.

Tymczasem pan Tomasz myśli nad sprawą. Obywatel X w 1872 roku zapisał siostrzeńcowi folwark, a w 1875 synowcowi, czyli bratankowi, kamienicę. Synowiec twierdzi, że X był szalony w 1872 roku, siostrzeniec – że oszalał dopiero w 1875, a mąż siostry zmarłego dowodzi, że X był obłąkany w obu latach, a cały majątek zapisał siostrze już w 1869 roku, gdy był zupełnie przytomny. Mecenas ma ustalić, kiedy X naprawdę był wariatem, i pogodzić trzy strony, które nie chcą słyszeć o ustępstwach. I właśnie wtedy pod jego oknem odzywa się katarynka.

Katarynka jest w dodatku popsuta: gra fałszywie zwykłe walce i polki, tak głośno, że drżą szyby, a jej trąba ryczy jak dzikie zwierzę. Mecenas osłupiały myśli przez chwilę, że od czytania o obłąkanym X sam zaczyna mieć przywidzenia. W łagodnym człowieku budzą się dzikie instynkty – żałuje, że nie jest królem dahomejskim, który może zabijać poddanych. Skacze do okna, wychyla się i otwiera usta, by nazwać kataryniarza próżniakiem.

Wtedy słyszy dziecięcy głos. Niewidoma dziewczynka tańczy po pokoju i klaszcze w ręce, jej blada twarz się rumieni, usta się śmieją, a z oczu płyną łzy. Dla niej fałszywe tony katarynki i ryk trąby są czymś pięknym. Kataryniarz, widząc radość dziecka, zaczyna jeszcze przytupywać i gwizdać jak lokomotywa.

Do gabinetu wpada lokaj i ciągnie nowego stróża, który przyjechał ze wsi tydzień temu i nie zna obyczajów domu. Pan Tomasz, trochę blady, pyta go jak zwykle o imię – stróż nazywa się Paweł – i obiecuje mu dziesięć złotych na miesiąc. Lokaj wtrąca, że za niewpuszczanie katarynek, ale mecenas mówi, że wręcz przeciwnie: za to, żeby przez jakiś czas co dzień wpuszczał katarynki na podwórze. Zdumiony lokaj, wychodząc, szepcze coś stróżowi do ucha i pokazuje palcem na czoło.

Pan Tomasz uśmiecha się i rzuca kataryniarzowi dziesiątkę. Potem bierze kalendarz, wypisuje z listy lekarzy adresy kilku okulistów i – drażniony coraz głośniejszym gwizdaniem kataryniarza – wychodzi z kartką w ręku, mrucząc, że biednym dzieckiem powinien był zająć się dawno. Nowela kończy się w tym miejscu: nie wiemy, czy dziewczynka odzyska wzrok.