W pustyni i w puszczy Henryka Sienkiewicza

Powieść zaczyna się w Port Saidzie, nad Kanałem Sueskim. Czternastoletni Staś Tarkowski opowiada ośmioletniej Angielce Nel Rawlison, że policja zatrzymała w mieście Fatmę, żonę dozorcy Smaina, i jej troje dzieci. Fatma jest cioteczną siostrą Mahdiego, przywódcy powstania w Sudanie. Smain obiecał rządowi egipskiemu, że wyjedzie do Mahdiego i wykupi europejskich jeńców, ale wziął pieniądze, przeszedł na stronę powstańców i został emirem. Rząd chce więc zatrzymać jego rodzinę, by w zamian odzyskać jeńców.

Dzieci oglądają nad jeziorem Menzaleh pelikany i czerwonaki, a wieczorem wracają z piastunką Dinah do willi. Narrator przedstawia rodziny. Pan Rawlison jest jednym z dyrektorów kompanii Kanału Sueskiego, a Władysław Tarkowski – starszym inżynierem tej kompanii, dawnym powstańcem z 1863 roku, który skazany na Sybir uciekł z głębi Rosji. Obaj są wdowcami i serdecznymi przyjaciółmi. Staś, nazywany „dzieckiem pustyni”, świetnie pływa i strzela, zna arabski, suahili i kilka narzeczy afrykańskich oraz angielski, francuski i polski. Jest odważny, ale trochę chełpliwy i lubi przypominać Nel, że ona ma dopiero osiem lat.

Przy obiedzie ojcowie ogłaszają, że jadą na miesiąc oceniać kanały w oazie Medinet-el-Fajum, a dzieci z nauczycielką Nel, panią Olivier, dojadą do nich tydzień później na Boże Narodzenie. Zamieszkają w namiotach od biura podróży Cooka; Staś ma dostać sztucer, jeśli przyniesie dobre świadectwo. Rozmowa schodzi na Mahdiego, który oblega Chartum broniony przez generała Gordona. Wtem przychodzi Fatma i na klęczkach błaga, by pozwolono jej wyjechać do męża, bo podobno leży chory. Nel prosi ojca, by jej pomógł, i pan Rawlison obiecuje wstawić się za nią u chedywa, choć wie, że Fatma kłamie. Fatma mówi jeszcze, że w Medinet służą jako wielbłądnicy dwaj ludzie z jej plemienia, Idrys i Gebhr. Nazajutrz daje Chamisowi, synowi dozorcy Chadigiego, pieniądze i list derwisza do Idrysa i mówi, że jeśli nie dostanie pozwolenia na wyjazd, to nie ma innego sposobu.

Ojcowie wyjeżdżają do Kairu, a trzeciego dnia Staś dostaje od ojca depeszę: namioty w Medinet są gotowe, a dla Fatmy nie udało się nic zrobić. W przeddzień wyjazdu panią Olivier, drzemiącą w ogrodzie, kąsa w szyję skorpion; lekarz zakazuje jej podróży, bo boi się nawrotu róży. Po wymianie depesz pan Rawlison pozwala dzieciom jechać same z Dinah, a przewodnikiem i skarbnikiem wyprawy zostaje Staś – bardzo dumny z tej roli.

Dzieci płyną kanałem do Izmaili, a stamtąd jadą koleją do Kairu przez Wadi-Toumilat, dawną biblijną krainę Goshen, którą znów zazieleniła słodka woda z kanału. W wagonie Staś grzecznie prosi dwóch angielskich oficerów, by ustąpili Nel miejsca przy oknie. To kapitan Glen, który ma objąć zarząd kraju wokół Mombasy, i lekarz wojskowy Clary, szwagier stryja Nel z Bombaju. Na pożegnanie kapitan Glen mówi Stasiowi, że zawsze może liczyć na jego życzliwość i pomoc.

W Medinet-el-Fajum, w „krainie róż” na skraju Pustyni Libijskiej, czekają wygodne namioty od Cooka. Pan Rawlison myśli nawet o kupnie gruntu i budowie domu w tej oazie. Przy namiotach dzieci spotykają Chamisa, syna Chadigiego, którego pan Rawlison przyjął jako chłopca do posyłek. Wieczorem, w przeddzień Wigilii, z namiotu dobiega basowe szczekanie: to prezent pana Tarkowskiego dla Nel, ogromny dwuletni mastyf Saba. Pan Rawlison oddaje dziewczynkę pod jego opiekę. Późną nocą przy namiotach zjawiają się wielbłądnicy Idrys i Gebhr, pytają, czy będą potrzebni, i długo przyglądają się dzieciom. Saba warczy na nich głucho, póki nie odejdą.

W Wigilię Nel dostaje pod tują zamiast choinki lalkę i łakocie, a Staś upragniony sztucer, siodło i przybory myśliwskie – z radości obchodzi namiot na rękach. Saba szybko się uczy i staje się sławny w całym Medinet. Zaczynają się wycieczki: do ruin Krokodilopolis, do piramidy Hanara i resztek Labiryntu, nad jezioro Karoun, gdzie Staś zachwyca wszystkich celnymi strzałami. Idrys i Gebhr zjednują sobie towarzystwo usłużnością i troską o Nel.

Pani Olivier nie może przyjechać, bo po ukąszeniu wróciła jej choroba. Ojcowie muszą wyruszyć na objazd robót przy Bahr-Jussef, więc zostawiają Nel pod opieką Dinah i Stasia, włoskiego agenta konsularnego i miejscowego mudira. Staś obiecuje pilnować Nel jak rodzonej siostry. Ojcowie pozwalają dzieciom na małe przejażdżki na osłach, a gdy chcą je zobaczyć, przysyłają po nie Chamisa. Po święcie Trzech Króli wyjeżdżają dalej, ku Beni-Suef.

Trzeciego dnia przed południem Chamis zjawia się niespodziewanie i mówi, że ojcowie wzywają dzieci do El-Gharak, a stamtąd na wielbłądach do Wadi-Rajan. Staś dziwi się, bo to w przeciwną stronę, ale Chamis zapewnia, że wszystko wyjaśnia list – który rzekomo zostawił w torbie u wielbłądników. Dzieci jadą z Dinah pociągiem do El-Gharak. Na pustej stacji czekają Idrys, Gebhr i dwóch obcych Beduinów; Idrys mówi, że starsi panowie rozbijają namioty na pustyni i przysłali przewodników. Karawana rusza o piątej po południu, a gdy tylko wjeżdża na piasek, z okrzykiem „Yalla!” wielbłądy przechodzą w szaleńczy cwał. Staś każe zwolnić, ale Gebhr każe mu milczeć i dalej smaga zwierzęta. Mija godzina, potem druga, a nigdzie nie widać namiotów ani ognisk. Wtedy Staś rozumie, że zostali porwani.

Ojcowie czekają na dzieci zupełnie gdzie indziej – w miasteczku El-Fachen, dokąd rzeczywiście posłali po nie Chamisa. Rozmawiają o Stasiu: pan Tarkowski mówi, że syn ma prawy charakter i nigdy nie kłamie, bo jest odważny, a kłamią tylko tchórze. Pan Rawlison przyznaje przy okazji, że pomysł sprowadzenia dzieci podsunął mu sam Chamis. Wieczorny pociąg przyjeżdża jednak bez dzieci, a w hotelu nie ma żadnej depeszy.

Rano mudir Fajumu odpowiada, że dzieci wyjechały do El-Gharak-el-Sultani. Pan Tarkowski w pierwszej chwili myśli, że to samowolny pomysł Stasia. W El-Gharak zawiadowca stacji opowiada jednak, że widział chłopca, dziewczynkę i Murzynkę, które z wielbłądnikami ruszyły na pustynię, a Anglicy, o których mówił Sudańczyk, wrócili jeszcze poprzedniego dnia sami, z dwoma zabitymi wilkami. Pan Rawlison blednie i ledwie stoi na nogach. Rozumie, że dzieci zwabiono podstępem, a w spisku są Chamis, Idrys i Gebhr – wszyscy z plemienia Dangalów, z którego pochodzi Mahdi. Porwano je pewnie po to, by wymienić je na rodzinę Smaina.

Pan Tarkowski uspokaja przyjaciela, że śmierć dzieciom nie grozi, ale czeka je straszna droga: porywacze muszą jechać wzdłuż Nilu, bo inaczej zginą z pragnienia, a do Chartumu jest dwa tysiące kilometrów. Pan Rawlison jedzie do Kairu, by chedyw rozesłał depesze do posterunków, zorganizował pościg wzdłuż rzeki, a sam ma obiecać szejkom nagrodę. Pan Tarkowski bierze urlop i rusza w ślad za porywaczami w górę Nilu, ku Nubii.

Karawana pędzi przez pustynię w blasku księżyca. Staś mówi Nel prawdę i każe jej nieznacznie upuszczać jasne rękawiczki, by pościg znalazł ślad; sam swoje już porzucił. Nel płacze z tęsknoty za ojcem, a Staś pociesza ją i przysięga, że jej nie opuści. Wstydzi się dawnych przechwałek: rozumie, że jest małym chłopcem, z którym dorośli mogą zrobić, co zechcą, i przyznaje przed sobą, że się boi. Przywiązuje śpiącą Nel do siebie sznurem, żeby nie spadła z cwałującego wielbłąda.

Po sześciu godzinach jazdy karawana staje w kamienistym wąwozie, a Chamis rozpala ognisko z róż jerychońskich. Przy jedzeniu Gebhr pokazuje znalezione rękawiczki, nazywa Nel żmiją i uderza ją korbaczem. Staś rzuca się na niego i chwyta go za gardło, ale silniejszy Sudańczyk przyciska go do ziemi i bije. Ratuje go Idrys, starszy brat Gebhra i przywódca wyprawy: przypomina, że Fatma zakazała krzywdzić dzieci, bo się za nią wstawiały, a dzieci są własnością Smaina i za ich śmierć Mahdi kazałby Gebhra powiesić. Staś szepcze Nel, że Gebhrowi nie daruje – nie za swoje razy, tylko za to, że uderzył ją.

Beduini przywożą z Nilu wodę. Przy ognisku Chamis chwali się, że pościg ruszy za nimi najwcześniej po trzech dniach. Staś próbuje przekonać porywaczy, że wojska Mahdiego są daleko, pod Chartumem, że drogę zagrodzi im armia angielska, a ojcowie zapłacą im więcej, niż dałby Mahdi, jeśli zawrócą. Idrys odpowiada, że żadne pieniądze nie otworzą im raju tak jak błogosławieństwo Mahdiego; Mahdi wymieni dzieci na Fatmę i jej synów. Staś prosi, by zabrali tylko jego, a Nel odesłali – na próżno. Udaje mu się jedynie wymóc, że dla Nel urządzą na grzbiecie dromadera wygodny kosz z daszkiem, w którym pojedzie z Dinah. O świcie porywacze odmawiają poranną modlitwę, a Staś modli się słowami „Pod Twoją obronę”.

O świcie przez wąwóz przebiega spłoszony wilk, a Beduin krzyczy, że nadchodzi lew – to Saba, który doścignął karawanę śladem wielbłądów. Dzieci witają go z radością. Porywacze chcą psa zabić, bo zdradzi ich każdemu, kto go zobaczy, ale nie umieją strzelać ze sztucera, a nożem boją się go atakować. Chamis, któremu żal psa, przekonuje ich, że lepiej zabrać go ze sobą: zabity też zostawiłby ślad, a żywy będzie pilnował dzieci.

Za dnia karawana pędzi dalej, a Nel w wygodnym koszu uśmiecha się po raz pierwszy od porwania – Staś obiecuje jej, że pogoń wkrótce ich odbije. Po słońcu grzejącym plecy Staś poznaje, że skręcili na zachód, w głąb pustyni. W południe w wąwozie umyka porywaczom duży wąż, a przesądni Sudańczycy biorą to za złą wróżbę. Idrys pyta Stasia, czy to nie jego ojciec jest czarownikiem, a Staś bez wahania potwierdza, by ich nastraszyć, i grozi im karą. Idrys zaczyna przypominać, że był dla dzieci dobry.

Po południu zrywa się wicher z kłębami piasku. W pierwszej przerwie Staś myśli o ucieczce z Nel na jednym wielbłądzie z wiatrem na północ, ku wioskom nad Bahr-Jussef, ale Idrys odgaduje jego zamiar. Gdy uderza drugi, potężniejszy huragan z wirami piasku, Staś próbuje przejść na wielbłąda Nel, by jej pomóc, lecz Idrys chwyta go, krępuje mu ręce palmowym powrozem i przewiesza przez siodło. Przez wiele godzin ludzie trzymają wielbłądy, które cofają się pod naporem wichury. Idrys postanawia już uciekać z wiatrem, choć to droga ku Fajumowi i szubienicy, gdy nagle wichurę przerywa ogromna burza z piorunami. Po niej zapada cisza i spadają pierwsze krople deszczu, a karawana w zupełnej ciemności zjeżdża do jakiegoś wąwozu.

Karawana chroni się przed ulewą w płytkiej jaskini w skalnej ścianie wąwozu, a dnem płynie potok. Idrys rozwiązuje Stasiowi ręce i drwi, że to Mahdi uciszył huragan. Staś myje Nel oczy i twarz, wytrząsa piasek z jej trzewików i ściele jej posłanie; Dinah, która widzi tylko na jedno oko, po burzy prawie oślepła. Chłopiec czuje się teraz starszym bratem Nel i całuje ją w obie rączki na dobranoc.

Przed świtem budzi go kapiąca ze sklepienia woda. Przy świetle księżyca widzi, że pudło ze sztucerem i puszka z nabojami leżą tuż obok śpiącego Chamisa. Długo bije się z myślami. Mógłby zastrzelić porywaczy, ale wzdryga się na myśl o zabiciu czterech ludzi; boi się też, że któryś przyłożyłby wtedy Nel nóż do piersi. Postanawia więc ukryć się wśród skał i zastrzelić wielbłądy – bez nich porywacze nie mogliby jechać dalej i musieliby przyjąć jego warunki. Ostrożnie przenosi pudło nad Chamisem i staje już w wyjściu z jaskini, gdy nagle rozlega się radosne szczekanie Saby, który właśnie przybiegł. Arabowie zrywają się i widzą Stasia z pudłem ze sztucerem i z nabojami w rękach.

Porywacze rzucają się na chłopca, biją go i wiążą. Gebhr chce mu obciąć prawą rękę, ale Idrys nie pozwala: kara za okaleczenie byłaby straszna, a gdyby chłopiec umarł, do wymiany zostałaby tylko Nel. Każe dać Stasiowi dziesięć razów korbaczem, szepcząc Beduinowi, by nie bił zbyt mocno. Wtedy z jaskini wybiega Nel, zasłania Stasia własnym ciałem i woła Sabę. Mastyf staje przy dzieciach z najeżoną sierścią i obnażonymi kłami, a porywacze cofają się. Nel każe Dinah rozciąć więzy Stasia. Chłopiec mówi, że chciał zabić nie ludzi, tylko wielbłądy, a Idrys woła: w drogę!

Karawana pędzi na południe, coraz dalej na zachód od Nilu, pijąc deszczówkę z wąwozów. Staś zauważa, że Beduini znajdują w skalnych schowkach przygotowane wcześniej zapasy durry i daktyli – porwanie zostało więc z góry uknute z nimi, zwolennikami Mahdiego. Chłopiec postanawia nie czekać biernie na pościg i wciąż myśleć o ucieczce, a gniew na porywaczy zmienia się w nim w nienawiść, choć pamięta słowa ojca, że nienawiść zaślepia. Idrys, który chce mieć furtkę na wypadek schwytania, proponuje mu: jeśli przysięgnie, że nic nie zrobi, nie będzie wiązany na noc. Staś milczy, a Idrys i tak go nie wiąże, ale od tej pory jeden z porywaczy zawsze czuwa. Staś dziękuje Nel, że uratowała go spod korbacza, i mówi, że postąpiła jak osoba co najmniej trzynastoletnia.

Po osiemnastu godzinach jazdy Idrys niepokoi się coraz bardziej: kryjówki z zapasami, które przygotowali Beduini, sięgają tylko na cztery dni drogi od Medinet, a nad rzeką czyhają szejkowie skuszeni nagrodą. Marzy, by minąć Assuan i pierwszą kataraktę. Nel znosi drogę zaskakująco dobrze, a Staś otacza ją przy Arabach umyślną czcią, by uważali ją za bardzo cenną brankę. W południe dzieci widzą przed sobą palmy, minaret i wiatraki studni – Nel woła, że to Medinet i tatuś. Staś szybko rozumie po obojętnych twarzach Arabów, że to fatamorgana.

Wtedy przypędza Beduin z cudzą strzelbą, a drugi prowadzi dojną wielbłądzicę. W kryjówce Staś udaje, że śpi, i podsłuchuje: Beduini spotkali strażnika, okłamali go, że sami ścigają porywaczy, wypytali go, że pościg jest urządzony, khory strzeżone na dwa dni drogi od rzeki, a Nilem płyną parowce z angielskim wojskiem – po czym Abu-Anga zabił go nożem i ukrył ciało w szczelinie. Idrys rozumie, że po tym zabójstwie nie uratuje go już żadne wstawiennictwo. Karawana ma odtąd jechać tylko nocą i trzymać się trzy dni drogi od rzeki. Staś nie mówi Nel o zabitym, tylko pociesza ją po zawodzie z fatamorganą. Aż do zachodu słońca słychać dziwne, cienkie dźwięki – to, jak tłumaczy Idrys, śpiewają piaski.

Nocami karawana mija pierwszą kataraktę i Assuan; Beduini prowadzą wielbłądy do Nilu, by się napoiły. Zwierzęta chudną, a żywności zostaje na dwa dni. Saba sam zdobywa pożywienie i wraca na postoje z zakrwawionym pyskiem; staje się dziki, warczy na Arabów, a Idrys i Gebhr zaczynają się go bać. Staś zaczyna wątpić, czy pościg ich dogoni, i liczy, że ojcowie spróbują przeciąć im drogę od Wadi-Halfa.

Sudańczycy potrzebują prochu do zdobycznej strzelby, a Staś przekonuje ich, że tylko on umie bezpiecznie rozkręcać naboje sztucera. Przy tej robocie ukrywa w zanadrzu siedem ładunków. Gdy trzeciego dnia za Assuanem Beduini jadą do wioski po żywność, chłopiec postanawia działać. Straszy Idrysa rozbójnikami w Nubii i proponuje, że nauczy go strzelać ze sztucera. Pokazuje mu puste lufy i puste łuski, uczy go składać broń, a potem wysyła go, by postawił gurdę jako cel o sto kroków dalej. Gdy Idrys odchodzi, Staś wkłada do luf prawdziwe naboje. Nie potrafi jednak strzelić człowiekowi w plecy; czeka, aż Idrys się odwróci, i dopiero po długiej walce z sobą, przypominając sobie krzywdę Nel, podnosi broń do oka.

W tej samej chwili zza osypisk wypada ze dwudziestu jeźdźców. Staś jest pewien, że to pościg, a przerażony Idrys klęka u jego stóp i błaga: niech pamięta, że był dobry dla małej bint. Chłopiec mechanicznie wyjmuje naboje z luf. Na czele jeźdźców pędzą jednak Beduini z karawany, a cała gromada krzyczy z radości. Abu-Anga woła do Idrysa, że Chartum zdobyty, Gordon zabity, a Mahdi zwyciężył – ci ludzie mieli ich schwytać, a teraz jadą razem z nimi do proroka. Stasiowi ciemnieje w oczach.

Gaśnie ostatnia nadzieja na odbicie w drodze. Staś wpada w rozpacz i czuje się upokorzony, że nic już nie potrafi wymyślić. Z rozmowy Idrysa z przywódcą dawnej pogoni dowiaduje się, co się stało: pod Abu-Klea Anglicy rozbili armię Mahdiego, ale Mahdi zdobył Chartum, a Gordonowi ucięto głowę; wtedy Anglicy zawrócili na północ. Za schwytanie porywaczy obiecano tysiąc funtów nagrody, lecz ludzie z pogoni wolą teraz błogosławieństwo zwycięskiego proroka, a wierni rządowi szejkowie, żołnierze i żandarmi chedywa potracili głowy. Staś łudzi się jeszcze, że karawana trafi na cofający się oddział egipski.

Karawana, zasilana po drodze przez młodych Arabów uciekających do Mahdiego, jedzie lewym brzegiem Nilu, omijając miasta, a za trzecią kataraktą – już tylko nocami. Upał rośnie z każdym dniem. Staś po raz pierwszy w życiu widzi Południowy Krzyż, ale teraz jego blask zwiastuje mu tylko nieszczęście.

Dwa tygodnie po wyruszeniu spod Wadi-Halfa wjeżdżają w kraj zdobyty przez Mahdiego: zamiast piasków jest step z kolczastymi akacjami, olbrzymimi drzewami nabaku i kopcami termitów. Tatuowani wojownicy z dzidami i karabinami raz po raz otaczają karawanę, biorąc ją za egipskich kupców; ratuje ich tylko okrzyk Idrysa, że są Dangalami z plemienia proroka i wiozą mu białe dzieci. W końcu prowadzi ich do Chartumu oddział emira Nur-el-Tadhila, dawnego oficera chedywa. Idrys przeżywa rozczarowanie: emir nie zna Smaina i mówi o nim lekceważąco, opowiada o głodzie w całym Sudanie, o tym, że Chartum ma zostać opuszczony, a prorok mieszka w Omdurmanie, strzeżony przez stu ludzi z korbaczami. Nel szepcze, że nikt ich już nie obroni, a Staś nie umie jej pocieszyć. Nocą łodzie przewożą karawanę po Nilu, a emir wskazuje światła na brzegu: Chartum.

Noc spędzają w Chartumie, w domu zamordowanego włoskiego kupca, który przypadł emirowi z łupów. Żony emira karmią Nel i kładą ją spać na piętrze, a Staś nocuje na dworze wśród wielbłądów i skorpionów. Idrys źle się czuje i coraz bardziej obawia się, że nikt nie doceni jego czynu. Rano idą do przeprawy wzdłuż wału, w którego fosie leżą setki wyschniętych trupów z czasu szturmu; Staś zasłania Nel ten widok. Rozwścieczony tłum otacza „angielskie” dzieci i grozi im nożami, aż żołnierze emira rozpędzają go korbaczami. Łodziami przeprawiają się przez Biały Nil do Omdurmanu – wielkiego obozowiska ze słomianych chat, w którym tłoczy się ponad dwieście tysięcy ludzi. Dzieci widzą głodnych, bitych jeńców europejskich, chorych na ospę, tyfus i czerwonkę, a nad miastem krążą sępy. Jakiś Grek, urzędnik Mahdiego, lituje się nad nimi, daje im suszone figi i po srebrnym talarze i obiecuje wspomnieć o nich prorokowi.

Na rynku dzieci widzą zatkniętą na bambusie głowę Gordona. Staś traci wtedy wiarę w Anglików i wpada w odrętwienie. Idrys przekonuje się, że za drogą żywność wyda wkrótce wszystkie pieniądze od Fatmy, a rozdrażniony Nur-el-Tadhil zostawia go własnemu losowi. Porywacze budują na skraju miasta szałasy i idą na plac modlitwy. Staś ogląda Mahdiego: otyłego, prawie czarnego człowieka o tatuowanej twarzy, wiecznie uśmiechniętego, pachnącego sandałowcem. Mahdi wygłasza kazanie o świętej wojnie i podboju świata, błogosławi wojowników i płacze, a tłum rozdrapuje potem ziemię, której dotknęły jego stopy. Smaina nie ma wśród emirów.

Po modlitwie przychodzi Grek: Mahdi chce zobaczyć dzieci, a Smain jest w Faszodzie. Po angielsku radzi Stasiowi, by padł przed prorokiem na kolana, ucałował jego rękę i zgodził się przyjąć jego wiarę, mówiąc, że od pierwszego spojrzenia spłynęło na niego nieznane światło łaski. Tłumaczy, że wszyscy świeccy jeńcy z Chartumu, on sam także, zmienili wiarę tylko na pozór, by ratować życie. Staś zaciska zęby i milczy, a Grek bierze jego milczenie za strach.

Mahdi leży na tapczanie wśród żon, przy nim kalifowie Abdullahi i Szeryf. Porywacze padają na twarz, a Staś, mimo znaków Greka, tylko się kłania i stoi wyprostowany – widać, że powziął nieodwołalne postanowienie. Mahdi chwali Idrysa i Gebhra za trudną drogę, ale mówi, że gdy podbije Egipt, Fatma i jej dzieci i tak odzyskają wolność.

Potem pyta Stasia, czy dzieci rade są, że do niego przyjechały. Chłopiec odpowiada, że nie, bo porwano ich wbrew woli od ojców. Na pytanie, czy przyjmie jego naukę, Staś robi ukradkiem znak krzyża i mówi, że nauki proroka nie zna, więc gdyby ją przyjął, zrobiłby to tylko ze strachu, jak tchórz i człowiek podły – a czy prorokowi zależy na takich wyznawcach? Zapada cisza, a zmieszany Mahdi pije wodę z miodem, by zyskać na czasie. Staś dodaje, że jest chrześcijaninem jak jego ojciec. Mahdi mówi, że kto zamyka uszy na głos Boży, jest tylko drzewem na opał, a kalif Abdullahi prosi o pozwolenie, by ukarać chłopca. Mahdi, dbały o sławę swojego miłosierdzia, postanawia jednak – choć w żadne układy z niewiernymi nie wejdzie – odesłać dzieci Smainowi do Faszody, a porywaczy każe nagrodzić.

Na placu Grek wpada w gniew: Staś zgubił siebie, niewinną Nel, a może i jego. W Faszodzie febra zabija nawet dorosłych Europejczyków, a za tydzień rusza tam poczta wielbłądzia kalifa. Wracając do szałasów, Nel opada z sił i Staś niesie ją na rękach, choć porywacze go poganiają, biją pięściami, a Gebhr kłuje go nożem w łopatkę; powstrzymują ich dopiero słowa, że dzieci mają dojechać do Faszody żywe. Idrys i Gebhr postanawiają zostać w Omdurmanie, a Idrysa chwyta nagle zawrót głowy. Dinah daje Stasiowi garść wykradzionej wielbłądom durry. Chłopiec czuje, że postąpił tak, jak powinien, i ojciec byłby z niego dumny, ale myśli, że zgubił Nel – i w nocy długo płacze jak dziecko.

W nocy Idrys ciężko zachoruje i traci przytomność. Kalif nagradza porywaczy marnie – każdego jednym funtem egipskim i koniem – więc Beduini kłócą się z Gebhrem i postanawiają jechać z pocztą do Faszody, by upomnieć się o zapłatę u Smaina; dołącza do nich Chamis. Dla dzieci zaczyna się tydzień głodu. Staś kupuje za talary od Greka trochę ryżu, ale Gebhr odbiera mu znaczną część „dla chorego brata” i bije go. Chamis karmi tylko Sabę, a Stasiowi radzi, by szedł żebrać.

I Staś, by ratować Nel, żebrze. Pomagają mu dawni żołnierze chedywa, a raz misjonarz i siostra miłosierdzia, sami wygłodzeni, dzielą się z nim wszystkim, co mają. Gdy chcą zabrać dzieci do siebie, Gebhr i Chamis przepędzają ich korbaczami, ale nazajutrz Staś spotyka ich znowu i misjonarz daje mu ryż i dwa proszki chininy na febrę w Faszodzie, przestrzega przed błotami nad Białym Nilem i błogosławi go: nie wyparł się Boga, więc Bóg nad nim czuwa. Staś nosi też glinę przy budowie parkanu wokół placu modlitwy i dostaje za to dwanaście daktyli, które oddaje Nel. Gdy dziewczynka prosi, by zjadł połowę, zapewnia, że jest syty, choć jest głodny.

Mulazem kalifa ogłasza, że poczta rusza tej nocy, a z dziećmi mają jechać wszyscy porywacze. Gebhr chce zostać przy chorym bracie, ale boi się szubienicy i musi być posłuszny. Wieczorem przychodzi Grek z chininą, szklanymi paciorkami i żywnością. Zmyśla, że przynosi rozkaz Mahdiego: jeśli w drodze dzieciom stanie się krzywda, następna poczta przywiezie porywaczom wyrok śmierci. Dzieciom mówi po angielsku, że to wymysł, i wyjaśnia, że Mahdi wysyła je do Faszody, by tam pomarły z febry. Zwierza się też, że wszystko, co zrobił, zrobił dla córki w wieku Nel, która nosi pod suknią srebrny krzyżyk, a dzieci polecił staremu szejkowi wiozącemu pocztę.

Stary szejk Hatim, dawny handlarz kością słoniową, dotrzymuje obietnicy danej Grekowi Kaliopulemu i opiekuje się dziećmi. Karawana z pocztą jedzie w górę Białego Nilu, omijając cuchnące rozlewiska porośnięte papirusem, czyli suddy. Mija wyspę Abba, gdzie Mahdi mieszkał niegdyś jako pustelnik w wypróchniałym drzewie, a od Goz-Abu-Guma wjeżdża w kraj czarnych – pusty, bo derwisze sprzedali ludność w niewolę, a resztę wytrzebiły głód i ospa. Dzieci widzą stada słoni, żyrafy, bawoły i antylopy. Gdy Gebhr uderza Stasia, Hatim każe mu wymierzyć po trzydzieści razów bambusem w każdą piętę; Sudańczyk mści się potem na swoim młodym niewolniku, Kalim. Staś nabiera sił, szepcze Nel, że ucieczka wciąż jest możliwa, i codziennie daje jej pół proszka chininy, ale dziewczynka jest coraz bledsza.

Dzień przed Faszodą stara Dinah mdleje, spada z wielbłąda i wieczorem umiera, żegnając się z płaczem ze swą panienką. Gebhr chce obciąć jej uszy, by pokazać je Smainowi i zażądać zapłaty, lecz Hatim na prośbę dzieci nie pozwala i Dinah zostaje uczciwie pochowana. Faszoda okazuje się zgliszczem po pożarze; mahdyści biwakują pod gołym niebem, a w ocalałej szopie mieszka emir Seki-Tamala. Smaina nie ma – wyruszył na wschód i południe na łowy na niewolników.

Emir musi iść na wyprawę przeciw Eminowi paszy, a Hatim wracać do Omdurmanu, więc w opustoszałej Faszodzie dzieci zginęłyby z febry albo z głodu. Postanawiają wysłać je do Smaina z Gebhrem, Chamisem i Beduinami – w wyższe, suche okolice, gdzie łatwo go znaleźć po dymie palonej dżungli. Seki-Tamala grozi Gebhrowi szubienicą, jeśli dzieci nie dojadą zdrowe. Na prośbę Hatima emir daruje Nel niewolnicę, młodą dziewczynę z plemienia Dinka, którą za radą Stasia nazywają Meą. Tym razem jadą konno, a Kali i Mea idą pieszo przy koniach. Staś cieszy się z drogi, bo liczy na ucieczkę w pobliżu Abisynii. Po trzech dniach męczarni od komarów i much sam prosi, by wyruszyli jak najprędzej.

Dziewiątego dnia podróży Smaina wciąż nie widać. Gebhr, teraz wódz karawany, z początku idzie śladem wypalonej dżungli, ale na ogromnym spalonym stepie ślady się gubią. Karawana błądzi, a potem wchodzi w kraj skalisty, gdzie żyje głównie z pentarek, czyli perliczek, które Chamis strzela ze starej strzelby. Gebhr boi się wrócić przed oblicze Seki-Tamali i całą złość wyładowuje na Kalim: bije go codziennie korbaczem, na noc zakuwa mu nogi w dyby, a za dnia prowadzi go na powrozie. Dzieci ujmują się za nim, a Kali pokochuje je całym sercem.

O piątej po południu, w wąskim skalnym wąwozie, Saba ucieka z podkulonym ogonem: na skale sto kroków przed karawaną leży lew. Nie da się go ominąć, a ucieczka oznacza pogoń. Chamis radzi spuścić Kalego z powroza, by lew zajął się nim, a Gebhr chce zarżnąć chłopca i rzucić jego ciało za siebie. Staś chwyta go za rękaw, a gdy Gebhr grozi, że w razie potrzeby zakłuje także jego i Nel, chłopiec krzyczy, by dano mu strzelbę – zabije lwa. Chamis, który widział, jak Staś strzela, każe Gebhrowi oddać sztucer.

Staś podchodzi do zwierzęcia, sparaliżowany strachem, ale przemaga się. Z dwudziestu kroków, z modlitwą na ustach, strzela lwu między oczy, gdy ten szykuje się do skoku, i zabija go. Potem odwraca się do porywaczy i mówi Gebhrowi, że przebrał miarę i nikogo więcej nie zamorduje. Dwoma strzałami zabija Gebhra i Chamisa. Beduini rzucają się na niego z nożami, zamiast uciekać, i giną od następnych strzałów; jednego, który jeszcze się podnosi, chwyta za kark Saba. Kali na kolanach prosi „wielkiego pana”, by go nie zabijał, a Staś biegnie do pobladłej Nel i mówi jej, że są wolni. Są wolni – ale zabłąkani w dzikiej, bezludnej puszczy, w głębi Czarnego Lądu.

Kali zręcznie łapie spłoszone konie – zostają cztery i spokojny osioł z namiotem. Kilometr dalej, w małej dolince, chłopcy rozpalają duże ognisko, stawiają namiot dla Nel i otaczają go zeribą, kolczastym płotem chroniącym przed zwierzętami. Mea znajduje wodę w skalnym zagłębieniu. W jukach jest trochę durry, soli i manioku. Wygłodzony Kali je za dwóch, a potem pada na twarz przed Stasiem i Nel na znak, że chce być ich niewolnikiem do końca życia, i kłania się nawet strzelbie. Przy ogniu śpiewa cicho: lew zabity.

Staś czuje ogromne zmęczenie i ciężar tego, co się stało, choć powtarza sobie, że są wolni. W nocy budzi go warczenie Saby: z ciemności nadbiega tętent – to tylko uciekające konie Gebhra i Chamisa, spłoszone zapewne przez hieny i szakale. Z namiotu wychodzi Nel. Cofa rękę przed Sabą, który dobił Beduina, i patrzy na Stasia z lękiem. Chłopiec rozumie, że dziewczynka boi się go i czuje odrazę do przelanej krwi, i po raz pierwszy w życiu doznaje rozżalenia.

Sadza Nel przy ogniu i tłumaczy, że musiał tak postąpić: Gebhr zagroził, że zakłuje i ich, a w dalszej drodze zamęczyłby oboje. Bez tej groźby nie byłby strzelał. Zapewnia, że się nie zmieni i dalej będzie jej strzegł, a teraz mogą uciec do Abisynii, której mieszkańcy są chrześcijanami i wrogami derwiszów. Nel pyta drżącym głosem, czy zabici tu nie przyjdą. Wtem z głębi wąwozu rozlega się straszny, nieludzki śmiech. Nel krzyczy, a Kali spokojnie wyjaśnia, że to hieny śmieją się z Gebhra i z lwa.

Po spokojnym śnie dzieci ruszają dalej wąwozem, w którym jedna ze ścian daje cień i łatwiej o wodę. Staś zastanawia się, dokąd iść. Z Faszody do granicy Abisynii jest pięć dni drogi, ale szli prawie dwa tygodnie, więc musieli skręcić na południe, śladem Smaina. Postanawia trzymać się dwa lub trzy dni za jego oddziałem, bo Smain raczej nie wróci tą samą drogą, i iść jak najdalej na południe: do Abisynii można się dostać tylko od strony dzikiej puszczy, bo granic wschodnich pilnują derwisze.

Kali opowiada, że pochodzi z ludu Wa-hima znad „Ciemnej Wody”, a jego ojciec jest królem. Ale nie umie trafić do swoich i chce zostać przy „wielkim panu” i „córce księżyca”, bo Staś go nie zabił i dał mu dużo jeść. Staś patrzy na bladą Nel i myśli ze smutkiem, że naprawdę wygląda jak istota z księżyca. Wieczorem chłopiec strzela do stadka antylop gnu: jedna pada, a kulę dostaje też ukryty za kamieniem bawół, który ucieka. Kali zjada na surowo pół wątroby i sprawia antylopę, a Saba pobiegł za rannym bawołem.

Saba nie wraca na noc i Nel płacze. Przed świtem Staś zauważa, że Kali zniknął z mieczem Gebhra, i z goryczą myśli, że chłopiec uciekł. Rano jednak wąwóz wypełnia radosne szczekanie: wraca Saba, a za nim Kali, mokry od rosy. Wyjaśnia, że nie chciał, by bibi płakała, więc poszedł nocą po psa. Odnalazł po śladach martwego bawołu, przy którym Saba odpędzał od mięsa hieny i szakale. Bał się, ale poszedł. Uradowana Nel ściska go, a Staś daje mu w nagrodę sznur szklanych paciorków od Greka. Kali z dumą mówi Mei, że teraz jest wielkim światem, a Mea patrzy z zazdrością na naszyjnik i obrożę Saby.

Przez trzy dni jadą wąwozem w górę. Zbliża się pora deszczowa, ale zwierzyny i wody jest dość, więc Staś jest w dobrym humorze. Pod drzewem chlebowym mówi Nel, że czuje się jak błędny rycerz, który opiekuje się swoją damą – ale ona jest za mała na damę. Nel się dąsa, a Staś opowiada, że jako dorosły zostanie inżynierem albo marynarzem, a jeśli w Polsce będzie wojna, pojedzie się bić jak jego ojciec. Obiecuje jej też złapać papugę, którą Nel chce nazwać Daisy.

Bojąc się ulewy w ciasnym wąwozie, nocują na górze, przy kopcu termitów, pod olbrzymim drzewem nabaku, za zeribą. Po zmroku rozlega się stękanie, a potem ryk lwa; za chwilę odzywa się drugi. Konie cisną się do płotu, Saba drży, a Kali dorzuca do ognia. Zaczyna się ulewa i ognisko gaśnie. Kali wspina się po sznurze na drzewo, a Staś w pierwszej chwili oburza się na jego samolubstwo. Wtem uderza straszna podzwrotnikowa burza z wichrem: rozmiata ognisko i zeribę i zrywa dach namiotu. Staś wyprowadza Nel i oboje tulą się do pnia, gdy z góry spada sznur: Kali woła, by przywiązać bibi, a on ją wciągnie.

Kali wciąga Nel na szeroki konar, potem wdrapuje się Mea, a ostatni, jak kapitan schodzący z tonącego okrętu, Staś ze strzelbą i nabojami. Na drzewie mokną do świtu. Gdy deszcz cichnie, z ciemności dobiega kwik koni i charkot: lwy zabijają konie i długo ucztują dwadzieścia kroków od zeriby, a dookoła czekają hieny i szakale. Staś strzela na oślep w ich stronę, ale odpowiada mu tylko gniewny ryk. To najstraszniejsza noc całej podróży – i Kali uratował im życie.

Rano przy szczątkach zeriby leżą trzy konie zagryzione przez lwy, jeden uciekł daleko, ale dwa Staś odnajduje nad wąwozem; ocalał też spokojny osioł. W pnączach wisi porwany wichrem dach namiotu, a z niszy skalnej wyskakuje Saba z zagryzioną hieną w zębach. Nel jest blada, boli ją głowa i ma zimne ręce. Prosi, by nie nocowali w tym strasznym miejscu. Staś przeraża się, że dziewczynka może umrzeć, i daje jej ostatni proszek chininy, który chował na czarną godzinę; gdy Nel pyta, co będzie, jeśli on dostanie febry, odpowiada krótko, że będzie się trząsł. Rzeczy, których nie mogą zabrać, zakopują pod korzeniami drzewa.

Ruszają po południu brzegiem dziewiczego lasu pełnego storczyków, lian, tukanów i małp, a Staś ostrzega Nel przed kąsającymi mrówkami siafu. Na pogorzelisku nie ma śladów Smaina – pożar przyniósł wiatr – więc Smain jest już daleko. W chłodnym wąwozie Nel zasypia na koniu Stasia, a chłopiec myśli z czułością, jak bardzo lubi tę małą muchę. Wkrótce słychać szum wodospadu, ale drogę zamyka świeżo oderwana skała – rozsadził ją korzeń baobabu. Kali przynosi z góry wieść, że w zamkniętej kotlince za skałą jest słoń.

Z wysokiego cypla między rzeką a wąwozem dzieci widzą olbrzymiego słonia: uciekając przed pożarem dżungli, potrącił skałę, która zamknęła mu odwrót, a z drugiej strony jest przepaść z wodospadem. Od dwóch tygodni zjadł wszystko w kotlince i teraz umiera z głodu. Staś chce skrócić mu mękę, ale Nel odciąga go od krawędzi i woła, że dostanie febry, jeśli go zabije. Chłopiec ustępuje. Na rozkaz Stasia Kali i Mea, którzy myślą, że pan chce tylko podtuczyć zwierzę przed ubiciem, ścinają mieczem Gebhra owoce chlebowca, strąki akacji i trawę, a Nel sama zrzuca je słoniowi. Słoń je, trąbi „hrrumf”, w końcu wstaje, pije z wodospadu i oblewa się wodą. Na niedostępnym cyplu urządzają bezpieczny obóz. Staś postanawia zostać tu tydzień albo dwa, by Nel odpoczęła, ale zauważa, że gdy odejdą, słoń znów zacznie głodować. Nel odpowiada z ufnością, że Staś, jeśli tylko zechce, na pewno go wyprowadzi.

Następnego dnia Nel karmi słonia, spychając mu jedzenie widłami z rosochatego figowca. Słoń wita ją radośnie i zaczyna już grymasić przy jedzeniu. Gdy Kali proponuje, by go zabić i zjeść, Staś nazywa go po angielsku osłem, „donkey” – a Kali, który nie zna tego słowa, chwali się potem Mei, że jest donkey. Staś ogląda dokładnie skałę zamykającą wąwóz, mierzy prętem szczelinę w jej dolnej części i liczy naboje. Poluje na zebrę i widzi, że okolica jest pełna zwierzyny. Wpada też na pomysł, by zamieszkać w dziupli olbrzymiego baobabu, którego pnia nie objęłoby piętnastu ludzi: pora deszczowa trwa około miesiąca, a w drzewie nie dosięgnie ich ani ulewa, ani lwy. Nel jest zachwycona i od razu planuje, jak będą się zapraszali na five o’clocki. Najpierw jednak trzeba wykurzyć dymem dotychczasowych mieszkańców.

Z górnego otworu wylatują nietoperze, a z dolnego wyskakuje olbrzymi wąż boa. Staś chwyta Nel na ręce i ucieka, a wąż umyka w stronę wąwozu – i wpada prosto na słonia, który dwa razy wyrzuca go w powietrze, rozdeptuje mu głowę i ciska ciało do wodospadu, a potem wyciąga trąbę po nagrodę. Nel rzuca mu dzikie figi i jest pewna, że słoń będzie ich obrońcą. Staś przyznaje, że słusznie nie pozwoliła go zabić, i obiecuje go uwolnić, ale dopiero przed odjazdem, gdy zwierzę się oswoi i przywiąże.

Kali wypala wnętrze drzewa rozżarzonymi węglami, z kory wypełzają pająki, chrząszcze i skolopendry. Gdy w środku z łoskotem osypuje się próchno, Kali pada na twarz, krzycząc, że to Mzimu, zły duch, a Staś, by go uspokoić, strzela w otwór i ogłasza, że Mzimu zabity. Po oczyszczeniu dziupla okazuje się wielka jak duży pokój: dolny otwór będzie drzwiami, górny oknem, a płótno namiotu podzieli ją na dwie izby. Kali cieszy się, że nie będzie musiał co wieczór budować zeriby, i mówi, że gdy bibi dorośnie, będzie musiała pracować dla pana, a jeśli nie zechce, pan będzie ją bił. Oburzony Staś krzyczy, że bibi to dobre Mzimu – i Kali pada przed Nel na twarz.

W trzy dni nowa siedziba w baobabie, nazwana przez Stasia „Krakowem”, jest gotowa. Zaczyna się pora deszczowa: ulewy przeplatają się ze słońcem, tęczami i wspaniałymi zorzami. Na noc Staś zawiesza w górnym otworze lampę z blaszanki z łojem, a Kali zasłania otwory cierniem. Za dnia Staś poluje na antylopy i strusie, a Nel odwiedza słonia, który trąbi z tęsknoty, gdy jej nie ma.

Pewnego dnia, gdy Staś jest na polowaniu, a Kali łowi ryby, Nel sama przeciska się obok skały do kotlinki. Słoń podchodzi do niej, a ona dyga, wita go i daje mu begonie. Olbrzym głaszcze ją trąbą, kołysze w powietrzu, a dziewczynka wyjmuje mu kolce z nóg. Staś, który wraca i słyszy jej głos z wąwozu, zsuwa się po lianie na dół, blady ze strachu. Na prośbę Nel słoń huśta i jego, a chłopiec wdrapuje mu się po uchu na kark i zsuwa się po trąbie. Gdy jednak zaczyna padać, słoń nie chce wypuścić Nel. Staś każe jej cofać się ku przejściu, a sam staje oko w oko z olbrzymem, który podnosi trąbę – ale zamiast zaatakować, odwraca się i żałośnie trąbi. Chłopiec szuka potem w rzeczach choć szczypty chininy; znajduje tylko odrobinę proszku na dnie słoika i każe Nel wypić płukankę z ukropem.

Kali łowi ryby, w których są duże pęcherze powietrzne. Staś wpada na pomysł, by zrobić z nich i z bambusa latawce, a na latawcach wypisywać prośbę o pomoc: że Nelly Rawlison i Stanisław Tarkowski z Port-Saidu, zbiegli od derwiszów z Faszody, są o miesiąc drogi na wschód od Białego Nilu. Gdy wiatr zawieje na północ lub wschód, puści ich dziesiątki, bo mogą pomóc bardziej niż dziesięć słoni. Wieczorem dzieci nazywają słonia King, bo Nel jest pewna, że był królem wszystkich słoni Afryki.

Nel spędza u Kinga każdą wolną od deszczu chwilę i robi z nim, co chce; po tygodniu przyprowadza mu nawet Sabę. Kali uważa, że dobre Mzimu zaczarowało olbrzyma. Staś może teraz spokojnie zostawiać Nel pod opieką słonia i chodzić na polowanie. Wie już, jak uwolnić Kinga: trzeba wysadzić skałę prochem, wysypanym z wielu nabojów, zebranym w jeden duży ładunek i wetkniętym w najgłębszą szczelinę. Ale bez nabojów nie będzie czym polować ani bronić Nel w dalszej drodze, na przykład przez pustynię bez rzek i drzew owocowych, gdzie żyje się tylko z tego, co się upoluje. Zwierza się z tego Nel, która zapewnia, że King poniesie wszystkie rzeczy i będzie ich bronił. Staś odkłada decyzję z dnia na dzień.

Przybywa kłopotów. Kali, prowadzony przez ptaka pszczołowoda, wybiera miód dzikim pszczołom, ale przez lenistwo słabo je podkurza; wraca tak pokąsany, że traci przytomność, a Nel z Meą do wieczora wyciągają z niego żądła. Wraca do zdrowia dopiero po dziesięciu dniach. Tymczasem konie chudną w oczach, choć trawy jest w bród: Kali poznaje, że pokąsała je mucha tse-tse i muszą zdechnąć. Staś zastanawia się, kto bez nich poniesie Nel, namiot i naboje – chyba tylko King, a jego uwolnienie kosztowałoby dwie trzecie naboi. Wtedy przychodzi największa klęska: febra.

Przy wieczerzy Nel odsuwa jedzenie i nie może usiedzieć na miejscu, krąży coraz szybciej koło ogniska, a w końcu przyznaje ze łzami, że chyba jest chora. Ma lodowate czoło i trzęsie się z zimna. Staś każe Mei położyć ją w drzewie, okrywa ją, czym może, i poi gorącą wodą z miodem. Kali zanosi pod inne drzewo kawałek mięsa dla złego Mzimu, by nie zabił dobrego Mzimu. W nocy Nel ma straszną gorączkę i majaczy: widzi Gebhra i Chamisa zaglądających do drzewa, pyta Stasia, dlaczego ich zabił, rzuca się do rana, aż w końcu opada bez sił.

Staś myśli w pierwszej chwili, że umarła, ale to koniec pierwszego ataku afrykańskiej febry zwanej „zgubną”. Wie z opowieści podróżników i misjonarzy, że dwa ataki silny człowiek może przetrwać, trzeciego nie przetrzymał dotąd nikt; uratować mogą tylko duże dawki chininy, a jemu nie zostało jej ani odrobiny. Rano idzie nad rzekę zapolować na ptaki na rosół i modli się: zabił porywaczy dla Nel, a jeśli to grzech, niech Bóg ukarze jego, a ona niech wyzdrowieje. Kali w tym czasie grozi złemu Mzimu, że jeśli bibi umrze, wyłupi mu skórę.

Staś zabija dwie kaczki, a gęsty rosół trochę wzmacnia Nel. W świetle dnia widać jednak, jak ją zniszczyła jedna noc: ma żółtą cerę, poczerniałe usta i postarzałą twarzyczkę i ledwie dochodzi do wąwozu. Staś z rozpaczą czeka drugiego ataku, a deszcz pada po kilkanaście razy na dzień.

Drugi atak przychodzi po tygodniu; jest słabszy, ale Nel staje się cieniem dziewczynki. Staś, sam wychudły, czeka jej śmierci lada godzina. Nel boi się umrzeć i prosi, by powiedział tatusiowi, że bardzo jej żal, a Staś zapewnia, że bez niej nie wróci i nie wie, co by bez niej robił na świecie. Wtedy Kali przybiega z wieścią: daleko na południu, między dwoma wzgórzami, unosi się dym. Obaj myślą najpierw o Smainie. Staś każe zgasić ognisko, a Nel, która czuje się nieco lepiej, mówi, że gdyby miała gorzki proszek, wcale nie myślałaby o umieraniu.

Nocą Staś rozważa wszystkie możliwości. Mogą to być derwisze, ale mogą też być Arabowie z wybrzeża oceanu, którzy za nagrodę odprowadziliby ich do portu i na pewno mają chininę, albo Abisyńczycy, albo wieś murzyńska. Dochodzi do wniosku, że iść trzeba nawet do Smaina: ten pewnie nic nie wie o porwaniu, a mógłby chcieć odzyskać Fatmę i dzieci, gdyby odprowadził ich nad Ocean Indyjski i wrócił z nimi do Egiptu. Postanawia iść jeszcze tej nocy i powtarza słowa Kalego: będę się bał, ale pójdę.

Przed wyjściem każe Kalemu pilnować panienki. Jeśli on nie wróci, a Nel umrze, Kali ma zostawić ją w drzewie, otoczyć je zeribą i wyciąć na korze krzyż; jeśli nie wróci, a Nel przeżyje, ma zaprowadzić ją do swojego ludu i dalej na wschód, do morza i białych ludzi. Kali na kolanach prosi, by wrócił. Przy księżycu Staś przedziera się przez wysokie trawy, wspinając się co chwila na kopce termitów, by nie zgubić z oczu wzgórz. W ciemnościach co chwila wydaje mu się, że coś się do niego skrada. Po dwóch godzinach widzi na skale odblask ognia i słyszy parskanie pięciu koni, przy których nie ma straży. Podczołguje się do krawędzi i widzi w dole wielki namiot, a przed nim, na polowym łóżku, człowieka w białym europejskim ubraniu; przy ogniu czuwa mały Murzynek, a pod skałą śpią szeregi Murzynów. Staś zsuwa się na dno wąwozu.

Człowiek na łóżku patrzy na Stasia, jakby nie wierzył własnym oczom, i pyta małego Murzynka, Nasibu, czy przed nim naprawdę ktoś stoi. Staś przedstawia się i błaga o pomoc dla chorej Nel. Nieznajomy, Szwajcar z Zurychu nazwiskiem Linde, mówi, że sam potrzebuje pomocy, bo dwa dni temu ciężko poranił go dzik ndiri, ale chininy ma dosyć: daje Stasiowi dwa słoiki – połowę swego zapasu, a to wystarczy choćby na rok. Opowiada, że jego obóz to obóz śmierci: tragarze znad Wielkich Jezior śpią i nigdy się nie obudzą, bo chorują na śpiączkę, a reszta zmarła na ospę. Został mu tylko Nasibu.

Linde ostrzega, że po pograniczu Abisynii włóczą się oddziały mahdystów; kilka tygodni temu sam rozbił ich około trzystu, a może więcej, bo jego ludzie mieli remingtony, a derwisze głównie dzidy, i zabrał im konie. Pozwala Stasiowi wziąć broń, naboje, konia i zapasy – herbatę, ryż, kawę i wino dla Nel – i prosi, by wrócił jutro, bo dobrze choć popatrzeć na europejską twarz. Gorączka znowu go chwyta i zaczyna widzieć Stasia podwójnie.

Staś pędzi konno z powrotem do „Krakowa”, co chwila dotykając słoików, i myśli, że nie darowałby sobie, gdyby stchórzył. Pierwszy raz w Afryce czuje, że wraca do domu. Kali śmieje się z radości na widok „wielkiego pana” na koniu. Staś mówi zbudzonej Nel, że jeździł do apteki, pokazuje jej słoik i daje jej dawkę chininy zawiniętą w wydrążoną figę. Nel po raz pierwszy rozumie, że bez jego opieki dawno by zginęła, i ściska go za szyję, mówiąc, że jest dla niej bardzo dobry.

Nazajutrz Staś przywozi Lindemu dwie pentarki i opowiada mu całą swoją historię. Szwajcar słucha z podziwem i mówi, że jeśli w jego kraju jest wielu takich chłopców, nieprędko dadzą sobie z nimi radę. Wyjaśnia, gdzie są: po przejściu rzeki Sobbat porywacze skręcili na południowy wschód, w okolice nieznane geografom, nad rzekę, która płynie prawdopodobnie do Nilu. Do Lado, gdzie siedzi oblężony zapewne Emin pasza, i do Abisynii jest po około trzysta kilometrów, ale na pograniczu krążą derwisze. Pozostaje droga na wschód, do Oceanu Indyjskiego – ponad dziewięćset kilometrów przez góry, dzikie plemiona i bezwodne okolice, do kraju, który formalnie należy do Anglii.

Linde radzi, by nie ruszali przed końcem pory deszczowej, i wskazuje miejsce: dzień drogi na południe stoi samotna góra podobna do przewróconego rondla, o stromych zboczach, na którą prowadzi tylko wąski skalisty grzbiet. Na jej szczycie była wioska, której mieszkańców wycięli lub uprowadzili mahdyści; jest tam źródło, maniok i banany, a na tej wysokości nie ma febry. Słyszał też, że Arabowie z wybrzeża docierają do jakiegoś jeziora po kość słoniową od plemion Samburu i Wa-hima. Siebie uważa za straconego: rana zadana przez dzika musi wywołać zakażenie, bo uratować go mógłby tylko chirurg, odejmując nogę. Prosi Stasia, by po jego śmierci przykrył go kamieniami przed hienami i zaopiekował się Nasibu.

Opowiada swoje dzieje. Henryk Linde, syn bogatego kupca z Zurychu, z wykształcenia inżynier, poświęcił się geografii Afryki. Ostatnią wyprawę zaczął z Zanzibaru, a król Ugandy, któremu pomógł w wojnie z Unioro, dał mu ponad dwustu tragarzy; z nich zostało sześćdziesięciu, reszta zmarła na ospę, uciekła albo zasnęła na śpiączkę. Staś chce przewieźć go do „Krakowa”, ale Linde nie zostawi umierających ludzi hienom. Prosi o jedno: by Staś pokropił każdego śpiącego wodą i powiedział nad nim słowa chrztu – chciałby razem z resztą swojej karawany pójść w ostatnią podróż. Staś płacze jak bóbr.

Rano Staś chodzi wzdłuż skalnej ściany i każdego ze śpiących Murzynów chrzci, kropiąc mu czoło wodą. Linde oddaje mu papiery w blaszanym futerale, wkrótce zaczyna majaczyć i trzy dni później umiera w południe. Staś szczerze go opłakuje, a z Kalim chowa go w wąskiej jaskini, której otwór zakładają cierniem i kamieniami. Małego Nasibu zabiera do „Krakowa”. Przez dziesięć dni przewozi toboły, broń i naboje do remingtonów z obozu Lindego, a z ich prochu przygotowuje minę. Tymczasem śpiący tragarze po kolei budzą się w przedśmiertnym szale, uciekają w dżunglę albo umierają na miejscu; po dwóch tygodniach umiera ostatni. Nel po codziennych dawkach chininy czuje się dużo lepiej.

King jest już tak oswojony, że na rozkaz chwyta Stasia trąbą i sadza go sobie na karku, nosi ciężary i bawi się z Sabą. Najbardziej słucha Stasia, a najbardziej kocha Nel. Staś wciska ładunek w najgłębszą szczelinę skały, zalepia ją gliną, podpala lont i ucieka do drzewa. Huk wstrząsa baobabem, a skała rozpada się na kawałki: słoń jest wolny. Nel wyprowadza go „na świat”, a Kali układa radosną piosenkę, bo nie musi już zbierać dla słonia jedzenia.

Pod koniec pory deszczowej, z kompasem i lunetą Lindego, wyruszają na południe: pięć koni z tobołami, osioł, Saba i słoń, który niesie Nel na karku jak w wielkim fotelu. Mały Nasibu ogląda się ze łzami tam, gdzie został jego pan. Przed zachodem słońca stają na płaskim szczycie samotnej góry, opasanej pętlą tej samej rzeki. Rośnie tam las bananów, a wśród niego stoją chaty dawnej wioski, w tym duża chata króla z werandą; mrówki siafu wyprzątnęły z chat wszelkie robactwo, a leżące przed nimi kości zabitych mieszkańców obrały do białości. Kali i Nasibu wrzucają kości do rzeki, a Staś wystrzałem przepędza stado szympansów. Mówi Nel, że góra powinna w geografii nazywać się Górą Lindego, a wioska – Nel.

Góra jest naturalną fortecą: zbocza są dostępne chyba tylko dla szympansów, a jedyny wąski grzbiet wystarczy zagrodzić Kingiem. Na szczycie bije czyste źródło, są pola manioku i palmy kokosowe, a z góry widać morze dżungli, góry Karamojo i stada zwierząt. Nasibu znajduje w bananach kozę z koźlęciem, więc Nel ma codziennie świeże mleko.

Staś wylicza zadania: nawrócić i ochrzcić Kalego, Meę i Nasibu, nawędzić mięsa na drogę, nauczyć Kalego strzelać i przygotować latawce. Na każdym chce napisać, kim są, jak uciekli derwiszom, gdzie są i dokąd idą, z prośbą o pomoc i o depeszę do Port-Saidu, i puszczać je, gdy wiatr wieje na wschód. Kali łowi ryby w siatkę zastawioną w poprzek rzeki, a King mąci wodę, by napędzić je do sieci, i przy okazji wyrzuca na brzeg i rozdeptuje krokodyle. Z rybich pęcherzy i z papieru Lindego robią latawce; pierwszy odlatuje ku górom Karamojo.

Na górze Nel odżywa: termin trzeciego ataku febry mija, a Staś, schowany w bananach, płacze z radości. Sam chudnie i opala się, ale rośnie i mężnieje, staje się wytrawnym myśliwym – zabija nawet jednym strzałem szarżującego nosorożca. Nauka wiary idzie trudno. Słysząc o Kainie i Ablu, Kali pyta, czy Kain go potem zjadł, a na pytanie o zły uczynek odpowiada, że to, gdy ktoś zabierze Kalemu krowy, a dobry – gdy Kali zabierze komuś krowy. W końcu jednak cała trójka zostaje ochrzczona. Mea dziwi się, że skóra jej nie zbielała, ale Nel zapewnia ją, że teraz ma białą duszę.

Kali uczy się strzelać z remingtona szybciej niż katechizmu i poluje już na antylopy; tylko z dzikiem ndiri, który po strzale zrywa się na nogi, musi ratować się na drzewie. Do słoni Staś nie strzela, bo obiecał to Nel. Kali nie wie, gdzie mieszkają Wa-hima, ale gdy Staś mówi, że nad wielką wodą na wschodzie, rozpoznaje w niej Bassa-Narok, czyli wielką i czarną wodę; po jej drugiej stronie żyją Samburu. Biali, których pamiętają starzy, mieli na głowach dużo perkalu, więc Staś domyśla się, że byli to Arabowie; Wa-hima ani Samburu ich nie zabiją, bo wierzą, że wtedy przestałby padać deszcz. Wszystkim jest na górze tak dobrze, że Staś odkłada wyjazd, choć wie, że ruszyć trzeba przed skwarami. Robi dla Nel palankin z resztek namiotu, a latawce nadal odlatują z zachodnim wiatrem.

Pewnego dnia, gdy mały Nasibu zbiera banany nad urwiskiem, porywa go ogromny goryl i ucieka z nim ku przepaści. Saba chwyta małpę zębami za plecy, ale goryl podnosi już psa za kark – wtedy nadbiega King i jednym uderzeniem trąby kładzie potwora trupem. Staś rozumie, że góra nie jest tak bezpieczna, jak myślał, i każe Nel nie wychodzić bez słonia. Zapasy są gotowe.

Kilka dni później, po modlitwie, o szóstej rano wyruszają na wschód: na czele Staś na koniu i Saba, za nimi King z palankinem, w którym jadą Nel i Mea, potem konie Lindego z ładunkami, a na końcu Nasibu na ośle. Mijają olbrzymie osty, wrzosy i figowce, ogromne stada antylop, zebr i żyraf; nosorożce i bawoły uciekają przed Kingiem, a w nocy słoń przywiązany do drzewa strzeże namiotu Nel i swym rykiem ucisza lwy. Staś martwi się jednak: idą najwyżej dziesięć kilometrów dziennie, a do oceanu jest ponad tysiąc, więc podróż potrwa ponad trzy miesiące. Nie wie, gdzie mieszkają Wa-hima, a o jeziorze Bassa-Narok nie uczono go w szkole. Postanawia iść tylko od szóstej do dziesiątej rano, a po trzeciej ruszać dalej jedynie wtedy, gdy na postoju nie ma wody. Na razie wody jest wszędzie dosyć, mają zapasy Lindego, filtr do wody i rakiety, a wszyscy są zdrowi.

Piątego dnia podróży dzieci rozmawiają o ojcach i o depeszy, która kiedyś do nich dotrze, a Staś wyobraża sobie, że ojciec powie mu: spisałeś się, jak na Polaka przystało. Za gajem akacji widzą pole manioku i murzyńską wieś. Kobiety uciekają z krzykiem, bije bęben i z gęstwiny wychodzi ponad trzystu wojowników z łukami i włóczniami. Na widok słonia, który pozwala siedzieć sobie na karku, stoją jednak osłupiali. Kali przedstawia się jako syn Fumby, króla Wa-himów znad Bassa-Narok, wywołuje króla wsi, starego, drżącego M’Ruę, i ogłasza, że przybywa dobre Mzimu, które uprosi u Wielkiego Ducha deszcz i zdrowie, oraz biały pan, który ma w ręku piorun, zabija lwy i łamie skały. Gdy Staś rozsuwa zasłony palankinu i pokazuje Nel, wszyscy padają na twarz.

M’Rua proponuje Stasiowi braterstwo krwi, przez zjedzenie „kawałka” siebie nawzajem, a Kali sprytnie przyjmuje je zamiast swego pana. Nagle z osobnej chaty dobiega piekielny hałas: to czarownik Kamba udaje gniew złego Mzimu, bo boi się, że straci dary, a wojownicy zaczynają patrzeć na przybyszów wrogo. Staś, rozgniewany, pędzi słonia na chatę. King rozwala częstokół i ściany i podnosi czarownika trąbą, a Staś pokazuje ludziom wielki bęben ze sznurem, na którym Kamba udawał głos ducha. Wieś chce zabić oszusta, ale Nel daruje mu życie i Kamba zostaje tylko wypędzony.

Odtąd przybysze są otoczeni czcią. Kobiety i wojownicy znoszą koźlęta, kury, jaja i piwo z prosa, Staś płaci perkalem i paciorkami, a Nel rozdaje dzieciom lusterka. Stary Murzyn znający zaklęcia, który zastępuje Kambę, łączy Kalego i M’Ruę braterstwem krwi: każdy połyka kawałek koźlęcej wątroby umazany krwią drugiego. Staś przepowiada z barometru Lindego deszcz, który spada jeszcze tego dnia, i Murzyni przypisują go dobremu Mzimu. Gdy Nel podskakuje z radości, cała wieś za przykładem króla zaczyna skakać. W nocy Staś na Kingu przepędza rakietami słonie, które niszczą plantacje bananów. Od mieszkańców Kali dowiaduje się, że na wschodzie leży wielka woda otoczona górami – Staś wnioskuje, że jezioro istnieje i że idą w dobrą stronę.

Wieś M’Ruy żegna dobre Mzimu ze łzami. Staś nie zdradza Murzynom, gdzie ukrył rzeczy Lindego, by nie wywołać między nimi zawiści, i zostawia im na ucztę zabitego bawoła. Przez trzy dni idą pustym krajem, przez wąwozy, a Kali stroi się w skórę zabitej przez Stasia pantery, by każdy poznał, że jest krwi królewskiej. Potem mijają wioski otoczone częstokołami, które przyjmują ich najpierw z lękiem, a potem z czcią; zwykle Kali i miejscowy król zawierają braterstwo krwi. W dużej wsi król-czarownik pokazuje im „wielkiego fetysza”, który spadł z księżyca, był biały i miał ogon – to jeden z latawców puszczonych z Góry Lindego. Staś mówi, że wysłał go na rozkaz dobrego Mzimu, i jeszcze tego wieczoru puszcza nowy. Dowiaduje się, że do Bassa-Narok jest kilkanaście dni drogi, że król słyszał o Fumbie, władcy ludzi zwanych Doko, ale nad wielką wodą toczy się wojna, a droga wiedzie przez dzikie góry.

Na podgórzu dzieci słuchają ptaków, które śpiewają jak solista z chórem, a Nel wtóruje im cienkim głosikiem. Pewnego dnia Nel prosi, by pozwolił jej wrócić do obozu samej, bo jest już duża; obóz i dym widać, a za dnia lwy nie polują. Staś się zgadza, ale nim uszedł sto kroków, ogarnia go niepokój i zawraca. Widzi, jak do skamieniałej ze strachu Nel, która upuściła różowe kwiaty, czołga się wielki płowy kot. Staś opanowuje się i jednym strzałem w głowę zabija zwierzę. Potem dopiero trzęsie się i płacze na myśl, co by się stało, gdyby nie wrócił, a Nel go pociesza. Przerażony Kali poznaje wobo, ludojada, którego Murzyni boją się bardziej niż lwa i którego według nich nie można zabić. Nel przyrzeka, że nie będzie sama chodzić po dżungli. King, jakby rozumiał, że wobo chciał porwać jego panienkę, wpada w szał i miażdży trupa, tak że ocaleją tylko szczęki, które mrówki oczyszczają do kości.

Na kolejnym postoju Saba zagryza pawiana, który bawił się resztkami jednego z latawców. Dzieci kleją nowe, a Staś dopisuje na nich wiadomości także po arabsku, bo język ten zna doskonale. Kali poznaje w łańcuchu gór na wschodzie szczyty otaczające Bassa-Narok. Chory myśliwy w samotnej chacie mówi im, że za stromą górą zaczyna się ziemia Fumby. W kolejnych wioskach dowiadują się jednak, że Samburu pod wodzą króla Mamby zajęli dużą część kraju Wa-himów, a walki toczą się głównie na południowym krańcu jeziora, gdzie na wysokiej skale stoi wielka boma Fumby, jego ogrodzony gród. Mieszkańcy ostatniej wioski przeprowadzają karawanę razem z Kingiem przez przełęcz do kraju Wa-himów.

Kali jedzie konno na zwiady i wraca po dobie, zrozpaczony: Samburu rozbili wojowników Fumby, a Fumba z ludźmi głoduje w bomie na górze Boko. Błaga, by wielki pan zabił Mambę. Staś nie chce ani brać Nel do bitwy, ani zostawić jej samej. Wtedy Kali opowiada o Lueli: na południowym brzegu jeziora jest targowisko, na które kobiety obu narodów chodzą bezpiecznie nawet w czasie wojny; wojownicy nie mogą walczyć tak blisko, by słychać było pianie koguta, ani przekraczać glinianego wału. Staś przypomina sobie, że podobnego zwyczaju przestrzegają Masajowie spod Kilimandżaro. Postanawia odprowadzić Nel do Lueli, uwolnić Fumbę i pobić Samburu, ale nie dopuścić do krwawego odwetu, tylko pogodzić oba ludy – bo dalej będzie potrzebował pomocy jednych i drugich.

Kali sprowadza około trzystu rozproszonych wojowników Fumby z tarczami ze skóry hipopotama. Patrzą z zachwytem na słonia i białych, a Staś przejeżdża przed ich szeregiem na Kingu jak wódz na przeglądzie wojska. Gdy po kilku godzinach karawana dociera do Lueli, kobiety Wa-himów i Samburu witają dobre Mzimu takim wyciem, że Staś w pierwszej chwili bierze je za wybuch nienawiści. To jednak oznaki czci: przystrajają namiot Nel girlandami i znoszą zapasów na miesiąc, a Nasibu objada się tak, że jego brzuszek przypomina bęben.

Jeszcze przed zachodem słońca Staś rusza z Kalim i trzystu wojownikami pod górę Boko, by uderzyć w nocy, gdy „węże ogniste” zrobią największe wrażenie. Koło trzeciej nad ranem stają sto kroków od ognisk obozu Samburu, którzy piją pombe i nie wystawili straży. Kali odpala rakietę, która rozpryskuje się w kolorowe gwiazdy, następne lecą prosto w obóz, King ryczy, a Wa-himowie rzucają się do ataku. Przerażeni Samburu uciekają, a opór stawia tylko gromada króla Mamby. Fumba, który zrazu ze strachu pada na ziemię, wychodzi z bomy bocznym wyjściem i odcina uciekającym jedyny wąwóz. Bitwa zamienia się w rzeź. Mamba ginie od uderzenia maczugi, a jego syna Faru Fumba każe związać jako przyszłą ofiarę. Staś nie strzela ani razu, bo obiecał Nel, że nikogo nie zabije, i nie puszcza Kinga do walki.

Rano Kali przybiega z płaczem: Fumba, który po bitwie chciał jeszcze dobić dwóch Samburu, dostał cios włócznią. Umierający król chce zobaczyć zwycięzcę na słoniu, szepcze „yancig” i umiera. Wojownicy okrzykują Kalego królem, a z chat czarowników znów dobiega ryk złego Mzimu, domagającego się śmierci jeńców. Kali oddaje Stasiowi i Nel chatę Fumby i mówi: Kali jest królem Wa-himów, a pan wielki królem Kalego.

Gdy Kali zapowiada, że na cześć ojca, bibi i pana każe ściąć wielu niewolników, Faru i innych jeńców, Staś surowo zakazuje: przypomina mu, że jest chrześcijaninem, ma uczyć swój lud, a nie być gorszy od Gebhra. Każe mu wybić czarowników i wyrzucić ich bębny, by wszyscy zobaczyli oszustwo, a z Faru zawrzeć braterstwo krwi, żeby Wa-himowie i Samburu żyli w zgodzie. Kali obiecuje mieć „biały mózg” i tak robi. Faru, który ocalał, kładzie sobie nóżkę Nel na głowie na znak, że chce być jej niewolnikiem do końca życia. Dwaj pobici czarownicy przysięgają w duszy zemstę. Fumba zostaje pochowany pod skałą, a Kali stawia na jego grobie krzyż z bambusów.

Nel liczy na paluszkach ich podróże: z Fajumu do Chartumu, z Chartumu do Faszody, z Faszody do wąwozu Kinga i z Góry Lindego nad jezioro. Staś śmieje się, że chyba żadna inna mucha nie przeleciała takiego kawału Afryki, i zapowiada, że piąta podróż może być najdłuższa. Uczy strzelać z remingtonów czterdziestu młodych Wa-himów, którzy mają być strażą Nel; resztę wyprawy ma stanowić stu Wa-himów i stu Samburów z włóczniami i łukami, obiecanych przez Faru. Staś z dumą myśli, że dojdzie nad ocean na czele dwustu zbrojnych ludzi ze słoniem. Martwi się jednak, bo ta część Afryki jest na jego szkolnych mapach białą plamą. Nie wie, jak wielkie jest Bassa-Narok, a Samburu mówią, że na wschód od ich kraju leży wielka bezwodna pustynia. Wie też, że przy pierwszych trudach wielu tragarzy ucieknie. Każe robić nowe latawce i sam wypisuje na nich wiadomości.

Po trzech tygodniach wyprawa jest gotowa. W wigilię wymarszu Kali oświadcza, że pójdzie z nimi aż do wody, po której pływają wielkie łodzie białych ludzi, bo bardzo kocha pana wielkiego i bibi; rządy obejmie za niego brat jego matki, M’Tana. Staś odmawia, bo boi się, że chłopiec straci królestwo, a nawet życie. Nel, która wszystko słyszała zza maty, ociera Kalemu łzy, tupie nóżką i ze łzami woła, że Kali pójdzie z nimi. Zdumiony Staś natychmiast ustępuje, a potem do wieczora wstydzi się swojej słabości dla dobrego Mzimu.

O świcie wyprawa rusza: stu Samburów i stu Wa-himów, z czego czterdziestu z remingtonami, kobiety z zapasami dla Nel i workami na wodę, a na końcu Staś na karku Kinga. Upojony rolą wodza marzy przez chwilę, że mógłby zostać królem ludów Doko jak Beniowski na Madagaskarze, ale czuje, że to śmieszne, i nikomu o tym nie mówi. Ze zdziwieniem widzi w karawanie dwóch pobitych czarowników, M’Kunje i M’Puę, ze złością w oczach. Kali tłumaczy, że zabrał ich, bo zostawieni w domu namawialiby Wa-himów, by go zabili po powrocie; będzie ich pilnował z bambusem w ręku. Staś każe strzelcom z remingtonami zamykać pochód i łapać uciekinierów.

Starzy Samburu mówią, że trzeba przejść przełęcze między górami Kullal i Inro do krainy Ebene. Staś, mając kompasy Lindego, wie, że Mombasa leży na południe, i nie boi się zbłądzić. Drugiego dnia nad dużą kałużą w górskiej kotlinie dzieci widzą przez lunetę pięć dziwnych słoni: są mniejsze od Kinga, mają małe uszy i nie mają kłów. Wchodzą do wody i zanurzają się całe, tak że nad powierzchnią widać tylko końce trąb. Kali spokojnie wyjaśnia, że to słonie wodne, które w dzień żyją w jeziorze jak hipopotamy, a nocą pasą się w dżungli. Staś mówi, że widzieli coś, czego nie widział żaden Europejczyk i w co nikt im nie uwierzy, a Nel proponuje, by złapał jednego i zabrał nad ocean.

Po dziesięciu dniach karawana schodzi z przełęczy na płaską, suchą równinę z żółtymi trawami, rzadkimi akacjami i euforbiami. Upał jest straszny, a dzika ludność wiosek przyjmuje ich niechętnie. Słysząc, że dalej nie ma ani wiosek, ani wody, tragarze zaczynają uciekać. Pierwsi próbują czarownicy, ale konny pościg łapie ich, a Kali od tej pory każe ich co noc wiązać. Mimo mowy Stasia, który straszy lwami i wobo, co noc ktoś znika. King chudnie, woda bywa słona albo zła, a Nel blednie z dnia na dzień. Staś wyrzuca sobie, że za długo przygotowywał wyprawę.

Nad rzeczką krokodyl chwyta jednego z pijących Murzynów za rękę i dopiero King go rozgniata. Staś każe zrobić z bambusów zagrodę w płytkiej wodzie, by Nel mogła się bezpiecznie wykąpać, i zarządza dwa dni odpoczynku. Murzyni przynoszą znalezione w okolicy latawce, a jeden ma numer 7, czyli został puszczony jeszcze z Góry Lindego. Staś cieszy się, bo widać, że wiatr może je zanieść daleko, nawet nad ocean.

Potem zaczyna się spalona słońcem pustka, w której nie rosną nawet akacje. Wodę trzeba wydzielać pod strażą. Samburu kłócą się z Wa-himami i grożą powrotem, a Staś pilnuje ich strzelcami. King i Saba cierpią z pragnienia, ale Staś resztę wody z gumowej flaszki Lindego chowa dla Nel na czarną godzinę. Czwartego dnia zostaje pięć worków. W nocy Staś rozmyśla, że po tylu przebytych niebezpieczeństwach nie mogą zginąć w ostatniej podróży, i pociesza się mglistymi zarysami gór na południowym wschodzie. Wtem słyszy jęki od strony worków. Znajduje tam dwóch strażników z poderżniętymi gardłami. Dwa worki zniknęły, a trzy pozostałe są rozcięte i puste.

W obozie brak M’Kunjego i M’Puy: czarownicy, których Kali tego wieczoru zapomniał związać, zabili śpiących strażników i zniszczyli wodę, mszcząc się na królu i całej karawanie. Kali goni ich z kilkunastoma strzelcami i Sabą, ale znajduje tylko ich ciała, zabite przez lwa albo wobo, i dwa puste worki. Murzyni kładą się, by czekać na śmierć. Staś prosi Nel, by modliła się do Boga o wodę. Rano przekonuje ludzi, że wracać do rzeki nie mogą, a tam, dokąd uciekają antylopy i strusie, musi być woda. Wa-himowie wstają, ale wielu Samburów zostaje i karawana rusza zmniejszona prawie o połowę.

Z resztki wody w gumowej flaszce Staś gotuje Nel herbatę i tylko udaje, że sam pije. Następnego dnia w południe oddaje jej flaszkę z ostatnimi kroplami, woła, że już pił, i ucieka, by jej nie odebrać wody – to może najbardziej bohaterski jego czyn w całej podróży. Padają konie i ludzie; zostaje siedemdziesięciu. King robi się groźny i o mało nie zabija trąbą Kalego. Wieczorem Kali, z krwią w oczach, mówi, że umiera, a Mea obejmuje go i mówi, że chce umrzeć razem z nim. Staś w gorączce widzi Idrysa, Mahdiego, lwa i Lindego. Gdy Nel szepcze „Stasiu… wody!”, chłopiec wyznaje z rozpaczą, że tylko udawał, że pije, i od trzech dni nie miał nic w ustach, po czym ucieka na oślep i pada na kępę wrzosów.

Budzi go chłodny powiew ze wschodu. Saba węszy, odbiega, wraca niespokojny i ciągnie Stasia za ubranie. Chłopiec domyśla się, że pies poczuł ludzi, biegnie do obozu, przywiązuje rakietę do bambusa i odpala ją. Przez kilka minut nic się nie dzieje i Staś chce już tylko usiąść przy Nel i umrzeć razem z nią. Wtedy daleko na niebie wzbija się odpowiedź – ognista wstęga rozsypująca się w złote gwiazdy. Półżywi ludzie biegną ku światłom, strzelając z remingtonów, a Staś pędzi konno z Nel, obok Saba i King. Przed szeregiem Murzynów z pochodniami idą dwaj Europejczycy w angielskich hełmach: kapitan Glen i doktor Clary.

Narrator cofa się o kilka dni. Wyprawa kapitana Glena i doktora Clarego wcale nie szuka dzieci: to duża ekspedycja rządowa, wysłana na zbadanie okolic na wschód i północ od Kilimandżaro. Obaj wiedzieli z gazet o porwaniu i kilka razy pytali depeszami pana Rawlisona o dzieci, ale stracili nadzieję – myśleli, że nie żyją albo jęczą w niewoli u Mahdiego. Po trzech miesiącach podróży kapitan zarządza dziesięciodniowy odpoczynek nad małym jeziorkiem.

Pewnego ranka doktor Clary widzi na szczycie wysokiego drzewa latawiec. Murzyni zdejmują go, a kapitan odczytuje napis: Nelly Rawlison i Stanisław Tarkowski wyrwali się derwiszom, po długiej podróży doszli do jeziora na południe od Abisynii, idą do oceanu i proszą o pomoc. Dopisek mówi, że to latawiec pięćdziesiąty czwarty i że znalazca ma dać znać do Zarządu Kanału w Port-Saidzie albo do kapitana Glena w Mombasie. Obaj nie wierzą własnym oczom; Glen mówi, że nawet Stanley nie przeżyłby w takich warunkach trzech dni. Natychmiast przerywają postój i szukają dzieci zygzakiem, zostawiając na kępach blaszane puszki z kartkami, ale na bezdrzewnej równinie łatwo się minąć.

Nad szczeliną z ciepłym źródłem zatrzymują się, by nabrać wody. Wieczorem Clary pyta przyjaciela, czy ma jeszcze nadzieję, a Glen przypomina, że nawet dorośli mężczyźni, sami i bez zapasów, zginęliby na tej pustyni. Wtem Glen zrywa się, bo w oddali wzlatuje rakieta. Odpowiadają rakietami i salwami i biegną z pochodniami w tamtą stronę. Na wzniesieniu ukazuje się jeździec, trzymający przed sobą coś białego. To Staś: woła „Wody!”, prawie rzuca Nel w ręce kapitana, zeskakuje z konia i pada jak martwy na ziemię.

Glen i Clary nie mogą się nadziwić, że „mały Polak” nie tylko przeżył, ale przyszedł na czele uzbrojonej karawany ze słoniem. Postanawiają wracać do Mombasy, odpocząwszy najpierw na chłodnych wyżynach. Na trzeci dzień dzieci żegnają się ze łzami z Kalim, bo Staś przekonuje Nel, że jako król szerzący wśród Wa-himów chrześcijaństwo zrobi więcej dobrego niż jako sługa w Egipcie. W drodze Staś opowiada swoje przygody, już bez dawnej chełpliwości. Dowiaduje się, że Mahdi nie żyje, a władzę objął okrutniejszy Abdullahi. Dwa tygodnie po przybyciu pod Kilimandżaro Anglicy wysyłają przez umyślnych posłańców do ojców ostrożną depeszę, że dzięki chłopcu jest dobra wiadomość o dzieciach, a drugą, do Adenu: dzieci są z nimi, zdrowe, chłopiec bohater.

U stóp Kilimandżaro odpoczywają piętnaście dni. Staś wykuwa na skale napis „Jeszcze Polska…”, zamiast własnego nazwiska, a Nel na pytanie o burze na Morzu Czerwonym odpowiada tylko: „Staś poradzi”. Ojcowie, którzy długo na próżno szukali dzieci i stracili już wszelką nadzieję – pan Tarkowski przebrany za Araba dotarł nawet do Chartumu – płyną parowcem do Mombasy, dokąd wzywa ich depesza, i wreszcie ściskają dzieci, zdumione, że głowy tatusiów zupełnie posiwiały. Gdy na statku Staś z niepokojem opowiada, jak zastrzelił Gebhra i jego towarzyszy, ojciec mówi mu poważnie, że śmiercią nie wolno szafować, ale temu, kto zagraża ojczyźnie albo życiu kobiety oddanej w opiekę, trzeba bez wahania strzelić w łeb, i nie robić sobie z tego wyrzutów.

Pan Rawlison zabiera Nel do Anglii, a Staś kończy szkołę w Aleksandrii i politechnikę w Zurychu i buduje tunele w Szwajcarii. Dzieci piszą do siebie prawie codziennie, ale spotykają się dopiero po dziesięciu latach, w domu pana Rawlisona koło Hampton Court. Staś przekonuje się, że mężczyzna, który skończył dwadzieścia cztery lata, może jednak myśleć o damach, a pan Rawlison sam oddaje mu rękę osiemnastoletniej Nel. Po śmierci pana Rawlisona młodzi Tarkowscy odbywają podróż po miejscach dawnej tułaczki: koleją do Chartumu, parowcem po Nilu aż do jeziora Wiktoria-Nianza, a stamtąd koleją do Mombasy, gdzie żyje King i poznaje swoich dawnych państwa. Saba, stary i trochę niewidomy, wszędzie im towarzyszy. Kali rządzi pod angielskim protektoratem krainą na południe od Jeziora Rudolfa i sprowadził misjonarzy. Potem Tarkowscy osiadają ze starym ojcem Stasia na stałe w Polsce.