Lalka Bolesława Prusa

Początek 1878 roku. W jadłodajni w okolicy Krakowskiego Przedmieścia kupcy i kamienicznicy rozmawiają o polityce i o sklepie galanteryjnym „J. Mincel i S. Wokulski”. Fabrykant powozów Deklewski i radca Węgrowicz, który co chwilę zamawia kolejną butelkę piwa, wróżą Wokulskiemu bankructwo i nazywają go wariatem.

Ciekawemu ajentowi handlowemu Szprotowi radca opowiada przeszłość Wokulskiego. Około 1860 roku był on subiektem w restauracji Hopfera: za dnia obsługiwał gości, nocami się uczył. Zdał do Szkoły Przygotowawczej, a potem do Szkoły Głównej, ale po niespełna roku rzucił naukę, wziął udział w spisku (radca mówi, że „Gotował wraz z innymi piwo”) i trafił w okolice Irkucka. W 1870 roku wrócił do Warszawy, dzięki Rzeckiemu dostał pracę u owdowiałej Minclowej i ożenił się z nią, choć była od niego dużo starsza. Gdy po kilku latach umarła, odziedziczył sklep i trzydzieści tysięcy rubli, po czym zostawił interes i pojechał na wojnę rosyjsko-turecką zarabiać na dostawach dla wojska.

Wbrew przepowiedniom sklep kwitnie: klientów przybywa, zamówienia składają kupcy rosyjscy. Pracuje w nim trzech subiektów, a całością zarządza Ignacy Rzecki, przyjaciel Wokulskiego, związany z firmą od czterdziestu lat.

Narrator pokazuje dzień Ignacego Rzeckiego. Od dwudziestu pięciu lat stary subiekt mieszka w ciemnym pokoiku przy sklepie, podobnym raczej do grobu niż do mieszkania, z kratą w oknie, gitarą pod łóżkiem i jednookim pudlem Irem. Wstaje o szóstej, myje się w wielkiej miednicy, a o wpół do siódmej otwiera sklep i odczytuje z notesu zadania na dzień.

Kolejno przychodzą subiekci: mizerny Klejn, który wierzy w socjalizm, cierpki i łysiejący Lisiecki, z którym Rzecki stale się kłóci, choć ufa mu najbardziej, i spóźniony, pachnący perfumami Mraczewski, zręczny sprzedawca i amator kobiet. Rzecki potajemnie notuje różne szczegóły z życia pracowników. Sam wierzy w Bonapartych i wieczorami czyta historię cesarstwa albo gra na gitarze marsza Rakoczego.

W niedziele układa wystawy okienne. Czasem nakręca mechaniczne zabawki – kogucika, pociąg, tańczące pary – i śmieje się z nich, mówiąc, że gdy wykręcą się sprężyny, wszystko wróci do szafy, a życie jest głupstwem. Ludzie mają go za dziwaka i starego kawalera. Odcięty od natury i ludzi marzy o letnim wyjeździe na wieś po powrocie Wokulskiego, a w sekrecie pisze pamiętnik.

Pierwszy fragment pamiętnika Rzeckiego, pisanego w pierwszej osobie. Stary subiekt narzeka, że dzisiejsi subiekci i politycy gonią za modą, a potem wraca do dzieciństwa. Jego ojciec, dawny żołnierz, a później woźny, mieszkał z synem i ciotką Ignacego na Starym Mieście, obwiesił pokój wizerunkami Napoleona i z przyjaciółmi, Domańskim i Raczkiem, czekał na nowego Bonapartego, który zaprowadzi na świecie sprawiedliwość. Musztrował syna od małego, a umierając około 1840 roku, gdy doszła wieść o nowym Napoleonie, przykazał mu: „Pamiętaj!… Wszystko pamiętaj…”.

Po śmierci ojca chłopiec, sam wybrawszy kupiectwo, trafia do sklepu Jana Mincla na Podwalu, gdzie w oknie skacze duży kozak. Stary Mincel, surowy, ale dobry, karci uczniów dyscypliną, w niedziele uczy Ignacego o towarach, rachunków i geografii, a każdemu każe odkładać oszczędności. Rano jego matka częstuje wszystkich kawą. Pracują tu też synowcy pryncypała, Franc i Jan, oraz cichy August Katz. W sklepie są dwa stronnictwa: Mincel z matką lubią Niemców, a młodzi Minclowie i Katz ich nienawidzą; sam stary Mincel wścieka się na dźwięk nazwiska Bonapartego.

W 1846 roku Ignacy zostaje subiektem. Gdy handel słabnie, ktoś wybija w sklepie szybę, a ciekawi ludzie przez tydzień tłumnie robią zakupy. Potem policja przyłapuje samego starego Mincla, gdy rzuca kamieniem we własne okno; zawstydzony podupada i umiera w fotelu, ze sznurkiem od kozaka w ręce. Synowcy dzielą interes: Jan przenosi galanterię na Krakowskie Przedmieście, a później jego wdowa, Małgorzata z Pfeiferów, wychodzi za Wokulskiego.

Marcowa niedziela, deszcz ze śniegiem. Rzecki w świetnym humorze śpiewa przy gitarze, gdy w drzwiach jego pokoiku staje Wokulski w futrze – wrócił z wojny po ośmiu miesiącach nieobecności. Przyjaciele jedzą i piją węgrzyna. Wokulski twierdzi, że pokoju nie zakłóci nowa wojna, a słabi zawsze płacą za spory silnych. Wyznaje, że wyjechał z trzydziestoma tysiącami rubli, a przywiózł około dwustu pięćdziesięciu tysięcy, dzięki bogatemu wspólnikowi, niskim zyskom i szczęściu; za majątek wiele razy ryzykował życie.

Wybucha żalem do ludzi, którzy przez lata wypominali mu, że wszystko zawdzięcza pracy Minclów i żonie. Potem wypytuje ostrożnie o Łęckiego, którego kamienica pewnie pójdzie pod młotek, i o pannę Łęcką, która nie wyszła za mąż, bo nie ma posagu, a dalej opowiada o tęsknocie, która dopadła go w czasie samotnej przeprawy przez Dunaj, i o bólu, jakby ziarno piasku wpadło mu do serca. Rzecki domyśla się, że przyjaciel nie przywiózł pieniędzy dla siebie, a Wokulski zapowiada, że gdy przyjdzie czas, Rzecki będzie jego swatem.

W sklepie Wokulski nie ogląda nowych towarów, tylko księgę dłużników: sprawdza, ile winni Łęccy, i kupuje dla siebie portmonetkę, którą wybierała panna Izabela. Dokłada parasol i krawat, płaci gotówką, a sklep zupełnie go nie interesuje.

Narrator przedstawia Łęckich. Tomasz Łęcki, potomek senatorów, roztrwonił majątek na podróże i życie na europejskich dworach; mieszka z córką Izabelą i ubogą kuzynką Florentyną w wynajętym, eleganckim mieszkaniu przy Alejach Ujazdowskich. Gdy rozeszła się wieść, że stracił wszystko, nawet posag córki, wycofał się z towarzystwa i ku zgorszeniu arystokracji zapisał do Resursy Kupieckiej, gdzie co wieczór grywa w wista i głosi zbliżenie z mieszczaństwem.

Izabela jest niezwykle piękna, ale od dziecka żyje w świecie salonów, podróży i zbytku, który uważa za jedyny prawdziwy. Zwykłych ludzi ogląda z okna karety jak malowniczy obrazek, a praca wydaje się jej karą za jakiś grzech. Tylko raz, w hucie we Francji, poczuła lęk przed robotnikami, którzy mogą zburzyć jej świat. Uważa, że do wyższej sfery wznoszą tylko dwa skrzydła: urodzenie i majątek. Odrzuciła wielu konkurentów, a teraz zostali jej tylko starzy i odpychający baron i marszałek. Nigdy nie była zakochana; marzy o posągu Apollina, który w jej snach przybiera twarze podziwianych przez nią mężczyzn. W takiej chwili zobaczył ją przed rokiem Wokulski.

Nocami Izabela samotnie chodzi po pustym salonie i wspomina dawną świetność. Odwiedza ją tylko hrabina Karolowa, która namawia ją do małżeństwa z marszałkiem i donosi, że ojciec stracił resztę jej posagu, kamienica pójdzie pod młotek, a ktoś skupił jego weksle – podejrzenie pada na nieżyczliwą im Krzeszowską. Izabela postanawia sprzedać swój serwis i srebra, żeby spłacić długi, bo woli to niż sprzedać siebie w małżeństwie z kimś, kto budzi w niej wstręt.

Początek kwietnia. Izabela czyta powieść Zoli, haftuje, przegląda żurnale i niecierpliwie czeka na zaproszenie do wielkanocnej kwesty. Florentyna przynosi list od hrabiny Karolowej: ciotka proponuje trzy tysiące rubli pożyczki pod zastaw serwisu i sreber, żeby rodzinne pamiątki nie trafiły do obcych, choć jakiś nabywca daje pięć tysięcy. W dopisku zachwyca się Wokulskim, który dał jej na ochronkę tysiąc rubli. Izabela wie, że dom od miesiąca żyje z pożyczek od lokaja Mikołaja, a Florentyna zdradza, że ojciec od kilkunastu dni ma znowu drobne pieniądze.

Pan Tomasz oznajmia córce, że zbliża się do mieszczaństwa i zamierza z kupcem Wokulskim, którego nazywa tak: „żelazny człowiek”, założyć spółkę do handlu ze Wschodem. Izabela przypomina sobie właściciela sklepu, który zamiast odpowiedzieć na jej pytanie o cenę wachlarza, wskazał jej subiekta – uznała go za gbura z czerwonymi rękami. Przy obiedzie przychodzi drugi list ciotki: Karolowa cofa poprzednią propozycję i prosi, by Izabela kwestowała z nią przy grobie, który Wokulski ozdobi fontanną, śpiewającymi ptaszkami i dywanami. Gdy ojciec chwali się, że wygrywa z Wokulskim w pikietę, Izabela blednie: rozumie, że ojciec żyje z pieniędzy przegrywanych przez kupca.

W półśnie widzi człowieka z czerwonymi rękami, który wynurza się z dymów fabryki i unosi nad głową kartę. Postanawia oddać serwis ciotce, ale Florentyna wyznaje, że srebra kupił już Wokulski. Izabela łączy fakty: kupiec wykupił też zapewne weksle ojca i od roku spotykała go w teatrach i na koncertach. Uznaje, że ten „zdobywca” osacza ją ze wszystkich stron, i przysięga, że się mu nie da, choćby miała wyjść za marszałka.

Serwis i srebra zostały sprzedane. Hrabina Karolowa, wzruszona poświęceniem siostrzenicy, użycza jej w Wielką Środę powozu. Izabela każe jechać do sklepu Wokulskiego: czuje wobec niego ten sam przymus, który kiedyś kazał jej dotknąć ucha tygrysa w klatce – chce spojrzeć mu w oczy i zapłacić jego własnymi pieniędzmi. Przy Krakowskim Przedmieściu powstaje właśnie nowy, większy sklep Wokulskiego.

W sklepie Izabela demonstracyjnie każe się obsługiwać Mraczewskiemu i obdarza go uśmiechami, a zapłacić „temu panu” każe Florentynie. Wokulski, liczący przy kantorku rachunki, patrzy na to i nagle czuje się wyleczony z rocznego zauroczenia: uważa, że panna kokietuje nawet subiektów. Izabela pyta go, czy kupił jej srebra i czy je odsprzeda; on odpowiada sucho, że kupił je od jubilera, sprzeda za granicą, a ojcu odstąpi je za cenę zakupu z niewielkim procentem. Izabela wychodzi z przekonaniem, że skłamał, ale wyraźnie jej ulżyło.

Wokulski myśli z goryczą o pogardzie arystokratów dla kupców i o tym, że to szaleństwo dla Izabeli dało mu majątek. Spokój pryska, gdy Mraczewski przechwala się przed kolegami, że panna Izabela wkrótce przyśle mu liścik. Wokulski czuje ucisk w piersiach i wychodzi ze sklepu. Subiekci plotkują o jego planach handlu z Moskwą.

Wokulski, rozbity spotkaniem z Izabelą, idzie bez celu przez Warszawę: Krakowskim Przedmieściem, ulicą Karową w dół, do biednej dzielnicy nad Wisłą. Czuje pustkę i myśli, że wszystko przemija. Wspomina swoje życie: ucząc się, był wyszydzany przez gości restauracji, na Syberii zyskał uznanie badaczy, po powrocie musiał wrócić do handlu, a ludzie mówili, że żyje z pieniędzy żony. Rok wcześniej zobaczył w teatrze Izabelę i od tej pory wydaje mu się, że całe jego życie prowadziło do niej. Żeby się do niej zbliżyć, uznał, że musi mieć szlachectwo, stosunki i przede wszystkim pieniądze; dlatego zdobył dyplom szlachecki i przyjął propozycję swojego syberyjskiego przyjaciela, moskiewskiego kupca Suzina. Przed wyjazdem odwiedził doktora Szumana, który rozpoznał u niego ostatnią, najgorszą miłość.

Na Powiślu spotyka furmana Wysockiego, któremu padł koń i rodzina głoduje. Daje mu dziesięć rubli i obiecuje konia oraz pracę, a myśli także o przeniesieniu jego brata dróżnika bliżej domu. Nad Wisłą widzi górę śmieci obok zbiorników wody pitnej i nędzarzy, którzy tam koczują. Porównuje siebie do robaka, a Izabelę do motyla, zastanawia się, czy ma prawo wydawać fortunę na zabawę w motyla, ale stwierdza, że nie może się jej wyrzec. Odkrywa w sobie nowe uczucie: współczucie dla każdego cierpiącego człowieka, zwierzęcia, a nawet rzeczy. Dopiero teraz rozumie, czym jest prawdziwa ofiara.

W sklepie jest świadkiem awantury baronostwa Krzeszowskich, skłóconych małżonków, i dowiaduje się od Mraczewskiego, że baronowa chce kupić kamienicę Łęckich, w której straciła córkę. Gniew na Mraczewskiego, który przechwalał się względami Izabeli, narasta; wieczorem, gdy subiekt pogardliwie wyśmiewa socjalistów, Wokulski zwalnia go, mówiąc tylko, że do siebie nie pasują. Nie pomagają prośby barona, baronowej ani Rzeckiego; Wokulski płaci Mraczewskiemu pensję do końca roku i przyjmuje na jego miejsce Ziębę.

W Wielką Sobotę, po długim wahaniu, Wokulski idzie do kościoła, gdzie kwestują hrabina Karolowa i Izabela, i kładzie na tacy rulon złotych półimperiałów. Izabela mówi o nim do ciotki po angielsku, przekonana, że kupiec nie rozumie. Hrabina prosi go o przebaczenie Mraczewskiemu; Wokulski odpowiada, że zwolnił go za niestosowne uwagi o klientkach, i zgadza się dać mu posadę w Moskwie z wyższą pensją. Ukryty w pustym konfesjonale obserwuje znudzoną Izabelę i młodzieńca, na którego widok panna się rumieni. Dostrzega też piękną, smutną kobietę z małą Helunią. Postanawia nauczyć się angielskiego i sprawić sobie powóz.

Po wyjściu z kościoła zabiera do pokoju Rzeckiego młodą prostytutkę, która płakała przy grobie Chrystusa. Okazuje się, że modliła się o to, by uwolnić się od swojej stręczycielki. Wokulski daje jej list do zakonnic, magdalenek, i obiecuje spłacić jej dług, ale cynizm dziewczyny przekonuje go, że jednostkowa dobroczynność wiele tu nie zmieni.

W Wielką Niedzielę, na święconym u hrabiny, Wokulski poznaje arystokrację. Tomasz Łęcki chwali się, że dzięki niemu pogodził się z siostrą; książę rozmawia z nim o krajowym przemyśle, a goście plotkują o jego majątku. Prezesowa Zasławska, dowiedziawszy się, że jest bratankiem kapitana Stanisława Wokulskiego, wybucha płaczem: w młodości kochała jego stryja, ale rodzina ich rozdzieliła. Prosi, by na grobie stryja w Zasławiu postawił połowę kamienia, na którym kiedyś razem siadywali. Wokulski szuka wzrokiem Izabeli, której już nie ma w salonach, i wychodzi rozczarowany. Na placu Ujazdowskim patrzy na ludową zabawę i na zwycięzcę wspinaczki na słup, o którym tłum zapomina po kilku minutach – bierze to za przestrogę dla siebie. Izabela mówi Florentynie, że boi się tego człowieka.

W maju Wokulski otwiera nowy, wielki magazyn z pięcioma salami i siedmioma subiektami, kupuje powóz i konie. Rzecki, zaniepokojony, wciąż pyta, po co to wszystko. Wspomina, jak w 1848 roku, ze wsparciem wuja Raczka, rzucił sklep Mincla i razem z Augustem Katzem poszedł walczyć na Węgry. Opisuje wielką bitwę, w której po raz pierwszy zobaczył śmierć i rannego austriackiego oficera, a potem klęskę powstania, kapitulację Komorna i ucieczkę w stronę Turcji. W chacie niedaleko Sawy Katz, załamany przegraną, zastrzelił się. Rzecki przez dwa lata tułał się po Europie, w 1851 roku wrócił do kraju, przesiedział ponad rok w Zamościu, a dzięki staraniom Jana Mincla w 1853 roku mógł wrócić do Warszawy i do sklepu.

Pytanie starej matki Minclów, po co Ignacy poszedł na Węgry, Rzecki stawia teraz Wokulskiemu: po co mu sklep, spółka, wielkie mieszkanie i arystokraci? Martwią go tajemnicze wizyty nauczyciela angielskiego Colinsa i pani Meliton, które bierze za ślady spisków politycznych. Wzrusza go, gdy Wokulski przenosi wszystkie jego sprzęty do nowego mieszkania, by stary przyjaciel nie tęsknił za dawnym pokojem. Kupcy w restauracji oczerniają Wokulskiego, a tymczasem dróżnik Wysocki, przeniesiony do Skierniewic, dziękuje mu ze łzami.

Wokulski przyjmuje do sklepu dawnego towarzysza z Syberii, Żyda Henryka Szlangbauma, i staje w jego obronie, gdy Lisiecki mu dokucza; Rzecki z niepokojem obserwuje rosnącą niechęć do Żydów. Mraczewski wraca z Moskwy jako socjalista i flirtuje z piękną kobietą z córeczką Helunią, którą Rzecki bierze za wdowę i upatrzył Wokulskiemu na żonę. Na kosztownym bankiecie z okazji otwarcia magazynu pijany Mraczewski wyjawia, że wszystko to robi się dla panny Łęckiej. Doktor Szuman mówi Rzeckiemu, że w Wokulskim zlali się romantyk i pozytywista, i przewiduje tragedię.

Pani Meliton, dawna nauczycielka, która, jak sama mówi, zmądrzała po życiowych zawodach i dziś zarabia na swataniu, za pieniądze dostarcza Wokulskiemu wiadomości o Łęckich; za jej pośrednictwem kupił weksle Łęckiego i srebra. Gdy chwali go za skupienie weksli, Wokulski drze je na jej oczach. Pani Meliton ostrzega go, że kobiet nie zdobywa się ofiarami, tylko siłą. Wiosną donosi mu, kiedy hrabina z Izabelą spacerują w Łazienkach, a Wokulski czeka tam na nie w gorączce, choć ledwie wymieniają ukłony. Odwiedza też prezesową Zasławską, która domyśla się jego uczucia do Izabeli.

Gdy wreszcie ma spotkać Izabelę w Łazienkach razem z prezesową, przyjeżdża po niego książę i zabiera go na zebranie arystokratów i ziemian. Wokulski jedzie, myśląc, że spółka jest dla niej. Na zebraniu przedstawia plan spółki do handlu z Rosją, a gdy kupcy zarzucają mu, że niszczy krajowy przemysł, odpowiada, że wiele fabryk jest w niemieckich rękach. Arystokraci deklarują wkłady, książę zapowiada kolejne narady o nieszczęśliwym kraju, a o posadę prosi go podejrzany młodzieniec Maruszewicz.

Tomasz Łęcki przedstawia mu Juliana Ochockiego, kuzyna Izabeli, młodzieńca z kwesty. Ochocki, wynalazca, który skończył dwa fakultety, zwierza mu się, że Izabela mu się podoba, ale ożeniłby się z nią tylko wtedy, gdyby nic już nie miał zrobić w nauce; jego prawdziwą namiętnością jest machina latająca. Wokulski widzi w nim rywala lepszego od siebie i zarazem człowieka, któremu los dał wszystko, czego jemu odmówił. Błąkając się nocą po Łazienkach, myśli o samobójstwie i wyzywa napotkanych rabusiów, którzy uciekają. W domu czeka na niego list od pani Meliton.

Pani Meliton donosi Wokulskiemu, że kamienicę Łęckich kupi za sześćdziesiąt tysięcy rubli baronowa Krzeszowska, przez co przepadnie reszta posagu Izabeli, i radzi mu, by kobiety mocno trzymał. Dodaje, że Izabeli sprawiłoby przyjemność, gdyby wyścigowa klacz, którą baron w potrzebie sprzedał żonie, nie należała w dniu wyścigów do żadnego z Krzeszowskich. Wokulski postanawia kupić dom drożej, za dziewięćdziesiąt tysięcy, żeby nadwyżka trafiła do Łęckiego jako posag córki. Od Maruszewicza kupuje klacz za osiemset rubli; młodzieniec w duchu przyznaje, że jest podły, bo zawyżył cenę.

Wokulski ogląda kamienicę Łęckich: żółty, brzydki dom z wachlarzami na bramie. Na podwórzu poznaje piękną kobietę z córeczką i ze spisu lokatorów dowiaduje się, że to Helena Stawska. Mieszkają tu też baronowa Krzeszowska i Maruszewicz, a studenci z trzeciego piętra oblewają wodą wychyloną z okna baronową. Adwokat księcia, zrozumiawszy, że chodzi o posag Izabeli, ostrzega go, że kto chce zdobyć, musi zdusić przeciwnika, a nie karmić go z własnej spiżarni. Stary lichwiarz Szlangbaum, ojciec Henryka, obiecuje dostarczyć podstawionych licytantów, którzy podbiją cenę.

W maneżu Millera dyrektor, obrażony na barona, zakłada się, że klacz wygra. Wokulski zaczyna wierzyć, że jeśli koń zwycięży, Izabela go pokocha; codziennie odwiedza klacz, karmi ją cukrem i czuje, że traci rozsądek. Hrabia „Anglik” w imieniu barona proponuje odkupienie klaczy za tysiąc dwieście rubli, ale Wokulski odmawia.

Dzień wyścigów na Polu Mokotowskim. Wokulski od rana drży o klacz, którą zgłosił bez nazwiska właściciela. Długo szuka Izabeli; wreszcie przyjeżdża powozem hrabiny z ojcem, hrabiną i prezesową. Izabela jest dla niego wyjątkowo miła: cieszy się, że baron stracił klacz, i prosi, by Wokulski wygrał. Klacz Sułtanka pod dżokejem Yungiem zwycięża, tłum wiwatuje na cześć warszawskiego kupca, a Wokulski składa nagrodę i pieniądze za sprzedanego konia na ręce Izabeli dla ochronki.

Wtedy baron Krzeszowski podchodzi do powozu i obraża Izabelę uwagą o jej wielbicielach, triumfujących na jego koszt. Wokulski wyzywa go na pojedynek, a Izabela przy pożegnaniu szepcze mu: „Merci, monsieur…”. Sekundantami Wokulskiego zostają doktor Szuman i Rzecki, który odrzuca przeprosiny barona. Rano w lasku bielańskim baron chybia, a kula Wokulskiego trafia w zamek pistoletu przeciwnika, który rani barona w szczękę i wybija mu ząb. Na osobności Wokulski wyjaśnia baronowi, że poszło o obrażoną kobietę; baron przeprasza.

Wokulski uczy się angielskiego u Colinsa. Maruszewicz, który okazuje się wynajętym przez Szlangbauma licytantem i szpiegiem obu stron, pożycza od niego czterysta rubli na kwit, zapewne ze sfałszowanym podpisem barona; Wokulski świadomie mu to umożliwia. Adwokat księcia ostrzega, że arystokraci wycofują się ze spółki z powodu wyścigów i pojedynku, i namawia go, by kamienicę Łęckich kupił przez podstawioną osobę. Rzecki mówi wprost, że ludzie uważają Wokulskiego za wariata albo oszusta i wróżą mu bankructwo. Wokulski odpowiada, że się nie cofnie, a wtedy przychodzi list: Łęcki zaprasza go na obiad, bo córka „koniecznie życzy sobie bliżej poznać” Wokulskiego.

Te same wydarzenia widziane oczami Izabeli. Każdego znajomego umie streścić w jednym zdaniu, tylko Wokulskiego nie: wydaje się jej raz bezczelnym dorobkiewiczem, który ośmielił się pomagać jej rodzinie pieniędzmi, raz człowiekiem, który ukarał Mraczewskiego za obmowę i ustąpił na jedno jej słowo, raz kimś, kto w salonie ciotki przerasta wszystkich o głowę. Tymczasem młodzi ziemianie odsuwają się od niej, bo nie ma posagu, a zostali jej tylko starzy marszałek i baron, którymi się brzydzi. W tym osamotnieniu myśl o człowieku, który za nią szaleje, przynosi jej ulgę, choć kupiec galanteryjny jako kochanek wydaje się jej śmieszny.

Obraża się, gdy Wokulski nie przychodzi do Łazienek (był wtedy na zebraniu u księcia), i uznaje go za ambitnego spekulanta. Cieszy ją wiadomość, że kupił klacz barona, którego nienawidzi, bo kiedyś się do niej zalecał, a odtrącony, wyśmiewał ją. Zakłada się z ciotką, że baron nie odzyska konia. W nocy przed pojedynkiem, płacząc, myśli z wyniosłością, że Opatrzność może ukarać obu mężczyzn, którzy ją obrazili, także tego, który ośmielił się ofiarować jej pomoc pieniężną. Narrator dodaje, że gdyby Wokulski mógł wtedy zajrzeć w jej duszę, wyleczyłby się z obłędu.

Wiadomość, że Wokulski wyszedł z pojedynku cało, przyjmuje z ulgą, bo ten człowiek może się rodzinie przydać. Łęccy znów mają gości. Baron przysyła jej w złotym pudełku wybity ząb i list z przeprosinami. Izabela marzy, że Wokulski zostanie jej wiernym powiernikiem, odbuduje majątek rodziny, znajdzie jej męża, a po jej śmierci zastrzeli się kilka grobów dalej. Prosi ojca, by zaprosił go na obiad, bo przecież nawet wierną służbę dopuszcza się do pewnej poufałości.

Po otrzymaniu zaproszenia Wokulski wybiega na ulicę i spiera się sam ze sobą. Namiętność podpowiada mu, że skoro Łęccy go zaprosili, dają mu do zrozumienia, że może się żenić. Rozsądek odpowiada rachunkiem: od jednego obiadu do małżeństwa jest ze dwadzieścia tysięcy szans przeciw jednej, a niektóre kobiety w ogóle nie potrafią kochać; zresztą lew może budzić odrazę w krowie, a orzeł w gęsi. Wokulski stwierdza, że jest w nim dwóch ludzi, rozsądny i wariat, i przez chwilę pragnie śmierci. Wieczorem pisze do starego Szlangbauma, prosząc, by kupił kamienicę Łęckich pod swoim nazwiskiem.

Następnego dnia, patrząc z balkonu na pomnik Kopernika, myśli, że trzy wieki sławy oddałby za chwilę szczęścia; gdy widzi na ulicy Ochockiego, bierze to za wróżbę, że tamtemu przypadnie sława, a jemu Izabela. Fryzjer, goląc go, plotkuje o pojedynkach i baletnicach. Wokulski długo rozważa, czy włożyć frak, czy surdut, śmieje się z tych dziecinnych zmartwień, wreszcie wkłada frak i blady, ale spokojny jedzie do Łęckich.

Izabela wraca od ciotki rozczarowana, bo nie przyszedł do niej słynny włoski aktor Rossi, w którym była kiedyś zakochana. Czyta podarowany przez niego egzemplarz Romea i Julii i myśli, że Wokulski mógłby zostać jej powiernikiem, któremu opowiadałaby o tej beznadziejnej miłości. Tomasz Łęcki tymczasem liczy, ile zarobi na kapitale powierzonym kupcowi, i przyjmuje Wokulskiego z tomem ekonomii Supińskiego w ręku. Ustalają, że pieniądze, które zostaną po sprzedaży kamienicy, Łęcki powierzy Wokulskiemu na dwadzieścia procent rocznie.

Przy obiedzie Wokulski jest dziwnie spokojny, liczy w myślach, ile kosztuje suknia Izabeli, i umyślnie je rybę nożem, czym przeraża Florentynę. Gdy Izabela, bez złośliwości, wspomina o tym przy stole, Wokulski spokojnie wyjaśnia, że to tylko zwyczaj przeniesiony do niewłaściwych warunków, a sam widział lordów jedzących baraninę palcami. Izabela zaczyna patrzeć na niego z podziwem. Pan Tomasz udaje, że musi odpisać na list, a w rzeczywistości idzie się zdrzemnąć.

Zostawszy sam na sam z Wokulskim, Izabela dziękuje mu za sprawę z baronem i proponuje, by zażądał czegoś w zamian. Wokulski prosi tylko o prawo służenia jej zawsze i we wszystkim; Izabela odpowiada, że i tak już wziął jej barwy siłą. Wokulski, uszczęśliwiony, całuje jej rękę i obiecuje towarzyszyć Łęckim w podróży na wystawę do Paryża.

Szczęśliwy po obiedzie u Łęckich, Wokulski czuje życzliwość do całego świata i postanawia na cześć Izabeli uszczęśliwić kilka osób. Inkasentowi Obermanowi, który zgubił czterysta kilkadziesiąt rubli, pozwala zapłacić stratę, ale potajemnie obiecuje ją zwrócić; Rzecki uważa, że takie miękkie serce zrujnuje sklep. Dawną prostytutkę Marię, która u magdalenek nauczyła się szyć i prosi o pracę, umieszcza w pokoju u rodziny furmana Wysockiego, daje jej pieniądze na urządzenie się, maszynę do szycia i obiecuje polecić ją do składu bielizny. Baron Krzeszowski nie przyjmuje jego wizyty, a hrabiemu Licińskiemu opowiada, powtarzając słowa Maruszewicza, że Wokulski dał za klacz tylko sześćset rubli i zarobił dwieście kosztem jego żony (różnicę zatrzymał w rzeczywistości sam Maruszewicz); hrabia zaczyna patrzeć na kupca nieufnie.

U adwokata ustalają, że kamienicę Łęckich kupi na licytacji w imieniu Wokulskiego stary Szlangbaum, za dziewięćdziesiąt tysięcy rubli. W Łazienkach Wokulski spotyka Izabelę z ojcem i hrabiną; Izabela zabiera go na spacer w stronę Pomarańczarni. Wokulski ma wrażenie, że czas się zatrzymał. Izabela zachwyca się aktorem Rossim i żali się, że Warszawa nie docenia go oklaskami ani wieńcami, a Wokulski obiecuje, że na następnym przedstawieniu artysta otrzyma owacje. Hrabina zauważa, że kupiec jest zajęty Izabelą, a pan Tomasz z goryczą patrzy na jego biały cylinder. Wieczorem Wokulski daje Obermanowi pieniądze na wieńce, bukiety i oklaski w Teatrze Wielkim.

Rzecki ze zdumieniem patrzy, jak Wokulski, który nie zna włoskiego, odwiedza włoski teatr, wysyła aktorowi Rossiemu kosztowne prezenty, zaniedbuje interesy i odmawia adwokatowi księcia, bo wieczorem musi być w teatrze. Sam Rzecki zostaje wysłany na Makbeta z albumem dla Rossiego; wyśmiewany za staromodny strój, oddaje album znajomemu fabrykantowi pierników Pifkemu, a sam siada dalej. Widzi, że Wokulski wpatruje się jak zahipnotyzowany w lożę Łęckich, a Izabela tak samo w Rossiego, i że na znak Wokulskiego wybuchają oklaski, prowadzone przez Obermana. Po teatrze stary subiekt upija się piwem w restauracji, wzruszony Marsylianką, i dręczą go złe sny.

Do sklepu przychodzi anonim zaadresowany do Wokulskiego, najpewniej od baronowej Krzeszowskiej: ostrzega go przed kupnem domu, w którym umarła jej córka. Klejn zdradza, że Wokulski kupuje kamienicę Łęckich za dziewięćdziesiąt tysięcy rubli przez starego Szlangbauma. Henryk Szlangbaum zbywa Rzeckiego wymijającą odpowiedzią i obaj czują się wzajemnie podejrzewani. Mraczewski, który wrócił z Moskwy z kupcem Suzinem, opowiada, że piękna pani Stawska ma męża, który przed czterema laty uciekł za granicę, posądzony o zabójstwo, choć okazał się niewinny. Dziwi się też, że Wokulski odmówił Suzinowi wspólnego wyjazdu do Paryża, na którym mógłby zarobić dziesięć tysięcy rubli.

Następnego dnia Rzecki porzuca sklep i idzie do sądu na licytację. Widzi zarozumiale spokojnego Łęckiego, który liczy na sto dwadzieścia tysięcy, i rozpaczającą Krzeszowską; w cukierni podsłuchuje, jak stary Szlangbaum najmuje podstawionego licytanta. W sali licytanci podbijają cenę, baronowa z płaczem opuszcza salę wsparta na Maruszewiczu, a Szlangbaum kupuje dom za dziewięćdziesiąt tysięcy. Łęcki obwinia adwokata, że stracił trzydzieści tysięcy. Rzecki słyszy też, jak dwaj Żydzi mówią, że Łęccy zgubią Wokulskiego, i wciąż nie chce wierzyć, że jego przyjaciel zrobił takie głupstwo.

Mraczewski alarmuje Rzeckiego, że Wokulski odmawia wyjazdu z Suzinem do Paryża, choć mógłby zarobić pięćdziesiąt tysięcy rubli. W liściku od Izabeli Rzecki czyta, że Wokulski kupił dla Rossiego wieniec ze szmaragdami i że ma jechać z Łęckimi do Paryża. Ostrzega przyjaciela przed miłością, opowiadając o własnej dawnej, nieszczęśliwej, ale Wokulski odpowiada, że chce wreszcie zrobić coś dla siebie, a nie dla ogółu. Do sklepu przychodzi Tomasz Łęcki, bliski udaru z gorąca i złości na licytację; Wokulski go cuci i obiecuje mu dziesięć tysięcy rubli rocznie od trzydziestu tysięcy kapitału. Henryk Szlangbaum, obrażony obelgami Łęckiego pod adresem ojca, oświadcza, że nabywca odda dom za siedemdziesiąt tysięcy.

W domu Łęcki płacze z wdzięczności i mówi córce, że Wokulski byłby jedynym człowiekiem, któremu mogłaby zaufać po jego śmierci. Lichwiarz Szpigelman upomina się o długi, a Izabela daje mu słowo, że wszystkie zostaną spłacone; dowiaduje się też, że ojciec jest winien znacznie więcej. Hrabina oznajmia, że wrócił Kazimierz Starski, bywały w świecie kuzyn, i zaprasza Łęckich na wieś, by Izabela mogła go „przywiązać”. Izabela wmawia Florentynie, że Wokulski uwielbia ją tylko po cichu i chodzi mu o interes.

Następnego dnia Krzeszowska pisze, że to Wokulski kupił kamienicę przez podstawionego Żyda i przepłacił ją o dwadzieścia tysięcy. Izabela, wiedząc, że uczynił to dla nich, czuje nienawiść. Wokulski odprawia wierzycieli, płaci Łęckiemu procent z góry i obiecuje spłacić długi, ale Izabela przyjmuje go chłodno i pyta, dlaczego podstawił Żyda i czemu ich „prześladuje”. Wokulski wybucha, że jest im wierny jak pies, gdy wchodzi Starski. Izabela przedstawia Wokulskiego jako plenipotenta ojca i flirtuje z kuzynem po angielsku. Wokulski oświadcza Łęckiemu, że dom mu odsprzeda, wziął jego kapitał tylko na rok, i oznajmia Izabeli, że jeszcze tej nocy jedzie do Paryża.

Rzecki z goryczą zapisuje, że Wokulski nagle wyjechał do Paryża, i podejrzewa w tym politykę. Wspomina wieczór wyjazdu: przyjaciel, pobladły i zmieniony po jednej rozmowie, kazał nie robić tajemnicy z kupna kamienicy, nie podnosić czynszu biedakom, a na dworcu na pytanie Szumana, kiedy wróci, odpowiedział: „Chciałbym… nigdy”. Tym samym pociągiem jechał Starski. W drodze powrotnej Szuman wygłasza Rzeckiemu tyradę: cywilizacja zrobiła z miłości nerwową chorobę, a Wokulski, który całe życie jak skąpiec gromadził uczucia, kocha teraz jak tygrys zbudzony z długiego letargu.

Wizyta dawnego kipra Machalskiego przypomina Rzeckiemu młodość Wokulskiego. Jako chłopiec w restauracji Hopfera zbudował pompę, która miała pracować bez końca, uczył się po nocach, choć ojciec, pochłonięty procesem o dawny majątek, chciał od niego pieniędzy, a nie książek. Córka Hopfera, Kasia, kochała się w nim bez wzajemności. Pod wpływem płomiennego młodzieńca Leona, który mówił o wierze i poświęceniu, Wokulski porzucił sklep, by studiować; gdy wychodził z piwnicy bez schodów, goście kpili, że chce skoczyć ze sklepu prosto na uniwersytet. Na tajnym zebraniu w piwnicy Machalskiego, gdy Leon pytał, kto jest gotów do czynu, odezwał się tylko on, a potem zniknął i po dwóch latach napisał z Irkucka.

W 1870 roku wrócił jako uczony z podziękowaniami petersburskich towarzystw naukowych, ale nie znalazł pracy ani u kupców, ani u uczonych. Ożenił się z owdowiałą Małgorzatą Minclową, potroił obroty sklepu i przez kilka lat żył pod jej czułą kontrolą, jak lew zamieniany w wołu. Po jej śmierci odziedziczył majątek i zamknął się w książkach, aż Rzecki namówił go do pójścia do teatru. Od tego dnia, jak pisze stary subiekt, ocknął się w nim dawny Stach.

Na prośbę Wokulskiego, który pisze z Paryża, Rzecki zajmuje się jego kamienicą. Podwórze cuchnie, stróż siedzi w areszcie, bo nikt mu nie płacił, a rządca Wirski, zubożały szlachcic, utrzymuje rodzinę z dorywczych zajęć. Wirski wzruszająco opowiada, jak w 1859 roku Włosi witali Francuzów przed bitwą pod Magentą, a Rzecki, porucznik węgierskiej piechoty, od razu widzi w nim towarzysza. Student z trzeciego piętra, który trzyma cukier w trupiej czaszce, oświadcza, że z zasady nie płaci komornego, bo społeczeństwo nie płaci mu uczciwie za korepetycje, a właściciel domu nie budował go własnymi rękami.

Baronowa Krzeszowska, płacąc regularnie, żąda usunięcia studentów, praczek i przede wszystkim pani Stawskiej, którą oskarża o romanse z jej mężem; płacze nad pokojem zmarłej córeczki, który utrzymuje nietknięty. Rzecki podsłuchuje, że w jej domu bywa Maruszewicz. Następnie odwiedza Helenę Stawską: mieszka ona z matką i córeczką Helunią, utrzymuje dom z lekcji i haftu, a jej mąż Ludwik przed czterema laty uciekł za granicę, posądzony o zabójstwo lichwiarki, i choć wykazano jego niewinność, od dwóch lat milczy. Matka uważa, że nie żyje albo porzucił żonę, i boi się raczej jego powrotu.

Zachwycony Stawską, Rzecki obniża jej czynsz z trzystu do dwustu rubli, obiecuje w imieniu Wokulskiego odszukać jej męża i w duchu marzy, że kobieta, wolna od niepewności, mogłaby zostać żoną jego przyjaciela. Wraca do domu z poczuciem, że dochód kamienicy właśnie zmalał.

W pociągu do Paryża Wokulski pogrąża się w apatii. Na dworcu wita go Suzin i obiecuje, że za pomoc w rozmowach z francuskimi fabrykantami Wokulski zarobi pięćdziesiąt tysięcy rubli, byle o nic nie pytał. W hotelu Wokulski ucieka przed własnym odbiciem w lustrze i przed myślą, przed którą wyjechał z Warszawy. W pierwszym dniu przyjmuje ludzi oferujących usługi, wynalazki i tajemnice, a marszałek dworu Jumart, doktor filozofii, wykłada mu, że ludzi dzieli według tego, skąd biorą pieniądze i na co je wydają. Na placu Zgody kieszonkowiec kradnie mu papierośnicę.

Przez następne tygodnie, poza naradami Suzina z budowniczymi okrętów, Wokulski bez wytchnienia zwiedza Paryż: wystawę, muzea, wieże, kanały, katakumby, szkoły i teatry, byle zagłuszyć wspomnienia. Gdy w teatrze słyszy zdanie o kochanku, który wybaczy wszystko poza drugim kochankiem, ucieka i pije koniak, myśląc o Starskim, Ochockim i Rossim; odtąd każde wspomnienie zalewa alkoholem. Odkrywa, że Paryż, budowany przez wieki przez miliony ludzi, ma swój plan i oś, jak organizm, a w społeczeństwie rządzą prawa, nie przypadek.

Porównując Paryż z Warszawą, Wokulski uznaje się za człowieka zmarnowanego: całe siły stracił na walkę z otoczeniem, które nie chciało jego wiedzy ani pracy, a dwa ostatnie lata na pogoń za kobietą. Po raz pierwszy postanawia nie wracać do kraju, sprzedać sklep i osiąść w Paryżu. Zatrzymać go w Warszawie mogłaby już tylko jedna osoba.

Do Wokulskiego przychodzi profesor Geist, stary chemik uważany w Paryżu za wariata. Widział Wokulskiego w balonie na uwięzi i odgadł, że ten myśli o samobójstwie; mówi mu, że potrzebuje majętnego desperata. Pokazuje próbki metali, jakich nikt nie zna: cięższego od platyny, lżejszego od wody, przezroczystego. Twierdzi, że może otrzymać metal lżejszy od powietrza, ale potrzebuje kilku lat pracy kilku ludzi i pieniędzy. Wynalazek odda tylko prawdziwym ludziom, nie bezmyślnej ludzkości. Wokulski, podejrzewając sztuczkę, idzie na pokaz magnetyzera Palmieriego i widzi uśpionego młodzieńca, który kocha łopatkę do węgli owiniętą ręcznikiem jak piękną kobietę. Zastanawia się, czy jego miłość do Izabeli nie jest takim samym złudzeniem.

Suzin wyjeżdża z ogromnym zyskiem, który pokrywa warszawskie wydatki Wokulskiego, i radzi mu, by nie bił przed kobietą pokłonów. Na prośbę Rzeckiego Wokulski płaci podejrzanej paryskiej damie, która podaje się za baronową i handluje informacjami, za odszukanie Ludwika Stawskiego. W laboratorium Geista za miastem sam bada metale i przekonuje się, że są prawdziwe; Geist tłumaczy, że zmienia budowę cząstek, i daje mu skrawek metalu pięć razy lżejszego od wody, który Wokulski zawiesza na szyi jak szkaplerz. Rzuca o ścianę tomik Mickiewicza, oskarżając romantyczną poezję, że zatruła jego pokolenie fałszywym obrazem miłości, ale zaraz ze czcią zbiera kartki.

Postanawia zostać w Paryżu i pracować z Geistem nad metalem, który da ludziom skrzydła. Zaczyna pisać do Rzeckiego, że nie wróci, gdy przychodzi list od prezesowej Zasławskiej: przypomina mu o nagrobku stryja i donosi, że Izabela, która mieszka w sąsiedztwie, zarumieniła się na wspomnienie jego imienia. Wokulski natychmiast każe podać rachunek i jedzie na dworzec.

Po powrocie z Paryża Wokulski zastaje drugi list prezesowej z zaproszeniem na wieś. Interesy kwitną, Suzin proponuje nowy zimowy interes, a Rzecki, coraz pewniejszy, że przyjaciel prowadzi tajną politykę, zapewnia go o bezwarunkowym zaufaniu. W mieszkaniu czeka sterta biletów od wpływowych ludzi i anonimów, które oskarżają go o zdradę i romanse; na ulicy jedni mu się kłaniają, inni odwracają głowy. Wokulski przyjmuje propozycję Suzina, a wieczorem jedzie koleją do majątku prezesowej. Patrząc w pociągu na gwiazdy, myśli, że wszystko, co umie i ma, zawdzięcza dalekiemu Wschodowi i Zachodowi, a nie krajowi, ale postanawia jednak żyć tutaj i robić coś dla ludzi, jeśli zatrzyma go Izabela.

W przedziale odwiedza go baron Dalski, siwiejący, schorowany starzec, i opowiada o kupnie mebli i szafirów. Wokulski truchleje, myśląc, że baron jest narzeczonym Izabeli, ale okazuje się, że chodzi o Ewelinę Janocką, młodą wnuczkę prezesowej. Baron jest szaleńczo zakochany; zapisał narzeczonej cały majątek i wzruszył się, gdy odrzuciła zabezpieczenie na wypadek zerwania. Wokulski rozumuje, że skoro młoda panna kocha takiego starca, to i Izabela mogłaby pokochać jego. Na stacji baron wylicza gości prezesowej: piękną wdowę Wąsowską, wokół której krąży Starski, osiemnastoletnią Felę Janocką, Ochockiego i Łęckich, którzy często przyjeżdżają z wizytą.

W drodze do Zasławka powóz barona spotyka brek z gośćmi prezesowej. Wokulski poznaje narzeczoną barona, piękną i smutną Ewelinę Janocką, oraz energiczną wdowę Kazię Wąsowską, wokół której kręci się Starski; Ochocki powozi tak niezręcznie, że Wokulski musi podeprzeć przechylający się brek. Fela Janocka rumieni się i obraża na przemian na widok Wokulskiego. Prezesowa wita go serdecznie, a w majątku Wokulski widzi jej rzadką dobroć: łaskawy pies łańcuchowy, porządne mieszkania czworaków, ochronkę dla dzieci i przytułek dla starców. Ochocki opowiada, że Starski, zadłużony bawidamek, liczy na majątek babki i niedawno stracił względy Wąsowskiej.

W altanie Starski dowodzi, że małżeństwa zawiera się z rozsądku, a pieniądz daje wolność, nawet do miłości. Wokulski wyznaje, że sam ożenił się, by mieć pracę i nie umrzeć z głodu, i współczuje tym, którzy muszą tak postępować. Wieczorem słyszy, jak Ewelina szepcze do Starskiego, że wolałaby leżeć w grobie, a ten dodaje jej odwagi. Schorowany baron zwierza się Wokulskiemu z miłości i nadziei, że spotka narzeczoną w lepszym świecie; Wokulski rozumie, że Ewelina go nie kocha i wychodzi za niego dla pieniędzy.

Następnego dnia jedzie konno z Wąsowską. Wdowa pyta, czy pieniądze dają szczęście, kpi ze Starskiego, a potem pod pozorem poprawienia siodła prowokuje Wokulskiego; gdy ten pozostaje obojętny, śmieje się, że znalazła swojego Józefa. Mówi, że zmienia wielbicieli co miesiąc i marzy o nowym, niezwykłym człowieku. Wokulski odpowiada jej ostro, że wielkiego uczucia nie hoduje się na jarmarku, a ona z płaczem wytyka mężczyznom, że najpierw odbierają kobietom złudzenia, a potem je za to potępiają. Na koniec proponuje mu pokój i każe pocałować się w rękę.

Izabela przyjeżdża do Zasławka niechętnie, choć na polecenie ciotki. Lato zmieniło jej położenie: prezesowa postanowiła zapisać majątek podrzutkom, więc Starski ogłosił, że nie ożeni się z „gołą panną”, a baron zaręczył się z Eweliną. Przestraszona, że traci wielbicieli, Izabela wypowiedziała się o Wokulskim życzliwie, co skłoniło prezesową do zaproszenia go. Wąsowska, nie znosząc myśli, że jakiś mężczyzna kocha inną, porwała Wokulskiego na przejażdżkę, gdy Izabela miała przyjechać. Prezesowa beszta Izabelę za lekceważenie kupca: Wokulscy to dobra szlachta, a on jest człowiekiem czynu, do którego salony same przyjdą.

Przy obiedzie Izabela żartuje ze Starskiego, a Wokulski z ulgą stwierdza, że Starski interesuje się raczej Eweliną. Ewelina tłumaczy Wokulskiemu, że wychodzi za barona z litości i z braku charakteru; Wokulski odpowiada, że nie przyjąłby wyżebranej ofiary z czyjegoś serca, a potem z przykrością myśli o pannie, która zdradza narzeczonego przed ślubem. Na spacerze z Izabelą spiera się o arystokrację: ona dowodzi, że wyższa klasa tworzy sztukę, wzory obyczajów i dobrą rasę, on, że Francję i jej skarby stworzyła praca zwykłych ludzi, a delikatność obyczajów zawdzięczamy kobietom. Izabela dziękuje mu, że kupując dom, uratował ojca przed ruiną, bo wierzy, że Krzeszowska chce dać za kamienicę dziewięćdziesiąt tysięcy. Wokulski myśli, że jeśli ona nie jest aniołem, to on jest psem.

Wieczorem Ochocki kpi, że argumenty Izabeli zna na pamięć, a zazdrosny baron mówi o Starskim jako o brutalnym uwodzicielu kobiet. Wokulski zastanawia się, czy słowa Izabeli nie są wyuczoną lekcją. Przez dwa deszczowe dni goście grają w wista, a Wąsowska ostentacyjnie odtrąca Starskiego. Gdy się wypogadza, całe towarzystwo wyrusza na grzyby.

W drodze na rydze Ochocki na wieść, że Wokulski leciał balonem, zapomina o kuzynce, a potem w złym humorze odchodzi do lasu; Wokulski z ulgą rozumie, że taki rywal nie jest groźny. Na polance Izabela mówi, że las bez ludzi ją przeraża, a Wokulski, że i natura, i ludzie żyją dla siebie, a jedynymi przywilejami są siła i praca. Wyznaje, że od roku myśli tylko o niej, i pyta, czy jest jej to obraźliwe; ona odpowiada, że każdy człowiek ma prawo myśleć, a kupcem można być lub nie. Przez kolejne dni są niemal stale razem: pływają łódką po stawie wśród łabędzi, a Wokulski przeżywa najszczęśliwsze chwile życia.

W Zasławiu Wokulski zamawia u młodego, sprytnego Węgiełka wyrycie na kamieniu wiersza Mickiewicza dla stryja. Węgiełek opowiada Izabeli w ruinach zamku legendę o śpiącej w podziemiach królewnie ze złotą szpilką w głowie i o kowalu, który chciał ją obudzić, lecz zląkł się jej płaczu i zginął. Gdy Izabela czyta czterowiersz, płacze; Wokulski, klęcząc, mówi do niej: „Obudzisz się, ty, moja królewno…”, a ona odpowiada: „Nie wiem… może…”. W drodze powrotnej, gdy zapałka Ochockiego oświetla brek, a najlepiej siedzącego przy Izabeli Starskiego, coś miga Wokulskiemu przed oczami; Wąsowska parska śmiechem i szybko odwraca uwagę, a on wmawia sobie, że to przywidzenie.

Nazajutrz Izabela wyjeżdża, wezwana przez ciotkę. Wokulski wyznaje jej w parku, że dla niej porzucił wielki wynalazek, i prosi o znak, gdy spełnią się jego nadzieje; ona milczy i żegna go słowami „Do widzenia!”. Prezesowa, zirytowana romansem Starskiego z Eweliną, mówi o pannach, które wybierają bogatego męża i pustego kochanka, a Wąsowska ostrzega Wokulskiego, by w razie rozczarowania nie działał pod wpływem uniesienia. Wokulski wyjeżdża, zabierając Węgiełka do Warszawy, i obiecuje Ochockiemu opowiedzieć o wynalazku lepszym od balonów.

Jest początek 1879 roku. Rzecki zapowiada, że opisze proces, który baronowa Krzeszowska wytoczyła pani Stawskiej o kradzież, ale z oburzenia zbacza od tematu. Wspomina, że Wokulski wrócił w listopadzie z Moskwy z zyskiem około siedemdziesięciu tysięcy rubli, a kupcy szepczą, że przez sprowadzanie moskiewskich perkali jest złym patriotą. Wystrojony Maruszewicz, który wygrywa w karty, oferuje pośrednictwo w sprzedaży kamienicy baronowej i liczy na „porękawiczne”. Rzecki często bywa u Stawskich, z których okien obserwuje cały dom: studenci leją wodę na wychylającą się baronową, a z mieszkania Maruszewicza raz po raz wynoszą i wnoszą sprzęty, zaś zza zasłoniętych okien dniem i nocą słychać gości.

Wokulski, namówiony przez Rzeckiego, odwiedza Stawskie i mówi, że Ludwik Stawski przebywał w Nowym Jorku i w Londynie pod przybranym nazwiskiem. Mała Helunia całuje go z wdzięczności, co bardzo go wzrusza; Helena Stawska rumieni się i ledwie ośmiela się na niego spojrzeć. Rzecki zauważa, że rozmowie przypatrują się zza firanek Maruszewicz i baronowa, ta ostatnia przez lornetkę. Na schodach Wokulski przyznaje, że gdyby poznał Stawską wcześniej, może by się z nią ożenił, ale teraz nie ożeni się z nią. Baronowa przysyła mu anonim, w którym oskarża go o romans ze Stawską, a Rzeckiego o rozpustę i kradzieże, zaś jej podstawiony adwokat próbuje kupić kamienicę taniej; Wokulski żąda stu tysięcy.

W piwiarni Szprot i radca Węgrowicz mówią, że Wokulski sprzedaje sklep i stara się o pannę Łęcką; Rzecki wyzywa Szprota, a nazajutrz się z nim godzi. Od Wokulskiego dowiaduje się, że plotki mogą być prawdą, i ze smutkiem rozumie, dla kogo przyjaciel zdobywał w Bułgarii majątek. Przez te zajścia nie zdążył ostrzec Stawskich, by nie przesiadywały w oknach, wystawione na szpiegowanie baronowej.

Stawskie przesiadują wieczorami w nieosłoniętych oknach, bo Helunia układa litery z oświetlonych okien, a matka wypatruje listonosza. Baronowa Krzeszowska zatrudnia Stawską do porządkowania sukien i koronek; Helunia zachwyca się wielką lalką Mimi po zmarłej córce baronowej. Krzeszowska prosi Stawską o wstawiennictwo u Wokulskiego w sprawie ceny kamienicy, a gdy ta odmawia, robi jej scenę. W końcu kupuje dom za sto tysięcy rubli, wymawia mieszkania studentom, pralni, rządcy Wirskiemu i Stawskim. Stawska kupuje w sklepie Wokulskiego za trzy ruble taką samą lalkę dla Heluni.

Maruszewicz, podglądając z okna, donosi baronowej, że Stawska przebiera u siebie jej lalkę. Baronowa z rewirowym zabiera lalkę i oskarża Stawską o kradzież; wybucha skandal, Stawska rezygnuje z lekcji, a matka mówi o wyjeździe i hańbie. Wokulski przychodzi do załamanych kobiet, uspokaja je, zapowiada proces o oszczerstwo i daje Stawskiej posadę kasjerki w sklepie owdowiałej pani Milerowej, którą sam finansuje. Rzecki widzi w nim jedynego takiego człowieka na świecie.

W sądzie najpierw toczy się sprawa baronowej ze studentami: Maleski błyskotliwie się broni, a Patkiewicz robi miny trupa, by przestraszyć Krzeszowską; sędzia każe im zapłacić komorne i się wyprowadzić. W sprawie o lalkę Maruszewicz przyznaje, że nie ma pewności, a Helunia mówi, że to nie Mimi, bo ma inne buciki. Wokulski wyjaśnia, że jego lalki mają w głowie wypisaną firmę; sędzia odpruwa głowę i odczytuje nazwę sklepu Mincla i Wokulskiego, a służąca baronowej przyznaje, że lalka Mimi się stłukła i leży na strychu. Stawska zostaje uniewinniona, sędzia jej gratuluje, a baronowa dostaje spazmów.

Wygrany proces Stawskiej przywraca Rzeckiemu wiarę w sprawiedliwość świata, więc zapisuje swoje proroctwa: Wokulski porzuci Łęcką i ożeni się ze Stawską, a mały Lulu zostanie cesarzem Francuzów. Tymczasem po mieście chodzą plotki, że sklep kupują Żydzi; w piwiarni radca Węgrowicz i Szprot mówią o tym z niechęcią, a Rzeckiemu śni się, że chodzi po podwórzach z katarynką. Szuman zdradza mu, że Wokulski zapisał mu dwadzieścia tysięcy rubli, i opowiada, jak panna Izabela na balach kokietuje rój kawalerów, a Wokulski, wychowany na romantycznych bohaterkach, widzi w niej bóstwo. Potem dodaje z gniewem, że Stach choruje, bo książę nie zaprosił go na swój bal.

Wieczorem przy herbacie Wokulski przyznaje, że prawie sprzedał sklep Szlangbaumowi, bo nikt inny nie ma na to pieniędzy, i gorzko mówi, że za zrobienie majątku i danie pracy setkom ludzi zbiera tylko nienawiść i oszczerstwa. Rzecki pyta, czy ci, dla których sprzedaje sklep, ocenią go lepiej. Przychodzi zaproszenie od księcia; Wokulski drze je i zgadza się iść następnego wieczoru do pani Stawskiej. W dniu balu odwiedzają ją razem, Wokulski rozmawia z nią półgłosem na kanapie, a pani Misiewiczowa opowiada, jak wielkie damy traktują szwaczki. Rzecki śledzi jednak Stacha i znajduje go nocą pod oknami pałacu księcia, zasypanego śniegiem.

Szuman ostrzega, że serca pełnego panny Łęckiej nie da się zapełnić inną kobietą, ale Rzecki wraz z panią Misiewiczową postanawia ożenić Wokulskiego ze Stawską. Stach bywa u niej coraz częściej, a wiadomość o rzekomym romansie obiega cały dom przez łańcuch plotkarek. Wirski opowiada o eksmisji studentów: Patkiewicz zjeżdża z trzeciego piętra na krześle, wpada do okna baronowej i straszy ją miną trupa, a ona błaga potem Maruszewicza, by sprowadził jej męża. Krzeszowska odwiedza też Stawską, z płaczem prosi o przebaczenie i chwali Wokulskiego. W dopisku Rzecki notuje upadek MacMahona i wyjazd młodego Napoleona na wojnę do Afryki.

W karnawale i w poście salon Łęckich znów jest pełen gości. Izabela sądzi, że hołdy należą się jej, dopóki złośliwa uwaga o pannach w pewnym wieku nie uświadamia jej, że goście przychodzą dla Wokulskiego: jeden chce ulokować u niego kapitał, inny załatwić posadę, damy marzą o nim dla córek. Książę, urażony samodzielnością kupca, zbiera o nim wiadomości i dowiaduje się od zakonnic o jego cichej dobroczynności: wspierał furmana, studentów, rzemieślników, wydobył z nędzy upadłą kobietę. Mówi potem Izabeli, że trzyma w ręku niezwykłego ptaka. Izabela postanawia wyjść za Wokulskiego.

Pani Wąsowskiej Izabela wykłada swój program: sklep ma być sprzedany, spółka może zostać ze względu na dochody, a ona zachowa wszystkie dotychczasowe znajomości, także Starskiego, bo Wokulski nie odważy się na sceny zazdrości. Wąsowska powtarza słowa chorej prezesowej, że Bela igra z Wokulskim i oceni go za późno. Gdy Wokulski prosi Izabelę o rozstrzygnięcie, ona odpowiada dwuznacznie, po czym z zachwytem słucha dwóch salonowych młodzieńców opowiadających o kaszy podawanej na raucie. Wokulski wychodzi, zastanawiając się, kiedy i z kim ona jest naprawdę sobą, ale zaraz sam siebie oskarża o nikczemność.

Ukojenia szuka u pani Stawskiej, której prostota i dobroć coraz bardziej go ujmują; mówi jej, że tak wyglądały święte kobiety. Narrator opowiada, jak w Stawskiej rodziło się uczucie do Wokulskiego, podsycane przez Rzeckiego, matkę i znajome. Dostaje anonimy, a gdy matka powtarza plotkę, że Helena chodzi do Wokulskiego, Stawska wybucha: ten człowiek zabrał jej duszę, a świat zabrania tylko kochać. Tymczasem Maruszewicz załatwia interesy u Szlangbauma, który ma przejąć także udziały w spółce i powtarza plotkę o Stawskiej jako utrzymance. Rzecki pluje mu pod nogi, a zrozumiawszy, że Wokulski wcale o Stawskiej nie myśli, idzie po radę do Szumana.

Szuman, który chce powierzyć kapitał Szlangbaumowi, wygłasza Rzeckiemu pochwałę pieniądza i przekonuje go o wyższości systemu żydowskiego nad polskim: Łęccy trwonili majątki, Szlangbaumowie je zbierali, a Wokulski goni za mrzonkami i zgubi fortunę dla panny Łęckiej. Rzecki odpowiada, że marzycielstwo Wokulskich i Ochockich może się okazać więcej warte dla świata niż spryt. Tymczasem w poście salony bawią się dobroczynnością: Izabela gra w przedstawieniu amatorskim, a o wzdychającym do niej Szastalskim mówi się, że odbierze sobie życie.

Izabela zachwyca się przyjezdnym skrzypkiem Molinarim, którego Wokulski uważa za miernego, i prosi go o pośrednictwo w poznaniu artysty. W hotelu szwajcar opowiada o kobietach odwiedzających Molinariego, a Wokulski, kazany czekać, odchodzi rozgniewany. W domu Węgiełek prosi o zgodę na ślub z Marianną, choć wie o jej przeszłości; Wokulski daje mu pieniądze na warsztat, a jej posag i podziwia logikę prostych serc. Na raucie u Rzeżuchowskich widzi Izabelę odurzoną grą Molinariego, a potem siedzącą z nim przy kolacji; ucieka, bojąc się, że traci rozum. Wąsowska zdradza się przed Ochockim, że sama kocha Wokulskiego, a Izabela, choć nazwała skrzypka impertynentem, wraca do jego towarzystwa. W domu marzy o nim przed posągiem Apollina, lecz po kilku dniach artysta zaciera się w jej pamięci.

Wokulski zapada w apatię: rozmyśla o Darwinie i o tym, że obawa śmierci jest złudzeniem, nie zajmuje się interesami, a wieczory spędza u Stawskiej, opowiadając jej przypowiastki o ćmie lecącej do ognia i o dwóch przyjaciołach, którzy szukając się, mijali się latami. Postanawia pomóc jej założyć własny sklep, bo Milerowa jej dokucza.

Pani Wąsowska zabiera go na przejażdżkę i przekonuje, że kokieteria Izabeli była odpowiedzią na plotki o Stawskiej. Wokulski żałuje swoich podejrzeń, biegnie do Izabeli, przeprasza ją i słyszy, że może mieć nadzieję. Oddaje jej medalion z blaszką metalu Geista, mówiąc, że była to jedyna rywalka panny Izabeli; ona zawiesza go na szyi. Rzecki, usłyszawszy o zaręczynach, blednie i przekazuje wiadomość od Mraczewskiego, że Ludwik Stawski żyje w Algierze pod przybranym nazwiskiem. Stawska, chora i smutna, chce wyjechać z Warszawy i życzy Wokulskiemu szczęścia, a Wąsowska zauważa, że narzeczeni wcale się nie znają.

Od połowy kwietnia baronowa Krzeszowska łagodnieje: wierzyciele ścigają barona, a książę po długiej rozmowie z nią przygotowuje pojednanie małżonków. Baronowa każe kupić szlafrok i pantofle dla męża, kładzie sukno na schodach i nerwowo wyczekuje. Najpierw zjawia się wyniosły lokaj Leon z kuframi, a potem sam baron, który oświadcza, że przybywa bronić nazwiska: zarzuca żonie procesy, anonimy i oszczerstwa, przez które pani Stawska musiała opuścić Warszawę, i zapewnia, że to najszlachetniejsza kobieta, jaką spotkał. Wprowadza się, kończy procesy z lokatorami, przeprasza Stawską listem i bukietem, a wraz z żoną składa wizyty w towarzystwie. Baronowa po cichu spłaca jego długi.

Rzecki, porządkując rachunki sklepu przed przejęciem go przez Szlangbauma, dostaje od baronowej obraźliwy list z zarzutem oszustwa przy kupnie klaczy. Idzie do barona i dowodzi mu kwitem, że Wokulski zapłacił osiemset rubli, a Maruszewicz oddał baronowi tylko sześćset i jeszcze sfałszował dokument pożyczki. Baron przeprasza i rozgłasza w salonach, że Wokulski jest dżentelmenem. Wokulski, myślący tylko o Izabeli i powtarzający w duchu wiersz Mickiewicza, przyjmuje przeprosiny barona i sam mu mówi, że swego majątku nie wypracował, lecz go wygrał. Gdy Maruszewicz przychodzi, grożąc samobójstwem, Wokulski drze sfałszowane papiery, oddaje mu je i przestrzega, by nigdy nie podpisywał jego nazwiska. Potem sam się zastanawia, czy miłosierdzie nie jest najlepszą sprawiedliwością.

Wieść o darowaniu Maruszewiczowi rozchodzi się po mieście; książę uznaje ten gest za szlachetny, ale niemęski. Wokulski po zaręczynach zmienia się: brzydzi się sklepem, który szkodzi mu w oczach Izabeli, za to hojnie obdarowuje innych – byłych subiektów, służbę, Węgiełka, któremu urządza wesele, i córeczkę furmana Wysockiego, ochrzconą imieniem Izabela. Na papierze bez końca wypisuje imię ukochanej. Nie jedzie nawet na pogrzeb prezesowej, byle nie rozstawać się z narzeczoną. Narrator nazywa jego uczucie już nie miłością, lecz ekstazą.

W maju Łęccy jadą do Krakowa do chorej ciotki Hortensji i zabierają Wokulskiego; w ostatniej chwili do salonki wsiada Starski. Kuzyni rozmawiają po angielsku, sądząc, że Wokulski nie rozumie. On zaś, który od roku uczył się angielskiego, słyszy, jak drwią z niego, i widzi w szybie odbicie flirtujących: zgubili blaszkę Geista, szukając medalionu, Starski obejmuje Izabelę i zapowiada, że wkrótce znudzi się ona uwielbiającym mężem. Wokulski przeżywa atak lęku, a w Skierniewicach wysiada pod pozorem telegramu wzywającego go do Warszawy. Na peronie mówi Starskiemu, że jest w nim tyle demona, ile trucizny w zapałce, i żegna Izabelę po angielsku.

Sam w nocy idzie wzdłuż torów. Ma halucynacje, myśli o kobietach poznawanych przez romantyczną poezję, wyobraża sobie dzieje kamienia, który zgodził się stać człowiekiem i doznać cierpienia. Gdy nadjeżdża pociąg, rzuca się na szyny. W ostatniej chwili ściąga go z nich dróżnik Wysocki, brat furmana, któremu Wokulski kiedyś załatwił tę posadę. Wokulski wybucha płaczem; dróżnik pociesza go słowami psalmu. Narrator mówi, że w chwili klęski zostały mu wierne ziemia, prosty człowiek i Bóg. Rano Wokulski daje Wysockiemu pieniądze, prosi o milczenie i dodaje, że następnym razem nie należy ratować kogoś, kto sam chce umrzeć.

Rzecki snuje kolejne polityczne kombinacje, w których młody Napoleon, walczący z Zulusami w armii angielskiej, ma zostać cesarzem Francji. Zarazem pisze, że źle się czuje: traci apetyt, chudnie, jest senny, a w sklepie rządzi już Szlangbaum, który odsuwa go od spraw i nazywa poufale „kochanym Rzesiem”. Wokulski zapewnił mu dożywotnią pensję, ale stary subiekt czuje się jak ryba wyjęta z wody i tęskni do Węgier. Szlangbaum stał się arogancki wobec podwładnych, a uniżony wobec utytułowanych; w mieście narastają nastroje przeciw Żydom, a nawet Szuman, oszukany przez Szlangbaumów, zmienia o nich zdanie. Lisiecki mówi Szlangbaumowi, że ludzie poszliby za Wokulskim w ogień, bo ma on coś, czego nowy właściciel nie ma.

Klejn zaniedbuje pracę, chodzi na tajemnicze zebrania i przyciąga na trzecie piętro kamienicy dawnych studentów, których baron, nie pytając, przyjął na lokatorów; teraz dokuczają Maruszewiczowi, a Rzecki widzi w tym karę za intrygi. Wokulski wraca nagle z podróży do Krakowa po jednej dobie, zmieniony, zamyka się w domu i nikogo nie przyjmuje; Szuman ustala, że w Skierniewicach wysiadł pod pozorem telegramu i wrócił nad ranem powalany ziemią. Mraczewski, który odwiedzał panią Stawską pod Częstochową, gdzie urządziła sklep, wyznaje, że się w niej zakochał, a ona odpowiedziała mu płaczem. Rzecki wciąż wierzy, że jedyną kobietą dla Stacha jest Stawska. W końcu kupuje bilet do Krakowa, ale po trzecim dzwonku wyskakuje z wagonu: nie umie rozstać się z Warszawą i sklepem.

Wokulski tygodniami siedzi zamknięty w mieszkaniu, obojętny na wszystko. Szuman rozpoznaje neurastenię. Ulgę przynoszą mu ilustracje i dawne książki: w Don Kichocie widzi samego siebie, a spokój znajduje tylko w literaturach obcych. Dostaje z Paryża dokumenty o śmierci Ludwika Stawskiego, lecz Rzeckiemu, który namawia go do ślubu ze Stawską, odpowiada, że jest moralną ruiną. Rzecki donosi też, że Klejna i dwóch studentów aresztowano po skardze Maruszewicza. Szuman wykłada mu swój pesymizm: kobiety wabią mężczyzn jak wilczyca stado wilków. Wokulski przyznaje mu rację i z obrzydzeniem widzi siebie w tej gonitwie.

Wycofuje się ze spółki. Księciu, który próbuje go zatrzymać, wypomina, że arystokracja zamyka drzwi przed kupcami i gardzi pracą, a jego samego ceniła mniej niż próżniaków; chciał być mostem między sferami, ale most podpiłowano. Na posiedzeniu okazuje się, że spółka przyniosła osiemnaście procent zysku. Książę też odchodzi, a kierownictwo obejmuje Szlangbaum. Wokulski czuje się jak umarły, który patrzy na własny pogrzeb, albo jak kamień wrzucony do wody.

Węgiełek opowiada, że uwodzicielem Marianny był Starski, którego widział w ruinach zamku z młodą baronową Dalską. Ochocki dodaje, że baron Dalski pojedynkował się ze Starskim, rozwodzi się z żoną, nie dopuści do obalenia testamentu prezesowej, a pieniądze chce przeznaczyć na pracownię technologiczną. Wokulski kupuje odczynniki, wraca do doświadczeń chemicznych i coraz częściej myśli o Geiście.

Pani Wąsowska wzywa go i w gorącej rozmowie o zdradzie, równouprawnieniu i oszustwie w miłości budzi go z letargu: czuje się wolny od obsesji, a ją samą zaczyna widzieć jako kobietę. Ona mówi, że Izabela żałuje i płacze przy kamieniu z napisem; Wokulski pragnie, by zginął wszelki ślad tej znajomości. Proponuje Ochockiemu spłacenie jego kapitału, by mógł wyjechać za granicę, a w Ogrodzie Botanicznym ma wizję bogini, którą rozpoznaje jako Sławę. Z listu Izabeli do Wąsowskiej dowiaduje się o spadku po ciotce, o nowym wielbicielu i o oświadczynach marszałka; mnie list, czując, że wciąż ją kocha, choć nią gardzi. Telegrafuje do Moskwy i Paryża, a w ostatniej rozmowie z Wąsowską odmawia pojednania z Izabelą. Żegna się z chorym Rzeckim, mówi o wyjeździe do Moskwy, a potem tam, gdzie Bóg przeznaczy. Po kilku dniach znika z Warszawy; jego ruchomości kupuje tanio Szlangbaum.

Krótkie, rwane zapiski Rzeckiego. Dochodzą wieści, że młody książę Ludwik Napoleon zginął w Afryce w walce z Zulusami; stary subiekt nie chce w to wierzyć i woli myśleć, że się ukrył. Klejna wciąż nie ma, Lisiecki wyjechał nad Wołgę, a Szlangbaum, nowy właściciel sklepu i kierownik spółki, wyprawia urodziny, na które przychodzą wszyscy przyjaciele i wrogowie Wokulskiego. Gazety chwalą baronową Krzeszowską za jałmużnę, a w mieście rośnie niechęć do Żydów, karmiona nawet bzdurnymi pogłoskami; Rzecki jest tym przerażony, a gniewa go zadowolenie Szumana. Porównuje duszę doktora do tafli lodu, w której odbija się ogień, choć sama nigdy się nie rozgrzeje.

Rzecki słabnie, chodzi o lasce, męczy go duszność. Wokulski wyjechał do Moskwy rozliczyć się z Suzinem, a Mraczewski oświadczył się pani Stawskiej i został przyjęty; Rzecki pociesza się myślą, że mógłby zamieszkać przy nich i niańczyć ich dzieci. Daje pieniądze na nabożeństwo w intencji księcia Napoleona, na wszelki wypadek. Zastanawia się, czy w dziejach jest jakiś plan, czy tylko walka silniejszych, i rozumie teraz słowa Stacha, że chciałby zginąć i zniszczyć wszelki ślad po sobie, ale ma przeczucie, że świat nie jest tak urządzony.

Rzecki choruje na serce i czuje się obco w sklepie Szlangbauma. Radca Węgrowicz i Szprot przychodzą z piwem i oczerniają Wokulskiego jako bankruta i uciekiniera; Szuman ich wyrzuca i nazywa Wokulskiego polskim romantykiem, który zawsze szukał czegoś poza rzeczywistością. Szlangbaum dowiaduje się, że Wokulski wyjechał z Moskwy do Odessy, skąd ma ruszyć do Indii, Chin i Ameryki. Ochocki przynosi wiadomość, że Tomasz Łęcki zmarł na apopleksję, gdy marszałek, zazdrosny o młodego inżyniera, wycofał się z oświadczyn. Mówi też, że Wokulski był człowiekiem szerokiej duszy i że cywilizację tworzą właśnie tacy jak on, a nie geszefciarze. Rzecki płacze.

Krążą pogłoski, że Wokulskiego widziano w lesie pod Zasławkiem i w Dąbrowie, gdzie miał kupić naboje dynamitowe. Pierwszego października rejent odczytuje jego testament: większość warszawskich pieniędzy dostaje Ochocki, część Rzecki i mała Helunia Stawska, po pięćset rubli Węgiełek i obaj Wysoccy. Szuman odkrywa od dróżnika prawdę o Skierniewicach. W końcu października przychodzi list od Węgiełka: we wrześniu w ruinach zasławskiego zamku huknęły dwa wybuchy, mury się rozsypały, kamień z napisem rozpadł się na kawałki, a studnię zasypały gruzy; Węgiełek, nie znalazłszy śladu Wokulskiego, stawia tam krzyż z napisem Non omnis moriar. Szuman jest pewny, że Wokulski zginął, Rzecki wierzy, że zniszczył tylko pamiątkę i wyjechał.

Rzecki planuje założyć sklep ze Stawską i Mraczewskim. Gdy w sobotnią noc układa wystawę, okazuje się, że Szlangbaum kazał subiektowi Gutmorgenowi pilnować go jak złodzieja. Następnego dnia, napisawszy listy do Stawskiej i Lisieckiego, stary subiekt umiera na szezlongu, widząc przed sobą obrazy całego życia aż do dymnika z dzieciństwa. Tego samego dnia Ochocki mówi Szumanowi, że panna Izabela wyjechała za granicę i wstępuje do klasztoru. Nad zwłokami Szuman nazywa Rzeckiego ostatnim romantykiem, a Ochocki czyta w jego kieszeni słowa z listu Węgiełka i mówi: masz rację. Po słowie Koniec wydanie drukuje jeszcze krótkie Uzupełnienie: scenę z czasów licytacji kamienicy, w której Suzin w mieszkaniu Rzeckiego namawia Wokulskiego do wyjazdu i radzi mu skończyć z Izabelą.