Biblia – lektura na egzamin ósmoklasisty i maturę: streszczenia i opracowanie

Księga Rodzaju zaczyna się od zdania „Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię”. Ziemia jest pusta i ciemna, a nad wodami unosi się Duch Boży. Bóg stwarza słowem, przez sześć dni: pierwszego dnia światło, które oddziela od ciemności; drugiego sklepienie nieba, które rozdziela wody; trzeciego suchy ląd, morze i rośliny; czwartego słońce, księżyc i gwiazdy; piątego istoty żyjące w wodzie i ptaki; szóstego zwierzęta lądowe, a na końcu człowieka – mężczyznę i kobietę – na swój obraz. Każdy dzień zamyka refren o wieczorze i poranku, a Bóg raz po raz widzi, że to, co stworzył, jest dobre; na koniec – że wszystko jest bardzo dobre. Siódmego dnia Bóg odpoczywa, błogosławi ten dzień i go uświęca.

Rozdział 2 opowiada o człowieku jeszcze raz, inaczej. Bóg tworzy człowieka z ziemi (u Wujka: z mułu ziemi) i ożywia go swoim tchnieniem. Sadzi ogród w Edenie z drzewem życia i drzewem poznania dobra i zła, a z tego drugiego zakazuje jeść pod groźbą śmierci. Adam nadaje imiona zwierzętom, ale nie znajduje wśród nich nikogo sobie równego. Wtedy Bóg zsyła na niego sen, z jego żebra buduje kobietę i przyprowadza ją do niego. Adam rozpoznaje w niej „kość z kości moich, i ciało z ciała mego”. Rozdział kończy się słowami o mężu i żonie, którzy staną się jednym ciałem, i o nagości, której jeszcze się nie wstydzą.

Ten fragment uczy, że świat nie powstał z przypadku ani z walki bogów, jak w mitach, lecz z woli jednego Boga, który stwarza słowem i porządkuje chaos. Człowiek jest ukoronowaniem stworzenia: stworzony na obraz Boga, ma panować nad ziemią i o nią dbać. Stąd biorą się motywy ładu świata, godności człowieka, pracy i odpoczynku siódmego dnia. Porównuj ten obraz z greckim mitem o powstaniu świata z Chaosu – oba teksty są na liście innych lektur ósmoklasisty.

Wąż, najchytrzejsze ze zwierząt, pyta kobietę, czy Bóg naprawdę zakazał im jeść z drzew raju. Kobieta odpowiada, że nie wolno im jeść tylko z drzewa pośrodku ogrodu. Wąż zapewnia, że nie umrą, tylko otworzą im się oczy i będą jak bogowie, znający dobro i zło. Kobieta widzi, że owoc jest piękny i dobry do jedzenia, zrywa go, je i daje mężowi. Oboje dostrzegają, że są nadzy, okrywają się liśćmi figowymi i chowają się przed Bogiem między drzewami.

Bóg woła Adama: „Gdzieżeś?”. Adam zrzuca winę na kobietę, kobieta na węża. Bóg przeklina węża i zapowiada wrogość między nim a kobietą i jej potomstwem. Kobiecie zapowiada ból rodzenia i władzę męża, Adamowi – ziemię, która będzie rodzić ciernie i osty, ciężką pracę i śmierć. Adam nazywa żonę Ewą (u Wujka: Hewa), matką wszystkich żyjących. Bóg robi im odzienie ze skór, wypędza ich z raju i stawia przed nim cherubów z płomienistym mieczem, by strzegli drogi do drzewa życia.

To opowieść o pierwszym nieposłuszeństwie, czyli grzechu pierworodnym: człowiek chce sam decydować o dobru i złu i traci raj. Z niej biorą się motywy pokusy, winy i kary, utraconego raju (arkadii), pracy jako trudu i śmiertelności człowieka. Warto zauważyć, że ludzie po grzechu nie przyznają się do winy, tylko przerzucają ją na innych.

Ewa rodzi dwóch synów: Kain zostaje rolnikiem, Abel pasterzem owiec. Obaj składają Bogu ofiary – Kain z plonów ziemi, Abel z pierworodnych jagniąt swojej trzody. Bóg przyjmuje dar Abla, a na dar Kaina nie patrzy. Kain wpada w gniew. Bóg ostrzega go, że grzech na niego czeka, ale człowiek może nad nim zapanować. Kain wywabia brata w pole i tam go zabija.

Bóg pyta Kaina, gdzie jest Abel. Kain odpowiada, że nie wie, i dodaje: „Zalim ja jest stróżem brata mego?”. Bóg mówi, że krew brata woła do Niego z ziemi, i przeklina Kaina: ziemia nie da mu plonów, a on będzie tułaczem. Kain boi się, że każdy, kto go spotka, zabije go. Bóg kładzie na nim znamię, aby nikt go nie zabił, i Kain odchodzi na wschód od Edenu.

To pierwsza zbrodnia w Biblii: bratobójstwo z zazdrości. Opowieść pokazuje, jak gniew i zawiść prowadzą do zła, i że człowiek odpowiada za drugiego – pytanie Kaina o „stróża brata” jest odpowiedzią wymijającą. Imię Kaina stało się symbolem zabójcy brata, a „znamię Kaina” – piętna winy. Motyw przydaje się w tematach o winie i karze, sumieniu i relacjach między rodzeństwem.

Bóg widzi, że na ziemi rośnie zło, a ludzie myślą tylko o złym. Żałuje, że stworzył człowieka, i postanawia zgładzić wszystko, co żyje. Łaskę znajduje u Niego tylko Noe, człowiek sprawiedliwy. Bóg każe mu zbudować arkę (u Wujka: korab), wejść do niej z żoną, synami i synowymi i zabrać po parze z każdego gatunku zwierząt. Noe wykonuje wszystko, co mu polecono.

Przez czterdzieści dni i nocy pada deszcz, a wody pokrywają ziemię i giną wszystkie istoty poza tymi w arce. Gdy wody opadają, arka osiada na górach Ararat (u Wujka: na górach Armeńskich). Noe wypuszcza kruka, potem gołębicę, która wraca, bo nie znajduje suchego miejsca; za drugim razem przynosi gałązkę oliwną, a za trzecim już nie wraca. Noe wychodzi z arki i składa Bogu ofiarę. Bóg zawiera z nim przymierze: nigdy więcej nie zniszczy ziemi potopem, a znakiem tego przymierza jest tęcza na obłokach.

Potop to obraz kary za zło całej ludzkości i zarazem ocalenia sprawiedliwego. Arka stała się symbolem schronienia, gołębica z gałązką oliwną – pokoju, a tęcza – przymierza Boga z ludźmi i nadziei po katastrofie. W literaturze motyw potopu wraca jako znak kataklizmu, który oczyszcza świat, i przydaje się w tematach o winie i karze albo o nadziei.

Na początku wszyscy ludzie mówią jednym językiem. Osiadają na równinie w kraju Szinear (u Wujka: Sennaar), wypalają cegły i postanawiają zbudować miasto i wieżę, której wierzchołek sięgnie nieba, aby zdobyć sławę, zanim rozproszą się po świecie. Bóg zstępuje, by obejrzeć budowę, i postanawia pomieszać im języki, tak by jeden nie rozumiał drugiego. Ludzie przestają budować i rozchodzą się po całej ziemi, a miasto otrzymuje nazwę Babel, bo tam Bóg pomieszał mowę wszystkich ludzi.

Opowieść tłumaczy, skąd na świecie tyle języków, ale przede wszystkim mówi o pysze: ludzie chcą dorównać Bogu i mówią: „uczyńmy sławne imię nasze” – i właśnie wtedy przestają się porozumiewać. Wieża Babel to symbol ludzkiej pychy, zamętu i chaosu, a także braku porozumienia między ludźmi. Motyw wraca w tematach o granicach ludzkich ambicji.

Bóg wystawia Abrahama na próbę: każe mu wziąć jedynego, ukochanego syna Izaaka, pójść do kraju Moria (u Wujka: do ziemi Widzenia) i złożyć go w ofierze na górze. Abraham wstaje w nocy, rąbie drwa i wyrusza z synem i dwoma sługami. Trzeciego dnia widzi miejsce z daleka. Sługi zostawia z osłem, drwa kładzie na Izaaka, a sam niesie ogień i nóż (u Wujka: miecz). Izaak pyta, gdzie jest jagnię na ofiarę, a ojciec odpowiada, że Bóg sam zatroszczy się o ofiarę.

Na górze Abraham buduje ołtarz, kładzie na nim związanego syna i podnosi rękę. Wtedy anioł woła z nieba, by nie robił chłopcu nic złego, bo już okazał, że boi się Boga i nie oszczędził dla Niego syna. Abraham widzi barana uwikłanego rogami w krzaki i składa go w ofierze zamiast Izaaka. Anioł powtarza obietnicę: potomstwo Abrahama będzie liczne jak gwiazdy na niebie i piasek nad morzem, a błogosławieństwo spłynie na wszystkie narody.

To opowieść o wierze wystawionej na najcięższą próbę: Abraham słucha Boga, choć nie rozumie Jego woli i ma stracić to, co kocha najbardziej. Bóg nie chce jednak śmierci dziecka – próba kończy się ocaleniem i błogosławieństwem. Motyw przydaje się w tematach o posłuszeństwie, zaufaniu, poświęceniu i o relacji ojca z synem.

Hiob (u Wujka: Job) z ziemi Us jest człowiekiem prawym, bogobojnym i bardzo bogatym; ma siedmiu synów i trzy córki. W niebie szatan twierdzi przed Bogiem, że Hiob jest pobożny tylko dlatego, że mu się dobrze wiedzie. Bóg pozwala go doświadczyć. Jednego dnia przybiegają do Hioba kolejni posłańcy: zrabowano mu woły i osły, ogień z nieba spalił owce i sługi, Chaldejczycy zabrali wielbłądy, a wicher zawalił dom, w którym ucztowały jego dzieci, i wszystkie zginęły. Hiob rozdziera szaty i mówi: „Pan dał, Pan odjął”. Potem szatan za zgodą Boga okrywa go wrzodami od stóp do głów. Hiob siedzi na gnoju i skrobie rany skorupą, a żona namawia go, by złorzeczył Bogu i umarł. On odpowiada, że skoro przyjmowali od Boga dobro, muszą przyjąć i zło.

Przychodzą trzej przyjaciele – Elifaz, Bildad i Sofar (u Wujka: Eliphas, Baldad i Sophar) – i przez siedem dni siedzą przy nim w milczeniu. Potem Hiob przeklina dzień swoich narodzin. W długich rozmowach przyjaciele dowodzą, że Bóg nie karze niewinnych, więc Hiob musiał zgrzeszyć i powinien się nawrócić. Hiob broni swojej niewinności, skarży się na ból i na przyjaciół i domaga się od Boga odpowiedzi. Głos zabiera jeszcze młody Elihu (u Wujka: Eliu). W końcu Bóg przemawia do Hioba z wichru, ale nie tłumaczy jego cierpienia, tylko pyta, gdzie był Hiob, gdy On zakładał fundamenty ziemi, i ukazuje ogrom stworzenia. Hiob uznaje, że mówił o rzeczach, których nie rozumiał. Bóg gani przyjaciół, bo nie mówili o Nim słusznie jak Hiob, przywraca Hiobowi szczęście w dwójnasób i daje mu znowu siedmiu synów i trzy córki. Hiob umiera w późnej starości.

Księga Hioba stawia pytanie, dlaczego cierpi człowiek niewinny. Odrzuca prostą odpowiedź przyjaciół, że cierpienie zawsze jest karą za grzech, ale też nie podaje innej: Bóg pokazuje, że Jego zamysły przerastają ludzki rozum. Hiob jest wzorem wiary wystawionej na próbę – i człowieka, który ma prawo pytać i się skarżyć. Na maturze ustnej to podstawa pytania o motyw cierpienia niezawinionego; w literaturze Hiob wraca jako wzór cierpiącego sprawiedliwego.

Księga Psalmów to zbiór stu pięćdziesięciu pieśni religijnych Izraela, śpiewanych na modlitwie. Wiele z nich tradycja przypisuje królowi Dawidowi. Są wśród nich hymny wielbiące Boga, prośby i lamenty w nieszczęściu, dziękczynienia, psalmy pokutne i psalmy pouczające o tym, jak żyć. Mówi w nich zwykle „ja” lub „my” modlących się ludzi, a ich zasadą jest paralelizm: drugi człon wersetu powtarza albo rozwija myśl pierwszego.

Psalm 1 przeciwstawia dwie drogi: sprawiedliwy, który rozważa prawo Pana, jest jak drzewo zasadzone nad wodą, a niegodziwi są jak proch, który rozwiewa wiatr (w nowszych przekładach: plewy). Psalm 8 podziwia Boga w dziełach stworzenia i pyta, czym jest człowiek, że Bóg o nim pamięta, skoro uczynił go niewiele mniejszym od aniołów. W Psalmie 23 (u Wujka 22) Bóg jest pasterzem, który prowadzi na pastwiska i nad wody, a z Nim nie trzeba się bać nawet w cieniu śmierci. Psalm 42 (u Wujka 41) porównuje tęsknotę za Bogiem do jelenia spragnionego wody. Psalm 130 (u Wujka 129) to wołanie z głębi nieszczęścia i nadzieja na przebaczenie, a Psalm 137 (u Wujka 136) – płacz wygnańców nad rzekami Babilonu, którzy na obczyźnie nie chcą śpiewać pieśni Syjonu.

Psalmy pokazują całą skalę uczuć człowieka wobec Boga: zachwyt, ufność, tęsknotę, skargę, żal za grzechy i nadzieję. Dlatego są źródłem motywów wiary, modlitwy i nadziei w cierpieniu. W polskiej literaturze przełożył je wierszem Jan Kochanowski w Psałterzu Dawidowym. Uwaga na numerację: Wujek, za łacińską Wulgatą, liczy większość psalmów o jeden niżej niż Biblia Tysiąclecia (Ps 23 to u niego Ps 22).

Mówi w niej Kohelet (u Wujka: Ekklesiastes), który przedstawia się jako syn Dawida i król w Jerozolimie; tradycja utożsamiała go z Salomonem. Księga zaczyna się wołaniem „marność nad marnościami, i wszystko marność” i niemal tymi samymi słowami zamyka rozważania mędrca, przed krótkim zakończeniem. Kohelet obserwuje świat: pokolenia przychodzą i odchodzą, słońce wschodzi i zachodzi, rzeki płyną do morza, które się nie przepełnia, a pod słońcem nie ma nic nowego. Sam spróbował wszystkiego – mądrości, przyjemności, wina, wielkich budowli, ogrodów i bogactwa – i we wszystkim znalazł marność i „utrapienie ducha”; mądrość też nie chroni przed śmiercią, a „kto przyczynia umiejętności, przyczynia i pracy”.

W rozdziale 3 wylicza, że wszystko ma swój czas: rodzenia i umierania, sadzenia i wyrywania, płaczu i śmiechu, milczenia i mówienia, wojny i pokoju. Zauważa, że człowiek i zwierzę umierają tak samo i wracają do prochu. Radzi więc cieszyć się chlebem, winem, życiem z ukochaną osobą i owocami własnej pracy, bo to dar Boga, i robić wszystko, co się da, póki trwa życie. Młodego człowieka wzywa, by pamiętał o Stwórcy, zanim przyjdzie starość, i opisuje ją obrazowo aż do śmierci, gdy proch wraca do ziemi, a duch do Boga. Na końcu pada wskazanie: „Boga się bój a strzeż przykazania jego”, bo Bóg osądzi każdy czyn.

Kohelet to mędrzec, który bez złudzeń mówi o przemijaniu i o tym, że ludzkie dążenia – bogactwo, sława, nawet mądrość – są nietrwałe wobec śmierci. Nie wzywa jednak do rozpaczy: radzi przyjmować z wdzięcznością proste radości i żyć uczciwie przed Bogiem. Z tej księgi pochodzi motyw vanitas, czyli marności, ważny w baroku. Na maturze ustnej to podstawa pytania o człowieka wobec niestałości świata, a w 2024 roku CKE pytała, czy obraz In ictu oculi jest zgodny z wymową tej księgi.

Jezus siedzi w łodzi nad jeziorem i mówi do tłumu zgromadzonego na brzegu. Siewca wychodzi siać. Część ziarna pada przy drodze i wydziobują je ptaki. Część pada na grunt skalisty, gdzie jest mało ziemi: szybko wschodzi, ale w słońcu usycha, bo nie ma korzeni. Część pada między ciernie, które ją zagłuszają. Reszta pada na dobrą ziemię i wydaje plon – jedno ziarno stokrotny, inne sześćdziesięciokrotny, inne trzydziestokrotny. Jezus kończy wezwaniem: „Kto ma uszy ku słuchaniu, niechaj słucha”.

Potem sam objaśnia uczniom przypowieść. Ziarno to słowo o królestwie Bożym. Ziarno przy drodze to człowiek, który słucha, ale nie rozumie, więc zły porywa to, co w nim posiano. Grunt skalisty to ktoś, kto przyjmuje słowo z radością, ale gdy przychodzą trudności i prześladowania, szybko odpada. Ciernie to troski tego świata i złudne bogactwa, które zagłuszają słowo. Dobra ziemia to ten, kto słucha, rozumie i wydaje owoc.

Przypowieść mówi o tym, że to samo słowo różnie trafia do ludzi: wszystko zależy od tego, jak je przyjmą – z uwagą, wytrwałością i bez przywiązania do bogactw. To jedna z niewielu przypowieści, które Jezus sam objaśnia. Jest na liście lektur wykreślonych w 2024 roku, do których w latach 2025–2028 wolno się odwołać na egzaminie ósmoklasisty.

Jezus porównuje królestwo niebieskie do dziesięciu panien, które z lampami wychodzą na spotkanie pana młodego. Pięć z nich jest roztropnych (u Wujka: mądrych) i oprócz lamp zabiera naczynia z oliwą, a pięć nierozsądnych (u Wujka: głupich) nie bierze zapasu. Pan młody się spóźnia, więc wszystkie zasypiają. O północy rozlega się wołanie, że nadchodzi. Panny poprawiają lampy, a nierozsądne proszą pozostałe o oliwę, bo ich lampy gasną. Te odmawiają, żeby nie zabrakło dla wszystkich, i odsyłają je do sprzedających. Gdy nierozsądne idą kupić oliwę, przychodzi pan młody: gotowe wchodzą z nim na ucztę weselną i drzwi zostają zamknięte. Spóźnione wracają i wołają, by im otworzyć, ale słyszą, że pan ich nie zna.

Przypowieść wzywa do czujności i gotowości, bo nikt nie zna dnia ani godziny przyjścia Pana – czyli końca świata i sądu, ale też własnej śmierci. Roztropność oznacza tu przygotowanie się zawczasu; tego przygotowania nie da się pożyczyć od innych w ostatniej chwili. Przypowieść jest na liście lektur wykreślonych w 2024 roku, do których ósmoklasista może się odwołać w latach 2025–2028.

Pewien człowiek wyjeżdża w daleką podróż i powierza sługom swój majątek: jednemu daje pięć talentów, drugiemu dwa, trzeciemu jeden – każdemu według jego możliwości. Talent to w czasach Jezusa duża suma pieniędzy. Pierwszy sługa obraca pieniędzmi i zyskuje pięć kolejnych talentów, drugi zyskuje dwa. Trzeci wykopuje dół i zakopuje pieniądze pana w ziemi.

Po długim czasie pan wraca i rozlicza sługi. Dwaj pierwsi przynoszą podwojone sumy. Pan chwali każdego z nich tymi samymi słowami, nazywa go sługą dobrym i wiernym, obiecuje mu władzę nad wieloma rzeczami i zaprasza do swojej radości. Trzeci oddaje jeden talent i tłumaczy, że bał się pana, bo wie, że jest surowy i zbiera tam, gdzie nie siał. Pan nazywa go sługą złym i gnuśnym: mógł przynajmniej oddać pieniądze bankierom, a wtedy pan odebrałby je z zyskiem. Każe mu odebrać talent, dać go temu, który ma dziesięć, a nieużytecznego sługę wyrzucić w ciemności, gdzie jest płacz i zgrzytanie zębów.

Talenty to dary, które człowiek otrzymuje od Boga: zdolności, czas, możliwości. Przypowieść uczy, że trzeba je rozwijać i pomnażać, a nie zakopywać ze strachu czy lenistwa; od każdego oczekuje się tyle, ile otrzymał. Stąd słowo „talent” w znaczeniu zdolności. CKE nawiązała do tej przypowieści w tekście egzaminu ósmoklasisty z 2023 roku: w przypisie wyjaśniła, że każdy człowiek dostaje jakiś dar, który powinien pomnożyć, czyli rozwinąć.

Znawca Prawa, chcąc wystawić Jezusa na próbę, pyta, co trzeba robić, by osiągnąć życie wieczne. Jezus odsyła go do Prawa, a on sam przytacza przykazanie miłości Boga i bliźniego jak siebie samego. Jezus potwierdza, że to dobra odpowiedź, ale rozmówca, chcąc się usprawiedliwić, dopytuje: „A któż jest mój bliźni?”.

Wtedy Jezus opowiada przypowieść. Człowiek idący z Jerozolimy do Jerycha wpada w ręce zbójców, którzy go obrabowują, ranią i zostawiają na wpół umarłego. Tą samą drogą przechodzi kapłan, widzi go i mija. Tak samo robi lewita. Dopiero przejeżdżający Samarytanin, obcy dla Żydów, wzrusza się, opatruje mu rany oliwą i winem, wsadza go na swoje juczne zwierzę, zawozi do gospody i się nim opiekuje. Nazajutrz daje gospodarzowi dwa denary (u Wujka: dwa grosze) i obiecuje oddać przy powrocie wszystko, co ten wyda ponadto. Jezus pyta, który z trzech okazał się bliźnim napadniętego. Znawca Prawa odpowiada, że ten, który okazał mu miłosierdzie, a Jezus mówi: „Idźże, i ty uczyń także”.

Przypowieść odpowiada na pytanie, kim jest bliźni: nie tylko ktoś z mojego narodu czy wspólnoty, ale każdy, kto potrzebuje pomocy – a bliźnim staję się ja, gdy mu pomagam. Kapłan i lewita, ludzie religii, przechodzą obojętnie, a pomaga ten, po kim słuchacze Jezusa najmniej by się tego spodziewali. To podstawowy biblijny przykład w tematach o pomaganiu innym, miłosierdziu i obojętności.

Młodszy z dwóch synów prosi ojca o należną mu część majątku, wyjeżdża do dalekiego kraju i trwoni wszystko, żyjąc rozpustnie. Gdy nastaje głód, zaczyna cierpieć biedę, najmuje się do pasienia świń i chciałby się najeść tym, co jedzą świnie, ale nikt mu nic nie daje. Wtedy opamiętuje się: w domu ojca nawet najemnicy mają dość chleba. Postanawia wrócić, wyznać, że zgrzeszył przeciw niebu i przeciw ojcu, i prosić, by ojciec przyjął go jak najemnika.

Ojciec widzi go z daleka, wzrusza się, biegnie mu na spotkanie, rzuca mu się na szyję i całuje. Każe przynieść najlepszą szatę, pierścień i sandały, zabić utuczone cielę i wyprawić ucztę, bo – jak mówi – „ten mój syn umarł był, a ożył: zginął był, a nalazł się”. Starszy syn wraca z pola, słyszy muzykę i tańce i z gniewu nie chce wejść do domu: wypomina ojcu, że służy mu od lat i nigdy nie dostał nawet koźlęcia na ucztę z przyjaciółmi. Ojciec odpowiada, że starszy syn zawsze jest z nim i wszystko, co ma, należy do niego, ale trzeba się cieszyć, bo jego brat wrócił.

To przypowieść o przebaczeniu i miłości ojca, która wyprzedza skruchę syna: ojciec wybiega naprzeciw, zanim syn zdąży wyznać winę. Młodszy syn to obraz grzesznika, który się nawraca, starszy – człowieka, który nie umie cieszyć się cudzym ocaleniem. Listy jej nie nazywają, ale lista ósmoklasisty mówi o „wybranych przypowieściach ewangelicznych”, a ta jest jedną z nich; na maturze zasady CKE uznają za lekturę każdą księgę biblijną. Przydaje się w tematach o relacjach rodziców z dziećmi, winie i przebaczeniu.

Ostatnia księga Biblii jest zapisem widzeń, które Jan otrzymał na wyspie Patmos, gdzie przebywał jako zesłaniec „dla słowa Bożego i świadectwa Jezusa”. Najpierw spisuje listy do siedmiu Kościołów w Azji Mniejszej z pochwałami i przestrogami. Potem widzi w niebie tron Boga, dwudziestu czterech starców i cztery istoty żywe. W prawej ręce Siedzącego na tronie jest księga zapieczętowana siedmioma pieczęciami, którą może otworzyć tylko Baranek – Chrystus „stojący jako zabity”. Otwarcie pierwszych czterech pieczęci wypuszcza czterech jeźdźców na koniach: białym, rudym (u Wujka: rydzym), czarnym (wronym) i bladym, a ostatni z nich ma na imię Śmierć. Przy szóstej pieczęci trzęsie się ziemia, słońce czernieje, a gwiazdy spadają.

Następnie siedmiu aniołów kolejno dmie w trąby, a każda trąba sprowadza klęskę: grad i ogień zmieszany z krwią palą trzecią część ziemi, trzecia część morza staje się krwią, gwiazda Piołun zatruwa wody, zaćmiewa się trzecia część słońca, księżyca i gwiazd. Jan widzi Niewiastę obleczoną w słońce i wielkiego smoka, którego Michał Archanioł zrzuca z nieba, a potem Bestię wychodzącą z morza, której liczba to sześćset sześćdziesiąt sześć. Wylane zostają czasze gniewu Bożego, upada wielkie miasto Babilon, Chrystus na białym koniu pokonuje Bestię, a szatan zostaje związany na tysiąc lat i w końcu pokonany. Umarli stają przed tronem na sądzie i są sądzeni według swoich uczynków. Na końcu Jan ogląda nowe niebo i nową ziemię oraz Nowe Jeruzalem, w którym Bóg otrze każdą łzę i nie będzie już śmierci. Księga kończy się wołaniem: „Przyjdź, Panie Jezu!”.

Apokalipsa znaczy „objawienie”. To wizja końca świata pełna symboli – liczb, barw, zwierząt i kataklizmów – ale jej sens nie jest tylko katastroficzny: po zniszczeniu przychodzi sąd, zwycięstwo dobra nad złem i nowy świat bez cierpienia. Stąd motywy końca świata, sądu ostatecznego, walki dobra ze złem i nadziei. Na maturze ustnej to podstawa pytania o wizję końca świata, a w 2023 roku CKE kazała porównać jej fragment z Piosenką o końcu świata Czesława Miłosza.