Mitologia Jana Parandowskiego (cz. I Grecja)

Z chaosu wyłania się pierwsza para bogów: niebo, Uranos, i ziemia, Gaja. Rodzą się z nich tytani, wśród których najstarszy jest Okeanos, i potworne rodzeństwo: jednoocy cyklopi oraz sturęcy olbrzymi. Uranos nie jest rad z tego szkaradnego potomstwa i nie ufa mu, więc strąca je do Tartaru, podziemnej otchłani. Gaja namawia najmłodszego tytana, Kronosa, do buntu: Kronos rani ojca sierpem i odbiera mu władzę, a z krwi Uranosa rodzą się Erynie, boginie zemsty.

Kronos rządzi z żoną Reją, ale pamięta klątwę ojca, że i jego obali syn, więc połyka kolejne dzieci. Szóste ratuje Reja: mężowi podaje kamień zawinięty w pieluszki, a niemowlę, Zeusa, ukrywa w grocie na Krecie, gdzie karmi je koza Amalteja. Dorosły Zeus sprawia, że ojciec zwraca połknięte rodzeństwo: Hadesa, Posejdona, Herę, Demeter i Hestię. Wojna z tytanami trwa dziesięć lat, aż Zeus uwalnia z Tartaru cyklopów i sturękich; rozstrzygają ją jego pioruny i siła sturękich, którzy strącają tytanów do Tartaru. Ostatnie zagrożenie, bunt gigantów, synów Ziemi, bogowie odpierają z pomocą śmiertelnika Heraklesa, bo według księgi przeznaczenia tylko człowiek może ich pokonać.

To mit o powstaniu świata i bogów, w którym powtarza się jeden wzór: ojciec boi się dzieci, syn obala ojca, przemoc rodzi przemoc, aż porządek ustanawia Zeus. Walkę z gigantami Grecy widzieli jako zwycięstwo ładu nad dziką siłą; Parandowski zauważa, że po wojnach perskich dostrzegano w niej obraz zmagań z barbarzyńską Azją. Do porównania z biblijnym opisem stworzenia.

Po zwycięstwie trzej bracia ciągną losy: Zeusowi przypadają niebo i ziemia z Olimpem, Posejdonowi morze, Hadesowi podziemne królestwo zmarłych, a Zeus jako pan nieba ogłasza się najwyższym z bogów. Olimp jest krainą wiecznej wiosny, do której nie dociera zimny wiatr ani zwierzęta; pod szczytem stoi złoty pałac Zeusa, a dwory pozostałych bogów zbudował Hefajstos. Bramy pilnują Hory, boginie pór roku.

Bogowie naradzają się w pałacu Zeusa, a potem ucztują: Hebe i Ganimedes podają ambrozję i nektar, Apollo śpiewa z Muzami, Charyty tańczą. Parandowski wyjaśnia przy tym, jak Grecy myśleli o bogach: są więksi i piękniejsi od ludzi, nieśmiertelni dzięki ambrozji, ale nie wieczni, bo każdy kiedyś się narodził; potężni, ale ograniczeni przeznaczeniem i władzą innych bogów; zdolni do cierpienia i namiętności.

To klucz do całej książki: bogowie greccy to ludzkie życie przeniesione w wieczność. Różni ich od człowieka nieśmiertelność, a nawet oni podlegają przeznaczeniu. Stąd w mitach boski gniew, zazdrość i kary – bogowie zachowują się jak potężni, kapryśni ludzie. Przyda się w każdej odpowiedzi o relacji człowieka i bogów.

Parandowski przypomina, że o pochodzeniu ludzi Grecy opowiadali różnie: że wyszli z ziemi, że zrodziły ich drzewa i skały, że pochodzą od bogów. Najchętniej powtarzali jednak opowieść o czterech kolejnych pokoleniach. W wieku złotym, za panowania Kronosa, ziemia rodziła sama, bez pracy rolnika, ludzie nie znali trosk ani starości, a gdy upadł Kronos, zmienili się w dobroczynne duchy.

Pokolenie srebrne było gorsze: dzieciństwo trwało sto lat, a dorosłe życie krótko i w zmartwieniach; ludzie byli źli i pyszni, nie czcili bogów, więc Zeus ich zgładził. W wieku brązowym żyli wojowniczy siłacze, którzy wszystko robili z brązu, bo nie znali żelaza. To czas herosów: Heraklesa, Tezeusza i bohaterów wojen pod Tebami i pod Troją. Ostatni wiek, żelazny, trwa do dziś.

Mit tłumaczy, skąd na świecie zło i trud: dzieje ludzi to upadek od szczęścia do pracy i cierpienia. Złoty wiek stał się toposem utraconej szczęśliwej przeszłości, do porównania z biblijnym rajem. U Parandowskiego wiek brązowy jest zarazem wiekiem herosów, więc ten mit prowadzi do podań bohaterskich. Inne zbiory liczą te wieki inaczej, na przykład pięć.

Według podania, które przytacza Parandowski, człowieka ulepił z gliny tytan Prometeusz, a duszę dał mu z ognia skradzionego ze słonecznego rydwanu. Pierwsi ludzie są jednak słabi, nadzy i bezradni, więc Prometeusz po raz drugi wykrada niebiański ogień, przynosi go na ziemię i uczy ludzi posługiwać się nim, a także sztuk i rzemiosł.

Zeus, nieufny wobec wszystkiego, co pochodzi z ziemi, każe Hefajstosowi stworzyć piękną kobietę; każdy bóg obdarza ją jakąś zaletą, stąd jej imię – Pandora. W posagu dostaje szczelnie zamkniętą glinianą beczkę. Prometeusz przejrzał podstęp i odprawił Pandorę, ale jego nierozważny brat Epimeteusz bierze ją za żonę i mimo przestrogi ulega jej namowom: gdy otwierają beczkę, na świat wylatują smutki, troski, nędza i choroby.

Prometeusz odpłaca bogom podstępem za podstęp: tak dzieli zabitego wołu, że Zeus wybiera dla bogów kości przykryte tłuszczem. Kara jest okrutna: tytan zostaje przykuty do skały na Kaukazie, a orzeł codziennie wyjada mu odrastającą wątrobę. Parandowski chwali Prometeusza jako jedną z najszlachetniejszych postaci mitologii, cierpiącej z miłości do ludzi, i wylicza jego dary: wiedzę o gwiazdach i porach roku, liczby, pismo, oswojenie zwierząt, okręty, leki i metale.

Prometeusz to buntownik i dobroczyńca ludzkości: łamie wolę bogów, bo kocha ludzi, i płaci za to męką. Od jego imienia mówimy o postawie prometejskiej. Mit Pandory tłumaczy, skąd na świecie nieszczęścia; puszka Pandory oznacza źródło kłopotów. CKE w 2025 roku kazała porównać z tym mitem wiersz Zbigniewa Herberta Stary Prometeusz.

Demeter, bogini urodzaju, zostawia córkę Persefonę na łące nad brzegiem Oceanu, gdzie dziewczyna bawi się z nimfami, i zabrania jej zrywać narcyzy: to kwiaty zwodnicze, poświęcone bóstwom podziemnym. Persefona, upewniwszy się, że nikt nie patrzy, zrywa kwiat i odurzona jego zapachem traci przytomność. Wtedy ziemia się rozstępuje i Hades, bóg zmarłych, porywa ją na wozie zaprzężonym w czarne konie. Jej krzyku nie słyszy żaden bóg, a nimfy nie przychodzą z pomocą.

Matka w podartym stroju, z rozpuszczonymi, posypanymi popiołem włosami, wędruje po świecie i na próżno pyta o córkę bogów, ludzi i ptaki. Tak opowiada Parandowski we fragmencie, który CKE wydrukowała w arkuszu, i na tym fragment się kończy. Dalszy ciąg mitu podajemy za innymi zbiorami: zrozpaczona Demeter przestaje dbać o urodzaj i ziemię nawiedza głód, aż bogowie muszą ustąpić. Persefona zjadła jednak w podziemiu ziarenka granatu, więc część roku spędza odtąd u Hadesa jako królowa zmarłych, a część na ziemi z matką. Różne wersje różnie liczą te miesiące.

Mit tłumaczy przemianę pór roku: gdy córka wraca, ziemia rozkwita, gdy odchodzi, przyroda zamiera. To także opowieść o miłości matki i o bólu po stracie dziecka – dlatego CKE zestawiła rozpacz Demeter z Trenem X Kochanowskiego. Z mitu wyrosły misteria eleuzyńskie, a obraz ziarna, które ginie w ziemi i odradza się, łączono z nadzieją na życie po śmierci.

Do zamku Hadesa prowadzą kręte drogi przez bagna, zastygłe jeziora i pustkowia pachnące siarką. Pałac otaczają potrójne mury i ognista rzeka Pyriflegeton; w czarnej sali, na złotym tronie, zasiada Hades w koronie, z berłem, obok żony Persefony. Pod zamkiem leży Tartar, miejsce najcięższych kar dla zbrodniarzy. Pilnują go Erynie, trzy siostry, które uosabiają nieubłagane wyrzuty sumienia i ścigają winnych z wężami i pochodniami; pomagają im kery, demony spragnione krwi poległych.

Trzej sędziowie zmarłych rozstrzygają, kto żył sprawiedliwie. Taka dusza odpływa na Wyspę Błogosławionych, krainę wiecznej wiosny i światła ze złotym miastem, gdzie na Polu Elizejskim ucztuje się wśród kwiatów i śpiewu ptaków. Do tego świata schodzi w książce Orfeusz, a w podziemiu karę odbywa Syzyf.

Grecki obraz zaświatów łączy dwie myśli: los zmarłych zależy od tego, jak żyli, a wina ściga człowieka także po śmierci – Erynie są obrazem sumienia. Stąd słowa, których używamy do dziś: Tartar, Pola Elizejskie, Styks. Przyda się przy pytaniu o winę i karę oraz przy porównaniu z Apokalipsą św. Jana.

Orfeusz, młody król i śpiewak z Tracji, gra tak pięknie, że słuchają go drzewa, rzeki i dzikie zwierzęta. Jego żoną jest nimfa Eurydyka i oboje kochają się bez miary. Parandowski łagodzi przyczynę nieszczęścia: Aristajos, syn Apollina, zakochuje się w Eurydyce w dolinie Tempe i nie wiedząc, że jest żoną Orfeusza, zaczyna ją gonić; uciekającą nimfę kąsa żmija i Eurydyka umiera.

Zrozpaczony Orfeusz przestaje śpiewać, a potem schodzi do podziemia uzbrojony tylko w lutnię. To wystarcza: Charon przewozi go przez Styks, Cerber milknie, a przed władcą zmarłych płaczą nawet Erynie. Hades oddaje mu żonę pod jednym warunkiem: Orfeusz ma iść przodem i nie oglądać się za siebie; Eurydyka idzie za nim, a za nią Hermes, który ma ją wyprowadzić. Tuż przed wyjściem Orfeusz nie wytrzymuje i odwraca się. Traci żonę na zawsze, a bramy podziemia drugi raz się przed nim nie otwierają.

Po powrocie do Tracji szalone menady, towarzyszki Dionizosa, rozrywają go na strzępy. Jego głowa płynie rzeką do morza, wciąż powtarzając imię żony, aż zatrzymuje się na Lesbos, gdzie na jej grobie powstaje wyrocznia; Muzy grzebią ciało u stóp Olimpu.

To najważniejszy grecki mit o miłości silniejszej niż śmierć, a zarazem o tym, że nawet ona nie znosi granicy między żywymi a zmarłymi. Orfeusz jest też wzorem artysty, którego sztuka wzrusza bogów i potwory. Spojrzenie wstecz można czytać jako brak zaufania, słabość albo zbyt wielką tęsknotę.

Syzyf zakłada Korynt i czyni go bogatym miastem z portem, na którym miasto zarabia na każdym zawijającym statku. Jest ulubieńcem bogów i bywa na ucztach na Olimpie, ma jednak słabość do plotek: pewnego razu zdradza ludziom tajemnicę Zeusa. Rozgniewany Zeus posyła po niego boga śmierci, Tanatosa, ale przebiegły król więzi go zakutego w kajdany w piwnicy i ludzie przestają umierać. Dopiero Ares uwalnia Tanatosa.

Umierając, Syzyf każe żonie nie grzebać swojego ciała, a potem w podziemiu skarży się na nią i wyprasza powrót na ziemię, by ją ukarać. Nie wraca. Żyje jeszcze długo i cicho, aż Tanatos go zaskakuje i zabiera jego duszę. W podziemiu Syzyf dostaje karę: ma wtoczyć ogromny kamień na stromą górę, lecz głaz zawsze wymyka mu się tuż przed szczytem i trzeba zaczynać od nowa. Parandowski dodaje przypuszczenie, skąd mogło się wziąć to podanie.

Kara Syzyfa spada na pychę człowieka, który przechytrzył śmierć i bogów, ale stała się też obrazem trudu bez końca i bez skutku: syzyfowa praca. Stąd tytuł powieści Żeromskiego Syzyfowe prace. Albert Camus w eseju Mit Syzyfa zobaczył w nim człowieka, który mimo bezsensu nie przestaje działać.

Niobe, córka Tantalosa (Tantala) i żona tebańskiego króla Amfiona, ma czternaścioro dzieci i jest z nich tak dumna, że drwi z bogini Latony, matki zaledwie dwojga. Urażona Latona skarży się swoim dzieciom, Apollinowi i Artemidzie, a ci strzałami z łuku zabijają całe potomstwo Niobe. Osierocona matka wraca do rodzinnego Sipylos i długo przesiaduje na górze nad miastem, aż bogowie zamieniają ją w kamień. Nawet skamieniała nie przestaje cierpieć: ze skały płyną jej łzy jako źródło.

To mit o pysze ukaranej przez bogów: człowiek, który porównuje się z bóstwem, ściąga nieszczęście na siebie i najbliższych. Niobe jest zarazem symbolem cierpiącej matki – tak określał ją informator CKE – a Kochanowski wspomina ją w ostatnich wersach Trenu IV.

Na Krecie panuje Minos, mądry król, który rośnie w potęgę dzięki handlowi i flocie, a nie dzięki podbojom. Jego dom nie zna jednak szczęścia: żona Pazyfae rodzi dziecko pół człowieka, pół byka – Minotaura. Potwór zostaje zamknięty w labiryncie, gmachu o niezliczonych komnatach, zbudowanym przez Ateńczyka Dedala, mistrza wszystkich sztuk i wynalazcę. Dedal tęskni za ojczyzną, ale król nie chce go wypuścić, bo jego zaufany doradca zna tajemnice państwa.

Wynalazca robi więc z ptasich piór sklejonych woskiem skrzydła dla siebie i syna Ikara. Przestrzega chłopca, by leciał środkiem: nie za wysoko, bo słońce roztopi wosk, i nie za nisko, bo pióra nasiąkną wilgocią. Ludzie na ziemi patrzą na nich ze zdumieniem. Ikar, upojony lotem, zapomina o przestrodze i wzbija się coraz wyżej; wosk topnieje, pióra opadają, a chłopiec spada i ginie. Ojciec odnajduje ciało i grzebie syna, a wyspę nazwano Ikarią, morze zaś Ikaryjskim.

Mit zestawia dwie postawy: rozważny Dedal zna granice, a Ikar w zachwycie nad wolnością je przekracza i płaci życiem. Ikar bywa symbolem lekkomyślności i nieposłuszeństwa, ale też młodzieńczego marzenia, by sięgnąć wyżej; Dedal – geniuszu wynalazcy i ojcowskiego bólu. Pasuje do tematów o buncie, o błędnej ocenie sytuacji i o relacji ojca z synem.

Młody Tezeusz przychodzi do Aten nieznany nikomu. Robotnicy przy budowie świątyni szydzą z delikatnego chłopca o długich włosach, więc ten podnosi parę wołów i rzuca je wyżej niż dach. Stary król Ajgeus (Egeusz) poznaje w nim syna po mieczu i sandałach. Tezeusz, by zdobyć przychylność ludu, chwyta żywcem dzikiego byka spod Maratonu.

Wkrótce z Krety przybywają posłowie po coroczną daninę: siedem dziewcząt i siedmiu chłopców, losowanych na pożarcie Minotaurowi. Tezeusz sam zgłasza się, że zabije potwora. Ojciec daje mu czerwony żagiel na znak szczęśliwego powrotu; czarny ma zwiastować klęskę. Na Krecie zakochuje się w nim córka Minosa, Ariadna, i daje mu kłębek nici. Tezeusz przywiązuje nić u wejścia do labiryntu, zabija Minotaura i wraca po niej do wyjścia.

Odpływa z Ariadną, ale zostawia ją śpiącą na wyspie Naksos, gdzie poślubia ją Dionizos. W drodze do domu zapomina zmienić żagla; Ajgeus, widząc z nadmorskiej skały czarny żagiel, w rozpaczy rzuca się w morze. Parandowski opowiada też późniejsze dzieje Tezeusza: jak zjednoczył gminy Attyki wokół Aten i zrzekł się władzy królewskiej.

Tezeusz to heros, który ratuje swoje miasto od haniebnej daniny – wzór odwagi i poświęcenia dla wspólnoty, a dla Ateńczyków także twórca ich państwa. Mit ma jednak ciemne strony: porzuconą Ariadnę i śmierć ojca z powodu zapomnianego żagla. Nić Ariadny oznacza dziś sposób wyjścia z zawiłej sytuacji. Informator CKE zestawiał ten mit z Historią Minotaura Herberta.

Mit opowiada, że Herakles, syn Zeusa i śmiertelnej Alkmeny, już w kołysce dusi węże zesłane przez zazdrosną Herę. Musi służyć tchórzliwemu królowi Myken, Eurysteuszowi, i wykonać dla niego dwanaście prac ponad ludzkie siły: zabija lwa nemejskiego i hydrę lernejską, chwyta łanię kerynejską i dzika erymantejskiego, oczyszcza stajnie Augiasza, przepędza ptaki stymfalijskie, a w ostatniej pracy wyprowadza z podziemia trzygłowego Cerbera. U Parandowskiego, w opowieści o narodzinach świata, pomaga też bogom pokonać gigantów.

Według mitu ginie przez zazdrość żony, Dejaniry. Centaur Nessos, zabity przez Heraklesa, przed śmiercią namawia ją, by nasączyła szatę męża jego krwią, rzekomo dla zachowania miłości, a krew okazuje się trucizną. Bohater każe się położyć na stosie na górze Ojcie, a po śmierci zostaje przyjęty na Olimp, otrzymuje nieśmiertelność i za żonę Hebe, boginię młodości. Według hasła o Mitologii w przeglądzie Our Mythical Childhood (Uniwersytet Warszawski) Parandowski przedstawia go jako wzór: pokornego wobec Eurysteusza, sprawiedliwego, bo oczyszcza drogi z rozbójników, i dobrego, a niektóre okrutne szczegóły jego dziejów pomija.

Herakles to największy grecki heros: siła w służbie innych, wytrwałość w trudzie i nagroda nieśmiertelności. Jego prace stały się przysłowiowe – herkulesowa praca, stajnia Augiasza – a w Odzie do młodości Mickiewicza jest wzorem młodzieńczej śmiałości. Pasuje do tematów o pracy, wysiłku i poświęceniu.

Królowi Teb, Lajosowi, wyrocznia zapowiada, że zginie z ręki syna, a ten poślubi własną matkę, Jokastę. Rodzice każą więc przebić nowo narodzonemu synkowi pięty i porzucić go w górach. Pasterze zanoszą dziecko do Koryntu, gdzie wychowuje je bezdzietna królowa; od spuchniętych nóg chłopiec dostaje imię Edyp. Wyśmiewany jako podrzutek, pyta wyrocznię w Delfach i słyszy, że zabije ojca i ożeni się z matką. Myśląc, że chodzi o władców Koryntu, odchodzi w inne strony – i w ciasnym górskim wąwozie zabija w kłótni nieznajomego pana na wozie, swojego prawdziwego ojca.

Pod Tebami grasuje Sfinks, który codziennie porywa ludzi. Kto rozwiąże jego zagadkę, ma dostać tron i rękę wdowy po królu. Edyp odpowiada, że chodzi o człowieka, który w dzieciństwie chodzi na czworakach, potem na dwóch nogach, a na starość podpiera się laską, i potwór rzuca się w przepaść. Edyp zostaje królem i żeni się z Jokastą – tak, nieświadomie, spełnia się przepowiednia. Parandowski opowiada dalej, jak na Teby spadają klęski, a wezwany wieszcz Tejrezjasz odkrywa prawdę: Jokasta odbiera sobie życie, Edyp wykłuwa sobie oczy i jako żebrak opuszcza miasto, prowadzony przez córki; umiera w Kolonos pod Atenami.

Edyp to bohater tragiczny: chce uciec przed przeznaczeniem i właśnie ucieczką je wypełnia. Mit stawia pytanie o winę człowieka, który zbłądził nieświadomie, i o granice ludzkiej wolności wobec losu. Dzieje rodu Labdakidów prowadzą wprost do Antygony Sofoklesa, którą czytasz jako osobną lekturę.

Na weselu Peleusa i bogini morskiej Tetydy zjawia się nieproszona Eris, bogini niezgody, i rzuca na stół złote jabłko z napisem: dla najpiękniejszej. Kłócą się o nie Hera, Atena i Afrodyta, więc Zeus czyni sędzią młodego pasterza Parysa. Hera obiecuje mu władzę, Atena mądrość, a Afrodyta najpiękniejszą kobietę świata, Helenę; Parys oddaje jabłko Afrodycie.

Gdy wychodzi na jaw, że jest królewskim synem z Troi, Parys jedzie do Sparty, gdzie podejmuje go król Menelaos. Menelaos musi wyjechać i prosi gościa, by czuł się jak u siebie, a ten jeszcze tej nocy porywa jego żonę, Helenę, do Troi. Złamanie świętego prawa gościnności oburza całą Grecję i wybucha wojna, którą dowodzi Agamemnon, brat Menelaosa. Dalsze jej dzieje znasz także z Iliady.

Mit pokazuje, jak z urazy i próżności rodzi się wielka wojna; jabłko niezgody to dziś przyczyna sporu, a sąd Parysa – wybór, który wszystko przesądza. Ważny jest motyw gościnności, którą Grecy uważali za prawo święte. Do mitu o wojnie trojańskiej, a dokładniej o koniu trojańskim, odwoływało się zadanie 7 matury z 2023 roku.

Po latach wędrówki Feakowie zostawiają śpiącego Odyseusza na brzegu Itaki. Atena ostrzega go, że w pałacu rządzą się zalotnicy, książęta z sąsiednich wysp, którzy starają się o rękę Penelopy i o jego dziedzictwo. Penelopa długo ich zwodziła: obiecała wybrać męża, gdy skończy szyć szatę pośmiertną dla ojca (w Odysei to Laertes, ojciec Odyseusza), i nocami pruła to, co uszyła w dzień, aż podstęp się wydał.

Atena zamienia Odyseusza w starego żebraka, by nikt go nie poznał. Rozpoznaje go tylko stary pies Argos, który poznaje głos i woń pana i zaraz potem zdycha. Następnego dnia odbywają się zawody o rękę Penelopy: trzeba napiąć łuk Odyseusza i przestrzelić rząd dwunastu toporów. Nikt nie potrafi nawet napiąć cięciwy; dopiero żebrak, któremu wtajemniczony Telemach każe podać łuk, trafia przez wszystkie topory, a potem zabija zalotników. Penelopie po dwudziestu latach rozłąki mąż wydaje się obcy i nie umie się z nim przywitać; rzuca mu się w ramiona dopiero, gdy mówi o sprawach znanych tylko im dwojgu.

Penelopa to wzór wiernej żony – tak nazywał ją informator CKE – a Odyseusz wzór sprytu, cierpliwości i tęsknoty za domem. Mit mówi o wierności, o rozpoznaniu po latach i o ojczyźnie jako celu wędrówki. Pełną opowieść znajdziesz w Odysei Homera.