Matura 2027 · epoka literacka
Starożytność to pierwsza i najdłuższa epoka literacka: od pierwszych zapisów pismem w IV tysiącleciu p.n.e. do upadku cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku. Dała literaturze Biblię, mity, eposy Homera, tragedię grecką i poezję Horacego, a na maturze to epoka Antygony, Iliady, Mitologii i ksiąg biblijnych, o które CKE pyta w teście historycznoliterackim i na egzaminie ustnym.
Starożytność liczy się od powstania pierwszych cywilizacji opartych na piśmie, w IV tysiącleciu p.n.e., gdy Sumerowie zaczęli używać pisma klinowego, do 476 roku, gdy władzę stracił ostatni cesarz zachodniorzymski, Romulus Augustulus. Niektóre podręczniki zamykają epokę w 395 roku, gdy po śmierci Teodozjusza I cesarstwo podzielono na dwie części, inne piszą ogólnie o V wieku n.e.
Na lekcjach polskiego najwięcej miejsca zajmuje antyk, czyli kultura starożytnej Grecji i Rzymu. Jego literatura zaczyna się od eposów Homera, powstałych zapewne w VIII–VII wieku p.n.e., dlatego część podręczników podaje dla epoki ramy od VIII wieku p.n.e. do V wieku n.e. Druga wielka tradycja starożytności to Biblia: księgi Starego Testamentu powstawały przez wiele wieków, do I wieku p.n.e., a Nowy Testament w I wieku n.e.
Literatura polska narodziła się dopiero w średniowieczu, więc starożytność nie ma osobnych dat polskich ani europejskich: jej ramy są wspólne. Na maturze to pełnoprawna epoka z periodyzacji CKE, do której należą Biblia, Iliada, Odyseja, Antygona i utwory, z którymi rozmawiają wszystkie późniejsze epoki.
Słowo starożytność mówi o czasach najdawniejszych: w tradycyjnym podziale dziejów Europy to pierwsza epoka, przed średniowieczem i nowożytnością. Częściej usłyszysz na lekcjach słowo antyk, od łacińskiego antiquus, czyli ‘dawny’.
Oba słowa nie znaczą tego samego. Antyk to kultura Grecji i Rzymu, mniej więcej od I tysiąclecia p.n.e. do V wieku n.e., a starożytność obejmuje także starsze cywilizacje Bliskiego Wschodu, Egipt i świat, z którego wyrosła Biblia.
Pierwsze cywilizacje powstały na Bliskim Wschodzie, w Mezopotamii i w Egipcie. Tam wynaleziono pismo i spisano najstarsze utwory, między innymi mezopotamski epos o Gilgameszu. Z tego samego świata wyrósł starożytny Izrael, którego święte księgi, a potem pisma pierwszych chrześcijan, złożyły się na Biblię.
Grecja nie była jednym państwem, tylko światem niezależnych miast-państw, czyli poleis. W V wieku p.n.e. Grecy obronili się przed Persją w bitwach pod Maratonem (490 p.n.e.) i pod Salaminą (480 p.n.e.), a Ateny przeżyły za Peryklesa największy rozkwit. Rządziła w nich demokracja, w której decyzje podejmowali obywatele, i właśnie tam, w teatrze, wystawiano tragedie Ajschylosa, Sofoklesa i Eurypidesa. Podboje Aleksandra Wielkiego, zmarłego w 323 roku p.n.e., rozniosły kulturę grecką aż po Egipt i Indie.
Rzym przez kilka wieków był republiką, a po wojnach domowych Oktawian August został pierwszym cesarzem. Za jego rządów tworzyli Wergiliusz, Horacy i Owidiusz, a literatura łacińska świadomie naśladowała grecką. W IV wieku cesarz Konstantyn Wielki uprzywilejował chrześcijaństwo i przeniósł stolicę do Konstantynopola, a Teodozjusz I uczynił je religią państwową. Najazdy plemion barbarzyńskich w czasie wędrówki ludów osłabiły zachodnią część cesarstwa, która upadła w 476 roku. To, co z antyku przetrwało, przejęło chrześcijańskie średniowiecze.
Grecy tłumaczyli świat mitami: opowieściami o bogach, herosach i początkach świata, które wyjaśniały, skąd się wziął ogień, dlaczego istnieje zło i co czeka człowieka po śmierci. Nad bogami i ludźmi stoi los, czyli fatum, któremu nie można się wymknąć. Bohater tragedii popada w konflikt nie do rozwiązania, a jego klęska wzbudza w widzu litość i trwogę, które przynoszą oczyszczenie, nazwane przez Arystotelesa katharsis.
Grecy stworzyli też filozofię, czyli umiłowanie mądrości. Sokrates pytał, czym jest dobro i jak żyć, Platon uczył, że prawdziwie istnieją idee, a rzeczy widzialne są tylko ich odbiciem, Arystoteles pisał o logice, o państwie i o sztuce poezji. Późniejsze szkoły podpowiadały, jak żyć szczęśliwie: stoicy zalecali spokój ducha wobec tego, co nie zależy od człowieka, epikurejczycy rozsądne korzystanie z przyjemności. Rzymianin Horacy radził w pieśniach korzystać z dnia, bo czas ucieka.
Biblia przyniosła inny obraz świata: jeden Bóg stwarza świat i człowieka, zawiera z nim przymierze i prowadzi go przez historię ku końcowi czasów. Pytania o cierpienie niewinnego w Księdze Hioba, o marność wszystkiego w Księdze Koheleta i o koniec świata w Apokalipsie św. Jana wracają w literaturze wszystkich późniejszych epok. Myśl grecka i Biblia to dwa źródła, z których czerpały wszystkie późniejsze epoki. Św. Augustyn, którego Wyznania powstały około 397–400 roku, połączył je w myśli chrześcijańskiej i bywa zaliczany do najważniejszych twórców średniowiecza, choć według dat jego dzieło należy jeszcze do starożytności.
Bohaterowie starożytni stają przed przeznaczeniem, którego nie mogą zmienić. Antygona wybiera śmierć, by pochować brata, Kreon za późno rozumie swój błąd, a Achilles wie, że zginie pod Troją, a mimo to wraca do walki. W Księdze Hioba człowiek pyta Boga, dlaczego cierpi niewinny.
Spór Antygony i Kreona to wzór konfliktu sumienia z prawem państwa: dziewczyna słucha nakazu bogów i zwyczaju pogrzebu, król broni porządku w mieście. O ten motyw pyta jedno z pytań jawnych matury ustnej.
Gdzie go znajdziesz:Antygona
Odyseusz przez dziesięć lat wraca z Troi na Itakę, a Eneasz wędruje z Troi do Italii, by założyć ród, z którego wyrośnie Rzym. Wędrówka staje się obrazem ludzkiego życia, wierności i tęsknoty.
Prometeusz wykrada bogom ogień dla ludzi i zostaje okrutnie ukarany, Antygona sprzeciwia się władcy w imię wierności bratu. Z tych postaci późniejsze epoki zrobiły symbole buntu i ofiary, a CKE pytała o Prometeusza w wierszu Zbigniewa Herberta.
Gdzie go znajdziesz:MitologiaMity greckieAntygona
Kohelet powtarza, że wszystko jest marnością, a Horacy radzi korzystać z dnia, bo czas ucieka. Te dwa głosy, biblijny i antyczny, wracają w średniowiecznym memento mori, w barokowej poezji vanitas i w poezji współczesnej.
Gdzie go znajdziesz:Biblia
Orfeusz schodzi do podziemia po zmarłą żonę Eurydykę, a Demeter tak rozpacza po porwanej córce Persefonie, że świat przestaje rodzić. W tych mitach miłość przekracza granicę życia i śmierci; o miłość silniejszą niż śmierć pyta też matura ustna.
Gdzie go znajdziesz:MitologiaMity greckie
Apokalipsa św. Jana przedstawia koniec świata jako kataklizm i sąd, po którym przychodzi nowe niebo i nowa ziemia. Ten obraz przetwarza literatura do dziś, a CKE zestawiła go w teście z Piosenką o końcu świata Czesława Miłosza.
Gdzie go znajdziesz:Biblia
W okresie klasycznym, w V i IV wieku p.n.e., głównym ośrodkiem sztuki greckiej stały się Ateny. W architekturze szeroko stosowano porządek joński, między innymi w budowlach na ateńskim Akropolu, a później koryncki. Budowle stały się bardziej monumentalne, powstały pierwsze kamienne teatry, a rzeźby zyskały na realizmie i dynamice.
Za panowania Oktawiana Augusta gruntownie rozbudowano Rzym i działał architekt Witruwiusz. Do sztuki antycznej świadomie wróciły później renesans i klasycyzm oświecenia, szukając w niej wzoru ładu i proporcji.
„Gniew Achilla, bogini, głoś, obfity w szkody,”
Homer, Iliada, tłum. Franciszek Ksawery Dmochowski
Pierwszy wers Iliady: poeta zwraca się do bogini, czyli Muzy, i od razu podaje temat, gniew Achillesa, który przyniósł Grekom wiele klęsk. Takie wezwanie to inwokacja, a otwierają nią swoje dzieła także późniejsze epopeje, jak Pan Tadeusz.
Tekst na Wolnych Lekturach„Muzo! Męża wyśpiewaj, co święty gród Troi / Zburzywszy, długo błądził”
Homer, Odyseja, tłum. Lucjan Siemieński
Otwarcie Odysei: Muza ma wyśpiewać męża, który zburzył Troję, a potem długo błądził. Tak zaczyna się opowieść o dziesięcioletnim powrocie Odyseusza na Itakę.
Tekst na Wolnych Lekturach„Siła jest dziwów, lecz nad wszystkie sięga / Dziwy człowieka potęga.”
Sofokles, Antygona, tłum. Kazimierz Morawski
Początek pieśni chóru z Antygony: największym z dziwów świata jest człowiek. W dalszych strofach chór wylicza, jak człowiek przemierza morze, orze ziemię i wszystko zwycięża rozumem.
Tekst na Wolnych Lekturach„Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić.”
Sofokles, Antygona, tłum. Kazimierz Morawski
Odpowiedź Antygony na słowa Kreona, że wróg i po śmierci nie stanie się miłym. Antygona mówi, że przyszła na świat, by kochać, a nie nienawidzić; CKE przywołała to zdanie w przykładowej odpowiedzi do zadania z plakatem w 2026 roku.
Tekst na Wolnych Lekturach„Broń i męża opiewam, co z Troi wybrzeża / Do Italii, gnan losem, pierwszy na brzeg zmierza”
Wergiliusz, Eneida, tłum. Tadeusz Karyłowski
Początek Eneidy: poeta opiewa broń i męża, Eneasza, który gnany losem przybył z Troi do Italii. Wergiliusz wzorował się na Homerze, a z potomków jego bohatera mają, jak zapowiada epos, wyjść Rzymianie.
Tekst na Wolnych Lekturach„Nie wszystek umrę, wiele ze mnie tu zostanie / Poza grobem.”
Horacy, Pieśń III, 30 (Exegi monumentum), tłum. Lucjan Rydel
Poeta mówi, że nie umrze cały: wiele z niego zostanie poza grobem. W całej pieśni tym trwałym pomnikiem jest poezja, a motyw non omnis moriar podjął Kochanowski, przekładając podobną pieśń Horacego.
Tekst na Wolnych Lekturach„korzystaj z obecnej doby, nie wierząc następnej!”
Horacy, Pieśń I, 11 (Do Leukonoe), tłum. Marceli Motty
Rada, którą znasz jako carpe diem: nie badać przyszłości, tylko korzystać z dnia, który jest. Podobnie radzi w renesansie Kochanowski w pieśni o przyszłych rzeczach, które zna tylko Bóg.
Tekst na Wolnych LekturachZadanie 1. (0–1)
Zadanie 2. (0–1)
Zadanie 3. (0–1)
Zadanie 4. (0–1)
Zadanie 5. (0–1)
Zadanie 6. (0–1)
Zadanie 7. (0–1)
Zadanie 8. (0–1)
Odpowiedzi sprawdzone: 0/8
Zacznij od pierwszych zadań z darmowego arkusza (matura z języka polskiego, poziom podstawowy): bez zegara, każde sprawdzisz od razu, z wyjaśnieniem. Potem możesz rozwiązać cały arkusz.
5. Poprawność przypisania przez zdającego utworu literackiego do epoki literackiej / okresu literackiego egzaminator oceni zgodnie z periodyzacją literatury określoną w podstawie programowej, tj.: starożytność, średniowiecze, renesans, barok, oświecenie, romantyzm, pozytywizm, Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne, literatura wojny i okupacji, literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna, literatura po 1989 r.
6. Każdy utwór literacki należący do literatury powszechnej przypisuje się do epoki literackiej / okresu literackiego zgodnie z ramami czasowymi przyjętymi w historii literatury polskiej.
Na maturze epokę utworów Homera, Sofoklesa, Wergiliusza i ksiąg biblijnych nazywasz tak, jak podstawa programowa, a za nią zasady oceniania wypracowania na poziomie rozszerzonym: starożytność. Możesz dopowiedzieć, że chodzi o antyk grecki albo rzymski, ale nazwa epoki z periodyzacji to właśnie starożytność. Mitologia Jana Parandowskiego jest książką z 1924 roku, która opowiada mity starożytnej Grecji, więc pisząc o niej, oddziel samą opowieść od mitu jako dziedzictwa starożytności. Zasady oceniania wypracowania na obu poziomach, tak samo w latach 2023–2026, dodają dwie ważne rzeczy: za odwołanie do lektury obowiązkowej uznaje się odwołanie do każdej księgi biblijnej, a żaden błąd rzeczowy dotyczący Biblii nie jest błędem kardynalnym, bo jej znajomość nie obowiązuje w całości.
W wypracowaniu starożytność jest najczęściej kontekstem: mit, tragedia albo księga biblijna pozwalają pokazać, że problem jest odwieczny. W 2023 roku temat wypracowania na poziomie rozszerzonym wprost kazał rozważyć sposoby nawiązywania do tradycji antycznej i biblijnej. W teście historycznoliterackim CKE pyta o mity, o konflikt w Antygonie, o księgi biblijne i o to, jak późniejsi poeci przetwarzają antyczne wzory. Na maturze ustnej dziewięć pytań jawnych na lata 2026–2028 dotyczy Biblii, Mitologii, Iliady i Antygony.
Matura 2023, poziom podstawowy, część 1, zadanie 7
Do podanego tekstu o wirusie komputerowym zwanym trojanem trzeba uzasadnić trafność tej nazwy, odwołując się do mitu o wojnie trojańskiej. CKE przyjmuje na przykład, że wirus, jak koń trojański, udaje coś niegroźnego i ukrywa szkodliwą zawartość.
Matura 2023, poziom podstawowy, część 1, zadanie 8
Czy wizja końca świata w Piosence o końcu świata Czesława Miłosza zgadza się z wizją z Apokalipsy św. Jana? CKE przyjmuje odpowiedź twierdzącą i przeczącą, jeśli argument dotyczy obu tekstów.
Matura 2024, poziom podstawowy, część 1, zadanie 7
Czy barokowy obraz Juana de Valdésa Leala In ictu oculi jest zgodny z wymową Księgi Koheleta? Według klucza tak: oba mówią o marności i przemijaniu.
Matura 2024, poziom podstawowy, część 1, zadanie 8
Czy postawa podmiotu lirycznego Trenu X Kochanowskiego jest podobna do postawy Demeter z Mitologii Parandowskiego? CKE przyjmuje odpowiedź twierdzącą (oboje rozpaczają po utraconej córce), przeczącą (Demeter działa, ojciec tylko żali się i pyta) i częściową, jeśli uzasadnienie dotyczy postawy w obu tekstach.
Matura 2025, poziom podstawowy, część 1, zadanie 6
Przyporządkowanie fragmentów wierszy postaciom mitologicznym: siłacz w lwiej skórze z wiersza Adama Asnyka to Herakles, a młodzieniec ze skrzydłami z wosku i piór z wiersza Zbigniewa Herberta to Ikar.
Matura 2025, poziom podstawowy, część 1, zadanie 14
Czy postawa starego Prometeusza w utworze Zbigniewa Herberta jest zgodna z mitologicznym pierwowzorem? Uzasadnienie musi odwołać się do utworu i do mitu o Prometeuszu.
Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 7
Plakat do przedstawienia Antygony: trzeba wybrać dwa elementy graficzne, na przykład wagę, gałązkę oliwną albo budynek z kolumnami, i wyjaśnić ich sens w kontekście tragedii.
Matura 2023, poziom rozszerzony, zadanie 2
Temat wypracowania na poziomie rozszerzonym: sposoby nawiązywania do tradycji antycznej i biblijnej w literaturze oraz funkcje tych nawiązań, z odwołaniem do Małej Apokalipsy Tadeusza Konwickiego.
Pytania jawne CKE na lata 2026–2028 o lektury, które należą do tej epoki — słowo w słowo, z numerami CKE. Plan odpowiedzi znajdziesz na stronie lektury.
Pytanie 1. Biblia
Motyw cierpienia niezawinionego. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Księgi Hioba. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 2. Biblia
Człowiek wobec niestałości świata. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Księgi Koheleta. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 3. Biblia
Wizja końca świata. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Apokalipsy św. Jana. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 4. Mitologia
Poświęcenie się w imię wyższych wartości. Omów zagadnienie na podstawie Mitologii (cz. I Grecja) Jana Parandowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 5. Mitologia
Problematyka winy i kary. Omów zagadnienie na podstawie Mitologii (cz. I Grecja) Jana Parandowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 6. Mitologia
Miłość silniejsza niż śmierć. Omów zagadnienie na podstawie Mitologii (cz. I Grecja) Jana Parandowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 7. Iliada
Heroizm jako postawa człowieka w zmaganiu się z losem. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Iliady Homera. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 8. Antygona
Prawa boskie a prawa ludzkie. Omów zagadnienie na podstawie Antygony Sofoklesa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 9. Antygona
Człowiek wobec przeznaczenia. Omów zagadnienie na podstawie Antygony Sofoklesa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyOdp.:Starożytność trwa od powstania pierwszych cywilizacji opartych na piśmie, w IV tysiącleciu p.n.e., do upadku cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku n.e.; niektóre podręczniki kończą ją w 395 roku albo ogólnie w V wieku. Antyk, czyli kultura Grecji i Rzymu, zaczyna się od eposów Homera z VIII–VII wieku p.n.e., dlatego spotkasz też ramy od VIII wieku p.n.e. do V wieku n.e.
Odp.:Najważniejsze cechy literatury starożytnej to mitologizm, wiara w los i fatum, tragizm, heroizm bohaterów eposu, podziw dla człowieka, kult piękna, harmonii i umiaru, zasada naśladowania rzeczywistości, czyli mimesis, oraz dydaktyzm. Z Biblii pochodzi wiara w jednego Boga i pytania o sens cierpienia i przemijania. W tej epoce narodziły się prawie wszystkie gatunki literackie.
Odp.:Na maturze z zakresu podstawowego czytasz w całości Mitologię Jana Parandowskiego (część I: Grecja) i Antygonę Sofoklesa, we fragmentach Biblię (w tym Księgę Rodzaju, Księgę Hioba, Księgę Koheleta, Księgę Psalmów i Apokalipsę św. Jana) oraz Iliadę Homera, a z poezji wybrane utwory Horacego. Zakres rozszerzony dodaje fragmenty Odysei. W latach 2025–2028 w wypracowaniu możesz sięgnąć także po utwory z listy z 2018 roku: Chmury Arystofanesa, Eneidę Wergiliusza, Wyznania św. Augustyna, Poetykę i Retorykę Arystotelesa oraz Państwo Platona. W szkole podstawowej czytasz mity greckie i fragmenty Biblii.
Odp.:Antyk to kultura starożytnej Grecji i Rzymu, mniej więcej od I tysiąclecia p.n.e. do V wieku n.e., a starożytność to cała pierwsza epoka dziejów, z cywilizacjami Bliskiego Wschodu, Egiptem i światem Biblii. Na maturze, gdy przypisujesz utwór do epoki, używasz nazwy z periodyzacji CKE, czyli starożytność, a o antyku możesz pisać, gdy chodzi o literaturę Grecji i Rzymu.
Odp.:Katharsis to oczyszczenie, które według Arystotelesa przeżywa widz tragedii: los bohatera wzbudza w nim litość i trwogę, a przeżycie tych uczuć uwalnia go od nich i czegoś uczy. Słowo oznaczało po grecku oczyszczenie, a w opisie tragedii użył go Arystoteles w Poetyce. Przydaje się na maturze, gdy piszesz o Antygonie albo o tym, jak tragedia działa na odbiorcę.
Odp.:Po starożytności przyszło średniowiecze, epoka, w której centrum świata stanął Bóg, a kulturę Europy ukształtował Kościół. Średniowiecze przejęło wiele z antyku, na przykład filozofię Platona i Arystotelesa, ale czytało ją po chrześcijańsku. Renesans, który przyszedł potem, wrócił do antyku wprost, pod hasłem powrotu do źródeł. Pełną listę epok po kolei znajdziesz na stronie epok literackich.
Tę stronę napisaliśmy my, nie CKE. Stan na 22 października 2026.
22 października 2026Sprawdź się w arkuszu w układzie matury: test historycznoliteracki i wypracowanie z odwołaniem do lektury obowiązkowej, ocenione według kryteriów CKE.