Potop Henryka Sienkiewicza

Wstęp przedstawia Laudę na Żmudzi: majętności rodu Billewiczów i zaścianki drobnej, ubogiej, ale bitnej szlachty laudańskiej – Butrymów, Domaszewiczów, Gasztowtów, Stakjanów, Gościewiczów. W 1654 roku umiera stary pułkownik Herakliusz Billewicz, rażony apopleksją na wieść o klęsce pod Szkłowem, gdzie chorągiew laudańska została prawie wycięta. Wiadomość przywozi młody i sławny żołnierz Michał Wołodyjowski, który dowodził laudańskimi; chory i z bezwładną ręką zostaje w Pacunelach u Gasztowtów. W testamencie Billewicz zapisuje cały majątek wnuczce Aleksandrze, prócz wsi Lubicz, którą dostaje Andrzej Kmicic, syn jego przyjaciela, chorąży orszański. Aleksandra ma go poślubić, chyba że splamiłby się szpetnymi uczynkami albo ona wolałaby wstąpić do klasztoru; opiekunami dziewczyny zostaje cała szlachta laudańska. O Kmicicu, walczącym gdzieś na wschodzie, nikt nic nie wie.

W styczniu 1655 roku Kmicic niespodziewanie zjawia się w Wodoktach. Jest przystojny, śmiały i wesoły, mówi o sobie, że jest gorączką, chwali się wojną partyzancką, w której jego głowa ma już swoją cenę, i chce ślubu jak najprędzej. Oleńka odpowiada, że ślub będzie po żałobie, i prosi, by szanował szlachtę laudańską, jej opiekunów; Kmicica ta opieka „szaraczków” obraża, ale się hamuje. Po jego odjeździe dziewczyna daje ciotce Kulwiecównie poznać, że kawaler bardzo jej się podoba.

W Lubiczu czekają kompanioni Kmicica, żołnierze z jego oddziału, w większości ścigani wyrokami w swoich stronach: Kokosiński, Ranicki, Rekuć, Uhlik, Kulwiec-Hippocentaurus i Zend, który umie udawać głosy zwierząt. Pierwszej nocy pijana kompania strzela do czaszek zwierząt na ścianach, przestrzeliwuje i tnie szablą portrety Billewiczów, a potem łapie dziewczęta dworskie do tańca. Kmicic, który boi się, że Oleńka się o tym dowie, zabiera kompanionów do Wodoktów i każe im zachowywać się przystojnie. Panna przyjmuje ich z wielką powagą, a w czasie kuligu do Mitrunów, w pędzących saniach, Kmicic całuje ją i słyszy, że kocha go jak własną duszę. Wtedy dogania ich wachmistrz Soroka: w Upicie żołnierze Kmicica biją się z mieszczanami, którzy nie chcieli dać im furażu. Kmicic odsyła kompanionów do Lubicza i sam pędzi do miasta.

Do Wodoktów przyjeżdżają starsi laudańscy: Pakosz Gasztowt, sędziwy Kasjan Butrym i surowy Józwa Butrym, zwany Beznogim, bo kula urwała mu stopę. Opowiadają Oleńce o strzelaniu do portretów i o rozpuście w Lubiczu, a włodarz Znikis potwierdza, że kompania Kmicica rządzi się tam jak zbóje. Następnego dnia, w niedzielę, kawalerowie wstępują do Wodoktów po proch i ludzi, bo chcą ruszyć Kmicicowi na pomoc do Upity. Oleńka odmawia, nazywa ich zdrajcami, którzy kuszą jej narzeczonego do złego, i wskazuje im drzwi. Rozwścieczeni jadą dalej przez Wołmontowice. W karczmie, gdzie Butrymowie odpoczywają po odpuście, zaczepiają dziewczęta, chcą ciągnąć je do tańca, a Ranicki uderza Józwę Butryma rękojeścią szabli. Wybucha bójka, a Józwa porywa ciężką ławę.

Wieczorem Kmicic wraca z Upity z ponad setką swoich żołnierzy, ludzi zbieranych gdzie popadło i budzących strach nawet wśród swoich. Opowiada Oleńce, co zrobił w mieście: kazał dać po sto batogów burmistrzowi i rajcom, a oficerów z pomocy przysłanej z Poniewieża pognał nagich po śniegu. Oleńka mówi mu, że nie ma wstydu ani sumienia, i żąda, by wybrał między nią a kompanią. Kmicic najpierw się śmieje, potem grozi, że weźmie ją choćby przemocą, a wreszcie, gdy dziewczyna płacze, obiecuje odprawić kompanionów i żyć inaczej. W drodze do Lubicza po raz pierwszy robi rachunek sumienia.

W Lubiczu zastaje swoich towarzyszy zabitych i ułożonych rzędem pod ścianą; konający Rekuć zdąży jeszcze wyszeptać, że zrobili to Butrymowie. Oszalały z gniewu Kmicic prowadzi żołnierzy na Wołmontowicze, pali zaścianek i morduje jego mieszkańców. Zbiegła się okoliczna szlachta i wybiła jego ludzi; Kmicic, któremu padł koń, wpada nocą, okopcony i zakrwawiony, do Wodoktów. Oleńka chowa go przed pościgiem i mówi szlachcie, że go nie ma, przeklinając go razem z nimi. Gdy pościg odjeżdża, wypędza Kmicica, mówiąc, że ma krew na rękach jak Kain.

Wołmontowicze leżą w gruzach, a z ludzi Kmicica nie ocalał nikt; on sam przepada bez wieści. W grodzie oblatowano przeciw niemu sto protestów. Oleńka, która wciąż go kocha, odradza szlachcie zajęcie Lubicza zbrojną ręką: krzywd trzeba dochodzić przed sądem. Po półtora miesiąca przychodzi list od Kmicica. Tłumaczy w nim, że mścił się za zamordowanych towarzyszy, żałuje, prosi, by nie wyrzucała go z serca, i obiecuje oddać majątek. Oleńka odpisuje, ze łzami, że przebaczy mu dopiero wtedy, gdy przebaczy mu skrzywdzona szlachta, i radzi mu szukać przede wszystkim przebaczenia Bożego. Tymczasem kraj pustoszą wojska Chowańskiego, panuje głód, a na Litwie skłóceni są hetman wielki Janusz Radziwiłł i hetman polny Gosiewski.

Laudańscy chcą wydać Oleńkę za Wołodyjowskiego, który leczy się w Pacunelach u Gasztowtów, ale panna stanowczo odmawia. Pewnego wieczoru, gdy pułkownik zabawia opowieściami o Warszawie trzy córki Gasztowta, Terkę, Marysię i Zonię, wpada włodarz z Wodoktów: Kmicic porwał pannę. Wołodyjowski zbiera szlachtę, która właśnie wróciła z wojska, i w nocy otacza Lubicz, gdzie przy świetle pochodni ludzie Kmicica, wyglądający na Kozaków, ładują na wozy dobytek dworu. Laudańscy wypierają ich do domu i rąbią drzwi, a Kmicic grozi, że wysadzi dom prochem razem z sobą i wszystkimi w środku.

Wołodyjowski wyzywa go wtedy na pojedynek: jeśli Kmicic wygra, odjedzie wolno, choć bez panny, a jego ludzie i tak pójdą w niewolę do szlachty. Szlachta przysięga. O świcie, w kręgu pochodni, mały pułkownik bawi się przeciwnikiem: komentuje jego cięcia, wytrąca mu szablę z ręki, każe ją podnieść, a gdy Kmicic sam prosi, by skończył, rani go w głowę. Butrymów, którzy chcą dobić rannego, powstrzymuje słowami, że pokonanego w pojedynku się nie dobija. Oleńkę znajduje w murowanym skarbczyku, który ocalałby nawet po wybuchu prochu; panna pyta przede wszystkim, czy Kmicic żyje, a potem sama podtrzymuje mu zakrwawioną głowę, gdy go niosą na łóżko. Ranę opatruje Krzych Domaszewicz. Wołodyjowski wraca z Lubicza zachwycony urodą Billewiczówny.

Wołodyjowski, zakochany w ocalonej pannie, postanawia od razu się oświadczyć, bo wkrótce ruszy na wojnę. Od jeńca, kozaka, który został w Pacunelach dla Marysi Gasztowtówny, dowiaduje się, że ludzie Kmicica nie przyszli od nieprzyjaciela, tylko byli zbieraniną z gościńca. W Wodoktach mówi to Oleńce, prosi o jej rękę na klęczkach i dostaje stanowczą odmowę. Odjeżdża urażony, rzucając na koniec, że może być szczęśliwa choćby z Kmicicem; w drodze rozumie, że panna wciąż kocha tamtego, i żałuje ostrych słów. Spotyka porucznika Charłampa, który przywozi od hetmana wielkiego, księcia Janusza Radziwiłła, listy zapowiednie: Wołodyjowski ma zaciągać chorągiew na Laudzie, a Kmicic w Trockiem. W prywatnym liście hetman zostawia Wołodyjowskiemu decyzję, czy oddać list Kmicicowi, o którego swawolach słyszał. Charłamp opowiada o tajemniczych naradach u hetmana i o rozkazie sprawdzenia, czy zamek w Birżach jest gotów do obrony.

Wołodyjowski zaczyna zaciąg w Upicie, a potem odwiedza w Lubiczu dochodzącego do zdrowia Kmicica. Pokonany przyjmuje go bez urazy i dowiaduje się, że ma przed sobą zbarażczyka, który usiekł Bohuna. Tłumaczy, że Wołmontowicze spalił z zemsty za zabitych towarzyszy. Wołodyjowski stawia mu za wzór Skrzetuskiego, który w nieszczęściu nie porywał ukochanej, tylko bił się za ojczyznę. Potem wyznaje, że sam prosił o rękę Oleńki i został odprawiony, bo ona kocha Kmicica. Radzi mu zmazać winy służbą w czasie wojny i oddaje list zapowiedni: z funkcją wojskową Kmicic podlega sądowi hetmańskiemu, a nie trybunałom. Wzruszony do łez Kmicic nazywa go najzacniejszym człowiekiem, jakiego znał, i chce od razu wstawać z łóżka. Gdy jednak Wołodyjowski jedzie z tą wiadomością do Wodoktów, okazuje się, że Oleńka wyjechała z wozami i nikt nie wie dokąd.

Wiosną 1655 roku ludzie widzą na niebie złe znaki, a wkrótce staje się jasne, że mimo rozejmu na Rzeczpospolitą, walczącą już z Moskwą i z Chmielnickim, napadną Szwedzi. Szlachta wielkopolska zbiera się na pospolite ruszenie w obozach nad Notecią, pod Piłą, Wieleniem i Ujściem. Przewodzi jej wojewoda poznański Krzysztof Opaliński, wymowny i uczony, ale nieznający się na wojnie i od początku narzekający na króla. Zjeżdża się około piętnastu tysięcy szlachty, nienawykłej do wojny, obładowanej sprzętem i służbą, niekarnej i chętnej do kłótni. Doświadczeni rotmistrze, Władysław Skoraszewski i Stanisław Skrzetuski, stryjeczny brat zbarażczyka, nie wierzą w zwycięstwo takiego wojska. Błazen wojewody, Ostrożka, kłuje dygnitarzy zjadliwymi zagadkami, a część szlachty po cichu ucieka z obozu.

Od Odry nadciąga Arwid Wittenberg z siedemnastoma tysiącami weteranów i siedemdziesięcioma dwoma działami. Obok niego jedzie zdrajca Hieronim Radziejowski, były podkanclerzy koronny, który zapewnia, że Wielkopolska podda się po kilku strzałach, bo panowie będą myśleć o swoich majątkach. Do obozu przyjeżdża trębacz z listami, a w rzeczywistości przebrany oficer, który straszy szlachtę opowieściami o szwedzkiej potędze. Udany podjazd i schwytani jeńcy na chwilę podnoszą ducha, ale gdy Szwedzi stają naprzeciw obozu, kilka salw armatnich rozprasza szlacheckich harcowników. W nocy w obozie panuje zamęt, a rankiem okazuje się, że wróg przeprawił się przez Noteć i otoczył Polaków.

Wodzowie postanawiają pertraktować. Radziejowski przejeżdża przez obóz i namawia szlachtę, by oddała się pod opiekę Karola Gustawa, który obroni jej wolności. Po wielogodzinnej naradzie z domu wybiega Skoraszewski i z płaczem woła o zdradzie: dygnitarze podpisali, że cała prowincja przechodzi pod władzę Szwecji. Jego wezwanie do broni porywa tylko kilkuset ludzi. Wojewoda poznański ogłasza poddanie się królowi szwedzkiemu, zapowiada ucztę u Wittenberga i powrót do żniw, a szlachta wiwatuje na cześć Karola Gustawa. Ostrożka pisze węglem nad drzwiami „Mane-Tekel-Fares”.

W Burcu, w ziemi łukowskiej, stary Zagłoba bawi się z synkami Jana Skrzetuskiego, a Helena, żona Jana, przysyła mu miód. Spokój przerywa przyjazd Stanisława Skrzetuskiego, który opowiada o hańbie pod Ujściem: Wielkopolska poddała się Szwedom. Zagłoba radzi, by nie szukać króla, który może już opuścić Warszawę, tylko iść do hetmana wielkiego litewskiego, księcia Janusza Radziwiłła, wodza z prawdziwego zdarzenia, pod którym służy Wołodyjowski. Helenę z dziećmi odwożą do Białowieży, do królewskiego łowczego Stabrowskiego, bo puszcza jest najpewniejszą fortecą.

W Upicie Wołodyjowski wita dawnych towarzyszy ze Zbaraża z ogromną radością i pokazuje im list księcia, w którym Janusz pisze o wierności dla radziwiłłowskiego domu, a nie dla ojczyzny, co Janowi Skrzetuskiemu się nie podoba. Jadą razem do Kiejdan, radziwiłłowskiej rezydencji pełnej kalwinów i szkockich żołnierzy. Porucznik Charłamp opowiada, że książę po nocach nie sypia, naradza się z podstarościm Harasimowiczem i właśnie kazał osadzić pod strażą przybyłych do niego hetmana polnego Gosiewskiego i kawalera maltańskiego Judyckiego. Mówi też, że największym faworytem księcia jest teraz Kmicic, który przyprowadził najlepszą chorągiew w całym wojsku. Harasimowicz przynosi wieści, że Karol Gustaw wkroczył do Polski, a król opuścił Warszawę.

Janusz Radziwiłł, olbrzymi, dumny i władczy, przyjmuje rycerzy wyjątkowo łaskawie: żali się, że Rzeczpospolita nie nagradza zasług, a Wołodyjowskiemu daje w dożywocie majątek Dydkiemie. Zapowiada wyprawę, by pomścić spalone Wilno. Po audiencji przyjeżdżają szwedzcy posłowie, hrabia Loewenhaupt i baron Shitte. Zagłoba porywa szlachtę okrzykiem „Na Szweda!” pod oknami zamku, co rozgniewa księcia; wojewoda wendeński Korf uspokaja tłum. Wtedy Wołodyjowski dostrzega na dziedzińcu kolaskę, a w niej Oleńkę z jej stryjem, miecznikiem rosieńskim Tomaszem Billewiczem, starym sługą Radziwiłłów.

W Kiejdanach ładuje się na wozy skarbiec księcia, a pułkowników wzywa się do hetmana pojedynczo i każdy wychodzi z jakąś łaską. Wieczorem wraca Kmicic, serdecznie wita Wołodyjowskiego i zaprzyjaźnia się ze Skrzetuskimi i Zagłobą. Książę przyjmuje go sam na sam, nazywa niemal synem, mówi, że sprowadził do Kiejdan Oleńkę i chce jego ślubu z nią, a potem, pod wpływem nagłego wzburzenia, każe mu przysiąc na krucyfiks, że nie opuści go do śmierci. Kmicic przysięga, choć nie rozumie, czemu książę mówi o zdradzie i czasie próby.

Na balu książę sam prowadzi Kmicica do miecznika rosieńskiego i do Oleńki, prosząc ją, by nie odmawiała grzesznikowi rozgrzeszenia. Kmicic opowiada jej, że chce się poprawić, służyć ojczyźnie i pojednać ze szlachtą, i błaga, by nie szła do klasztoru. Oleńka, która wciąż go kocha, odpowiada, że na razie nie pójdzie, i daje mu nadzieję. Przy uczcie hetman jest dziwnie niespokojny, a przy jego końcu stołu siedzą posłowie szwedzcy. O północy padają strzały armatnie, biskup Parczewski mdleje, a Radziwiłł wznosi toast na cześć Karola Gustawa jako króla, który od tego dnia panuje także nad nimi. Pan Komorowski odczytuje podpisaną właśnie ugodę, przez którą Wielkie Księstwo Litewskie oddaje się pod protekcję króla szwedzkiego.

Sędziwy pułkownik Stankiewicz na kolanach błaga księcia, by podarł haniebny dokument, Skrzetuscy i Zagłoba nazywają go zdrajcą i Judaszem, a pułkownicy, wśród nich Mirski, Stankiewicz i Wołodyjowski, rzucają mu pod nogi swoje buławy. Radziwiłł woła „Ganchof i Kmicic do mnie!”, do sali wkracza szkocka piechota, a książę każe tym, którzy są z nim, przejść na prawą stronę sali. Przechodzą tylko nieliczni, jak Charłamp i Niewiarowski; reszta zostaje otoczona przez Szkotów. Kmicic, związany przysięgą, stoi jak skamieniały. Oleńka szepcze mu, by wybierał, a gdy nie rzuca buławy, nazywa go zdrajcą i odsuwa się od niego ze wstrętem. Kmicic idzie za żołnierzami jak nieprzytomny.

Nocą Radziwiłł zmaga się z sobą: rozumie, że opór pułkowników i szlachty może odebrać mu wojsko, a wtedy Szwedzi nim wzgardzą. Przed oczami staje mu wizja triumfującego wojewody witebskiego Sapiehy, witanego jako obrońca ojczyzny. Sumienie szepcze mu „hańba”, a pycha odpowiada „Litwa”. Przychodzi list od krewnego, księcia Michała Kazimierza Radziwiłła z Nieświeża, który błaga hetmana, by się opamiętał, i zapowiada, że w razie zdrady stanie przeciw niemu. Harasimowicz donosi, że Kmicic bił głową o ścianę i chciał gonić Billewiczów, więc trzeba go było związać.

Książę każe przyprowadzić Kmicica i przypomina mu przysięgę. Kmicic mówi, że będzie potępiony, czy jej dotrzyma, czy nie, a na pytanie, co hetman miał zrobić wobec dwóch potężnych wrogów, odpowiada krótko: „zginąć”. Radziwiłł wykłada mu wtedy swój plan. Ugoda ze Szwedami ma być tymczasowa, Rzeczpospolita i tak upada, a on chce korony, by ocalić Litwę, z pomocą Szwedów odzyskać ziemie zajęte przez Moskwę i po śmierci bezdzietnego Jana Kazimierza połączyć oba kraje pod swoim domem, a potem przegnać Szwedów. Olśniony wizją Kmicic pada na kolana i przysięga być z nim do śmierci, nazywając go zbawcą ojczyzny. Książę każe mu wstać jako przyszłemu hetmanowi wielkiemu i wojewodzie wileńskiemu.

Uwięzieni w piwnicy zamku Wołodyjowski, obaj Skrzetuscy i Zagłoba rozpaczają nad zdradą. Zagłoba bierze od Wołodyjowskiego pierścień, by w razie ucieczki móc przejąć jego chorągiew, i oznajmia, że chytrze udałby posłuszeństwo księciu, by odzyskać wolność; Skrzetuscy nie chcą nawet udawać zdrady. Rano wybucha bunt: węgierska piechota uwięzionego pułkownika Oskierki staje w szyku i żąda uwolnienia oficerów. Jej wysłańców, z porucznikiem Stachowiczem, rozstrzeliwują, a potem dochodzi do bitwy, w której do Węgrów przyłączają się dragoni Mieleszki. Wołodyjowski patrzy przez kratę, jak buntownicy przebijają się do bramy i jak rozbija ich jazda Kmicica. Zrozpaczony przeklina siebie, że oddał Kmicicowi list zapowiedni, i przysięga, że gdy spotka go znowu, nie wypuści go żywego.

Kmicic przywozi księciu zdobytą chorągiew węgierską, ale zwycięstwo go nie cieszy: woli bić się z wrogiem niż z żołnierzami, którzy mogliby służyć ojczyźnie. Radziwiłł każe rozstrzelać co dziesiątego jeńca, a Kmicica czyni regimentarzem nad chorągwiami Mirskiego, Stankiewicza i Wołodyjowskiego. Gdy zapowiada, że Wołodyjowski, obaj Skrzetuscy i Zagłoba zostaną rozstrzelani, Kmicic na kolanach, ale i z groźbą w głosie, wymusza ich ułaskawienie: Wołodyjowski uratował go od sądów, a Zagłoba tylko zakrzyknął to, co wszyscy myśleli. Książę ustępuje i postanawia odesłać uwięzionych pułkowników do Birż, w ręce Szwedów. Kmicicowi każe przywieźć do Kiejdan miecznika rosieńskiego z Oleńką, choćby siłą, bo Billewicz ma być zakładnikiem, a dziewczynę radzi wziąć za żonę nawet wbrew jej woli. Kmicic odpowiada, że przysiągł nie używać więcej przemocy.

Chorągwie Mirskiego i Stankiewicza buntują się i ruszają na Kiejdany, więc hetman wyrusza przeciw nim, a więźniów: Mirskiego, Stankiewicza, Oskierkę, Wołodyjowskiego, Skrzetuskich i Zagłobę, wiezie wozem do Birż pod eskortą pięćdziesięciu dragonów oficer Roch Kowalski, olbrzym silny jak niedźwiedź i bardzo prostoduszny. Zagłoba ogłasza się jego krewnym i „wujem”, wypija z nim gorzałkę i wciąga go na wóz. Gdy Kowalski zasypia, Zagłoba zabiera mu hełm, opończę, szablę i konia, a z nimi list księcia do szwedzkiego komendanta Birż, i w ciemnościach odjeżdża. Rano więźniowie śmieją się z Kowalskiego, który mimo namów nie chce porzucić służby u hetmana.

Na gościńcu do Birż zastępuje im drogę laudańska chorągiew Wołodyjowskiego, którą Zagłoba, posługując się pierścieniem pułkownika, poprowadził pod zdobytym buńczukiem. Dragoni nie chcą strzelać i rozbiegają się, a Kowalski sam rzuca się do ataku, traci konia i dostaje się do niewoli, schwytany przez Józwę Butryma. Zagłoba odczytuje treść listu: Radziwiłł kazał komendantowi birżańskiemu potajemnie rozstrzelać wszystkich więźniów. Pułkownicy postanawiają iść do wojewody witebskiego Sapiehy, po drodze zbierać ludzi i nie wdawać się w walkę z samym księciem. Wołodyjowski obejmuje komendę, a nocą chorągiew słyszy bicie dzwonów na trwogę i widzi łunę nad Klewanami. Wołodyjowski domyśla się Szwedów, a Zagłoba zgłasza się do pilnowania jeńca.

W płonącej wsi Klewany szwedzcy rajtarzy rabują chaty i wypędzają bydło. Wołodyjowski, który chce „pokosztować Szwedów” w otwartej walce, pozwala im się sformować i uderza. Wzdłuż szerokiej ulicy laudańscy spychają przeciwnika aż na plac przed kościołem; Jan Skrzetuski rozbija szwedzką linię klinem, a Mirski i Stankiewicz uderzają z odwodem. Wołodyjowski bierze do niewoli rannego oficera, a z całego oddziału zostaje przy życiu tylko kilku jeńców. Zagłoba, który w tym czasie pilnuje Kowalskiego, przekonuje go, że teraz jego zwierzchnikiem jest Wołodyjowski, i odtąd pan Roch słucha nowych rozkazów. Zagłoba wymyśla też podstęp: jeńcy mają usłyszeć, że rozbiła ich radziwiłłowska chorągiew na rozkaz hetmana, by poróżnić Szwedów z księciem.

Na Litwie zaczyna się wojna domowa. Chorągwie Mirskiego i Stankiewicza zostają rozbite, głównie rękami Kmicica, który rozstrzeliwuje schwytanych towarzyszy, a potem gromi zbuntowaną chorągiew Niewiarowskiego; jego imię żołnierze wymawiają ze zgrozą. Na Podlasiu chorągwie zawiązują konfederację przeciw hetmanowi pod wodzą Horotkiewicza i Jakuba Kmicica, stryjecznego brata Andrzeja, więc Wołodyjowski postanawia przebić się do nich. Podstęp Zagłoby działa: Szwedzi, którym zwolnieni jeńcy powtórzyli wymyśloną wersję, obwiniają księcia o bitwę pod Klewanami, a generał Pontus de la Gardie pisze do niego z groźbą. Upokorzony Radziwiłł ściga Wołodyjowskiego, a Kmicicowi każe przywieźć do Kiejdan miecznika i Oleńkę, bo w Billewiczach zbiera się przeciw niemu szlachta.

Kmicic cieszy się w duchu, że pułkownicy uniknęli Szwedów, ale wykonuje rozkazy i umacnia Kiejdany szańcami. Wołodyjowski długo wymyka się obławie, aż hetman zamyka go pod Niewiażą między swoimi pułkami a rzeką, której przeprawy pilnują Szkoci i armaty. Nocą, w ulewie, laudańscy przeprawiają się rzeką i znikają. Książę pędzi do Kiejdan w obawie o swój skarb, zastaje jednak spokój i chwali szańce usypane przez Kmicica. Myśli o wysłaniu posła wprost do Karola Gustawa, aż nagle uderza się w czoło, każe dwóm chorągwiom siadać na koń i sam rusza w drogę, mówiąc, że oby nie było za późno.

Kmicic zostawia dragonów w karczmie i sam przyjeżdża do Billewicz. Najpierw prosi miecznika rosieńskiego, by przyjechał z krewniaczką do Kiejdan, gdzie będą bezpieczni, a gdy miecznik i jego goście, Dowgird i Chudzyński, protestują w imię wolności szlacheckiej, zaczyna grozić. Oleńka mówi, że dobrowolnie do domu zdrajców nie pojadą: niech ich zwiąże jak kat. Dotknięty do żywego Kmicic wyrzuca jej, że potępiła go bez wysłuchania i że pod jej urodą kryje się wąż, i w gniewie zapowiada, że za dwa pacierze ma siedzieć w kolasce. Wtedy w drzwiach staje Wołodyjowski, a za nim Mirski, Stankiewicz, Oskierko, Skrzetuscy, Zagłoba i Roch Kowalski: przechodzili tędy w drodze na Podlasie i rozbroili dragonów.

Wołodyjowski mówi Kmicicowi, że jako zdrajca nie jest już godzien pojedynku, i skazuje go na rozstrzelanie za wsią. Oleńka stoi bez słowa, a Kmicic oświadcza, że nie prosi jej o wstawiennictwo, i spokojnie idzie z Józwą Butrymem, odmawiając pacierz. Panna, gdy tylko wychodzi z izby, mdleje. Zagłoba dogania jednak skazanego, by przejrzeć jego papiery, i znajduje list Radziwiłła: książę wyrzuca w nim Kmicicowi, że na jego prośbę darował życie Wołodyjowskiemu, Skrzetuskim i Zagłobie. Zagłoba wstrzymuje egzekucję, a pułkownicy uwalniają Kmicica i namawiają go, by przeszedł do nich. Kmicic odpowiada, że wierzy w Radziwiłła jako jedynego zbawcę ojczyzny. Gdy jednak czyta list hetmana każący rozstrzelać ich w Birżach, czerwieni się ze wstydu, ciska go na ziemię i wychodzi. Miecznik chce do rana spakować dobytek i schronić się z Oleńką w puszczy.

W dwie godziny po odjeździe Wołodyjowskiego do Billewicz przybywa sam Radziwiłł, który ruszył Kmicicowi na pomoc, i zabiera miecznika z Oleńką do Kiejdan. Hetmanowi wali się świat: na Podlasiu rośnie konfederacja, a wojewoda witebski Sapieha sprzedaje srebra i majątki, by wystawić wojsko, i garnie się do niego coraz więcej ludzi. Kmicic wyrzuca księciu, że złamał słowo, każąc zgładzić ułaskawionych. Radziwiłła chwyta tak silny atak astmy, że traci przytomność. Ocucony tłumaczy, że śmierć tych ludzi była konieczna, skarży się, że zamiast dziwić świat siłą, musi łowić Wołodyjowskiego po własnych majątkach, i zapowiada na wieczór wesołą ucztę dla podtrzymania ducha.

Radziwiłł wyprawia ucztę dla okolicznej szlachty, by pokazać, że kraj stoi przy nim. Kmicic siedzi obok Oleńki. Oboje udają obojętność, a myślą tylko o sobie nawzajem. Oleńka rozumie już, że Kmicic służy księciu w dobrej wierze i że po rycersku szedł na śmierć, nie pokazując listu, który by go ocalił; duma nie pozwala jej jednak tego wyznać, póki nie zobaczy skruchy. Pijany szlachcic Jurzyc woła: „Niech żyje Janusz Pierwszy, wielki książę litewski!”, a pan Szczaniecki drwiąco dodaje jeszcze koronę polską i cesarską. Poseł od księcia Bogusława przywozi listy: województwo sieradzkie poddało się Szwedom, Jan Kazimierz przegrał pod Widawą i Żarnowem, a Warszawa jest wzięta. Hetman nie umie ukryć radości i woła na cześć Karola Gustawa, a Szczaniecki porównuje go do zdrajców spod Ujścia i wychodzi z sali. Oleńce robi się słabo, więc Kmicic wynosi ją na rękach.

Nazajutrz Kmicic prosi księcia o jakąkolwiek służbę z dala od Kiejdan, bo bezczynność i myśli o Oleńce są dla niego męką. Radziwiłł znów radzi mu wziąć ją siłą, a Kmicic odpowiada, że nie chce jej ani ona jego. Książę powierza mu misję na jego własny koszt: przez zbuntowane Podlasie ma jechać do Harasimowicza w Zabłudowie z rozkazem, by ściągał pieniądze dla hetmana i słał je do Tylży, potem do Tykocina, by namówić księcia Bogusława do wyjazdu do Prus, następnie z listami do samego Karola Gustawa, a w końcu do marszałka Lubomirskiego, którego ma skusić małżeństwem jego syna z córką Radziwiłła i widokiem korony.

W rozmowie hetman zdradza, że jeśli szczęście odwróci się od Szwedów, on także zacznie ich bić. Kmicic czuje wtedy niespodziewaną radość i woła, że jest głupi, bo nic już nie rozumie. Na pożegnanie prosi, by miecznikowi i Oleńce nie stała się krzywda i by nikt inny nie zabiegał o pannę; książę obiecuje wysłać ją do Taurogów pod Tylżą, do księżnej. Chorągiew Kmicica przejmuje Ganchof, który przynosi wieść, że na Radziwiłła ciągnie z wojskiem wojewoda witebski Sapieha.

Kmicic dobiera do drogi sześciu starych żołnierzy z dawnej orszańskiej watahy, z wachmistrzem Soroką na czele, i pije strzemiennego z Ganchofem i Charłampem, który radzi rzucić za siebie czerwoną tasiemkę, by zapomnieć nieszczęśliwą miłość. Kmicic chce wyjechać bez pożegnania, ale w ostatniej chwili biegnie do Oleńki. Prosi, by rozstali się bez gniewu, i zapewnia, że nie był i nie będzie zdrajcą. Oleńka przyznaje, że osądziła go niesprawiedliwie, prosi o przebaczenie i ze łzami błaga: „Odstąp zdrajców!”, a wtedy wszystko jeszcze może się odmienić. Kmicic odpowiada, że nie może, całuje ją w uniesieniu i wybiega, wołając, że tu nie pomoże żadna czerwona nitka.

W drodze przez Trockie Kmicic widzi tłumy uciekinierów, którzy błogosławią Radziwiłła, bo spodziewają się, że Szwedzi obronią ich przed wojskami Zołtareńki. Jego wiara w hetmana rośnie i w myślach widzi go już w koronie. W Pilwiszkach słyszy, że niedawno przeszła tędy chorągiew Wołodyjowskiego, która rozbiła napastników, więc czeka, by nie wpaść w ręce laudańskich. Tymczasem do miasta zjeżdża ze swoim cudzoziemskim dworem książę Bogusław Radziwiłł, piękny, wymalowany jak panna, a przy tym sławny rębacz i pojedynkowicz. Bogusław rozmawia z nim jak z wtajemniczonym: chwali się, że kazał porwać żonę Skrzetuskiego, wyjawia, że to on ma poślubić córkę Janusza, i każe Harasimowiczowi odczytać list hetmana, który radzi spoić konfederatów i wyrżnąć śpiących albo otruć ich zatrutym winem.

Pobladły Kmicic, panując nad sobą, pyta, czy troska Radziwiłłów o ojczyznę to tylko pozory. Bogusław z cynicznym uśmiechem tłumaczy, że Radziwiłłowie nie muszą ustępować Wazom. Rzeczpospolita i tak umiera, a jest jak sukno, które rozrywają sąsiedzi, więc obaj książęta też ciągną, by dla nich została Litwa. Kmicic wybiega wstrząśnięty, w zajeździe każe Soroce wylać sobie kilka wiader wody na głowę, a potem wraca do księcia uzbrojony i pod pozorem przechowania prosi go, by wypróbował jego wspaniałego konia. Gdy jadą szeregiem i dwór zostaje w tyle, za kurzawą, żołnierze Kmicica chwytają Bogusława za ramiona, a Kmicic przykłada mu do pleców lufę pistoletu i uwozi go galopem. Na okrzyk „Zdrajco!” odpowiada pytaniem, kim jest w takim razie sam książę.

Kmicic z żołnierzami pędzi z jeńcem przez las, a Bogusław, początkowo wściekły, szybko odzyskuje zimną krew. Grozi, że Radziwiłłowie znajdą porywacza choćby pod ziemią, a potem przyznaje, że podoba mu się jego zuchwałość, i proponuje puszczenie go w zamian za milczenie albo okup. Kmicic odmawia i wyjaśnia, dlaczego porzucił Radziwiłłów. Przysiągł Januszowi na krucyfiks, uwierzył w niego jak w ojca i dla niego plamił ręce krwią żołnierzy, ale listy o truciu konfederatów i zwierzenia Bogusława otworzyły mu oczy. Woli być potępiony za złamanie przysięgi, niż świadomie służyć zdradzie. Każe obszukać księcia i zabiera mu list hetmana, by zawieźć królowi dowody zdrady.

Bogusław rozumie, że jako zakładnik jest Kmicicowi zbyt potrzebny, by ten go zabił, i czeka na sposobność. Przy przydrożnej kuźni, gdy Kmicic każe mu zsiąść z konia, książę błyskawicznie wyrywa mu zza pasa pistolet i strzela mu w twarz, a lufą zwala z konia Lubieńca i ucieka. Żołnierzy, którzy go ścigają, zabija: Zawratyńskiemu wyrywa szablę i przebija go nią, a Witkowskiego ścina. Wachmistrz Soroka obmywa nieprzytomnego Kmicica: kula rozorała mu lewy policzek i urwała koniec ucha, ale kość jest cała. Żołnierze kładą go na nosze między końmi i uchodzą. Bogusław, pewny, że Kmicic nie żyje, spokojnie wraca do swoich i mówi oficerowi, że wypróbowywał konia, którego kupił od tego kawalera, i że dobrze zapłacił.

Soroka wiezie rannego pułkownika przez lasy i bagna, bo boi się pogoni, i trafia do ukrytej chaty przy smolarni, gdzie w szopie stoi stado koni, a w komorze broń i łupy. Smolarz ucieka w nocy. Kmicic odzyskuje przytomność, dowiaduje się, że Bogusław uszedł, i odkrywa, że w czasie jazdy zgubił listy hetmana, które miały być dowodem zdrady. Zostały mu tylko glejty do szwedzkich komendantów. Rozumie, że dla Radziwiłłów, dla konfederatów, dla stronników króla i dla Oleńki jest teraz zdrajcą, a ukochana została w Kiejdanach na łasce hetmana. Ślubuje Chrystusowi ścigać zdrajców, ale wewnętrzny głos mówi mu, by najpierw służył ojczyźnie, a zemstę zostawił na potem.

Gospodarzami kryjówki okazują się Kiemliczowie, stary ojciec i synowie bliźniacy Kosma i Damian, dawni żołnierze Kmicica z wojny z Chowańskim, którzy kiedyś zniknęli z powierzonym im tabunem koni, a teraz kradną konie i sprzedają je w Prusach. Wita ich strzał z garłacza, ale gdy poznają dawnego pułkownika, kłaniają mu się z lękiem i szacunkiem. Od starego Kiemlicza Kmicic dowiaduje się, że chorągiew Wołodyjowskiego stanęła w Szczuczynie.

Za pióro służy mu lotka jastrzębia, a za atrament własna krew. Pisze do Janusza Radziwiłła, że wypowiada mu służbę i będzie go ścigał, i grozi, że jeśli włos spadnie z głowy Billewiczów, listy hetmana trafią do Sapiehy i zostaną rozrzucone po kraju. To blef, bo listów już nie ma, ale ma ochronić Oleńkę. Zaczyna też list do niej, lecz go drze: niech świadczą o nim czyny, nie słowa. Do Wołodyjowskiego pisze ostrzeżenie przed truciznami i atakiem hetmana i podpisuje się nazwiskiem Babinicz, od rodowego miasteczka pod Orszą. Kusi go myśl o zebraniu watahy i szarpaniu Szwedów, ale sumienie podpowiada, że to byłaby zabawa, a nie pokuta. Modli się więc żarliwie o natchnienie i słyszy, jak Soroka mówi za oknem, że pojadą może do króla, którego opuścili wszyscy, ale nie Bóg. Kmicic wstaje rozpogodzony i każe szykować konie.

Kmicic postanawia jechać do króla Jana Kazimierza, który według wieści schronił się na Śląsku, i bierze ze sobą Kiemliczów z ich ludźmi, choć wie, że są złodziejami koni i mają na sumieniu zabójstwo sąsiada. Stary Kiemlicz, sprytny i chciwy, radzi, by nie pokazywać szwedzkich glejtów, tylko udawać ubogą szlachtę, która pędzi konie na jarmark w Sobocie pod Łowiczem. Kmicic przebiera się w szarą świtę, ma obwiązaną twarz i każe wszystkim nazywać się Babiniczem, nie pułkownikiem. W Ełku, w Prusach, słyszy, że Prusy Królewskie stanęły przy Janie Kazimierzu, i omija Szczuczyn, w którym stoi chorągiew Wołodyjowskiego, bo bez dowodów nie zdołałby go przekonać o swojej przemianie.

W karczmie pod Wąsoszą spotyka zamożnego młodego dzierżawcę Rzędziana, dawnego sługę Jana Skrzetuskiego, który bierze go za koniucha i proponuje mu służbę u siebie. Nadjeżdża podjazd laudańskich pod wodzą Józwy Butryma, który opowiada o Kmicicu jak o wcielonym diable i dodaje, że pułkownika Mirskiego „szlag po drodze trafił”. Józwa zaczyna podejrzewać koniuchów jadących ku Szwedom, świeci Kmicicowi głownią w twarz i poznaje go. Wybucha walka: Kmicic rozcina Józwie twarz, a Kiemliczowie i Soroka rozbijają laudańskich. Kmicic nie pozwala jednak Kiemliczom zrabować wozów Rzędziana. Każe mu odwieźć rannych i zabitych Wołodyjowskiemu i przekazać, że nie jest jego wrogiem, a konfederaci mają trzymać się razem, bo hetman niedługo na nich ruszy. Na znak daje mu swój sygnet i odjeżdża chmurny, bo znów zostawia za sobą polskie trupy.

Rzędzian dociera do Szczuczyna, wita się ze wzruszeniem ze swoim dawnym panem, Janem Skrzetuskim, i opowiada o bójce w karczmie. Wołodyjowski jest wściekły na Kmicica, bo Józwa Butrym leży ciężko ranny, a trzech jego ludzi zginęło. Rzędzian przekazuje jednak radę Kmicica i pokazuje jego sygnet. Zaraz potem przychodzi list, tym razem podpisany prawdziwym nazwiskiem: Radziwiłł czeka na szwedzkie posiłki, by iść na konfederatów pod powagą króla szwedzkiego, a wtedy wojska moskiewskie nie ośmielą się go zatrzymać. Trzeba więc zebrać się w jedno miejsce i wezwać wojewodę witebskiego. Zagłoba ogłasza, że jeszcze będą Kmicica błogosławić, a Skrzetuski nie wątpi w szczerość ostrzeżenia. Wołodyjowski rozsyła wieści do innych pułkowników, nie zdradzając, od kogo pochodzą, i rusza pod Białystok.

Pod Białymstokiem zbierają się chorągwie Żeromskiego, Kotowskiego, Lipnickiego i Jakuba Kmicica oraz okoliczna szlachta. Do przyjazdu Sapiehy trzeba wybrać tymczasowego regimentarza, a ponieważ pułkownicy są o siebie zazdrośni, wojsko obiera przez aklamację Zagłobę, rozsławionego opowieściami o ucieczce z niewoli i bitwie pod Klewanami. Roch Kowalski zaświadcza przy tym grzmiącym głosem, że „wuj nie łże”. Zagłoba okazuje się dobrym gospodarzem: zbiera żywność w zamian za kwity, od gubernatora Stępalskiego dostaje działa, muszkiety i pieniądze przeznaczone dla zamku w Tykocinie, Oskierko formuje z nich piechotę, a nad stawami powstaje obóz warowny, „drugi Zbaraż”. W duchu Zagłoba boi się jednak Radziwiłła i obiecuje sobie słuchać rad Jana Skrzetuskiego.

Wołodyjowski idzie bronić Wołkowyska przed watahą Zołtareńki i długo nie wraca, a gdy od strony lasów nadciąga wielkie wojsko, obóz wpada w popłoch, bo ktoś krzyczy, że to Radziwiłł. Okazuje się, że to wojewoda witebski Paweł Sapieha, który uratował Wołodyjowskiego w ciężkiej bitwie. Zagłoba wita go kwiecistą mową i oddaje mu buławę, a Sapieha, człowiek prawy, rozumny i wesoły, przyjmuje dowództwo. Na uczcie żartują sobie nawzajem: wojewoda pyta, czy Zagłoba nie pisał także do cesarza, a ten odpowiada mu przysłowiem o kiepskich głowach z Witebska. Sapieha sądzi, że Kmicic pojechał do króla szwedzkiego jako wysłannik hetmana. W nocy przychodzi wieść, że podjazdy Radziwiłła są już pod Tykocinem.

Radziwiłł długo czeka na szwedzkie posiłki, a Pontus de la Gardie, choć szwagier króla, z rozmysłem daje mu odczuć swoją przewagę. Gdy w końcu nadchodzą szwedzcy rajtarzy, a do zamku w Tykocinie wchodzi szwedzka załoga, przychodzą wieści, że konfederaci zamiast się kłócić, zebrali się pod Białymstokiem pod wodzą Zagłoby. Hetman szykuje wyprawę, ale dręczą go złe przeczucia: Szwedzi przestają się z nim liczyć, pieniędzy brak, a po nocach śni mu się śmierć. Ożywia go dopiero przyjazd księcia Bogusława z Taurogów. Bogusław opowiada o porwaniu w Pilwiszkach i pokazuje przechwycony list Kmicica pisany krwią. Janusz wpada w szał, ale bracia rozumieją, że dopóki Kmicic ma listy, Oleńce nie można zrobić krzywdy. Bogusław chce zabrać ją do Taurogów jako zakładniczkę i daje słowo, że nie użyje wobec niej przemocy.

Na wieczerzę Bogusław przychodzi olśniewająco wystrojony, kłania się Oleńce jak królowej i od razu próbuje ją oczarować. Przy stole udaje wiernego stronnika Jana Kazimierza, ubolewa, że szlachta polska opuściła swego pana, i opowiada wymyśloną historię: pewien szlachcic z zacnego domu proponował mu za pieniądze porwać króla ze Śląska i wydać go Szwedom, żywego albo martwego. Na pytanie, kto to był, odpowiada, że Kmicic. Oleńka zrywa się z okrzykiem „To nieprawda!”, ale po chwili blednie i przyznaje, że do tego człowieka wszystko jest podobne. Hetman oznajmia miecznikowi, że jutro rusza na Podlasie, a on z krewniaczką pojedzie do Taurogów jako zakładnik. Bogusław przy kielichach zjednuje sobie starego szlachcica, który wraca do siebie, powtarzając, jaki to ludzki pan.

Nocą przychodzi list od Sapiehy: wojewoda witebski wzywa hetmana, by zamiast wojny domowej zwołał pospolite ruszenie i uderzył na Szwedów, a obiecuje mu wtedy pomoc. Janusz przez chwilę się waha, ale ulega bratu i postanawia uderzyć na Sapiehę, a Bogusław chwali go, że postąpił jak Radziwiłł. Oleńka, klęcząc w swojej komnacie, po raz pierwszy od wyjazdu Kmicica nie umie się za niego modlić.

Kmicic nie korzysta z radziwiłłowskich glejtów, bo boi się, że Bogusław rozesłał ostrzeżenia. Przez puszcze kurpiowskie, gdzie myśliwi i bartnicy szykują się do obrony przed Szwedami, jedzie ku Przasnyszowi. Chciałby poprowadzić Kurpiów na Ostrołękę, ale księża z misji w Myszyńcu odwodzą ich od przedwczesnego zrywu. W miasteczkach patrzy, jak szlachta skwapliwie przysięga wierność Karolowi Gustawowi. W zajeździe, podając się za szlachcica z Prus Książęcych, nazywa ją zdrajcami i szwedzkimi parobkami. Szwedzki komendant kupuje mu konie za kwit płatny w Warszawie, co daje Kmicicowi pretekst do dalszej podróży. W Przasnyszu i Pułtusku Szwedzi świętują wieść o upadku Krakowa, szlachta pije z nimi zdrowie nowego pana, a w kolegiacie w Pułtusku najemna piechota ucztuje, gra w kości i sprzedaje ornaty. Kmicic wybiega z kościoła, wołając, by Bóg się ujął za krajem.

W Warszawie, którą rządzi Radziejowski, cudzoziemscy żołnierze wywożą łupy z pałaców, a na Wiśle czekają szkuty, by je wywieźć do Szwecji. Szlachta zabiega o łaski u Szwedów, a wierność dawnemu królowi okazują raczej mieszczanie i prosty lud. Pod Sochaczewem Kmicic rozbija maruderów, którzy oblegają w Strugach starego starostę sochaczewskiego Łuszczewskiego. Starosta, uczestnik bitwy pod Kircholmem, przekonuje go, że potęgi szwedzkiej nikt już nie złamie, bo nadchodzą czasy ostateczne. Jego córka, także Oleńka, czyta proroctwo świętej Brygidy, które zapowiada utrapienie, „aż przyjdzie, który gniew mój przebłaga i który duszy swej nie oszczędzi dla miłości prawdy”. Nadchodzi wieść, że województwa południowe i wschodnie poddały się Szwedom, a Kmicic, w rozpaczy, postanawia jechać do Częstochowy. Panna daje mu czerwonego złotego na mszę w intencji Andrzeja, aby Bóg nawrócił go z grzesznej drogi, i zapewnia, że Oleńka dochowa mu wiary do ostatniego tchnienia. Kmicic, który w tej zbieżności imion widzi palec Boży, pada jej do nóg, dziękuje za nadzieję i odjeżdża.

Kmicica podtrzymuje na duchu wróżba z Strug, ale wokół widzi tylko zdradę i rozpacz: do Szwedów przechodzą kolejni magnaci i resztki wojska koronnego, a król tułacz siedzi na Śląsku. W karczmie w Kruszynie, ostatnim noclegu przed Częstochową, spotyka Weyharda Wrzeszczowicza, Czecha w szwedzkiej służbie, który eskortuje cesarskiego posła, barona Lisolę. Kmicic udaje, że nie zna niemieckiego, i słyszy, jak Wrzeszczowicz wylicza wady Polaków: nie słuchają króla, zrywają sejmy, nie płacą podatków i sami wydali kraj wrogowi, więc muszą zginąć. Dowiaduje się też, że Wrzeszczowicz namówił Karola Gustawa do zajęcia klasztoru jasnogórskiego i przetrząśnięcia jego skarbca. Kmicic nie umie zaprzeczyć gorzkim słowom cudzoziemca i przez całą noc w gorączce majaczy, że Oleńka i ojczyzna to jedno i że obie oddał Szwedom.

O świcie, w niedzielę, widzi na widnokręgu lśniący w słońcu kościół jasnogórski. Smutek nagle z niego opada, a wraca nadzieja. Z żołnierzami klęka na drodze do litanii i dalej idzie pieszo, śpiewając pieśń do Maryi. W tłumie pielgrzymów czołga się na kolanach do kaplicy Cudownego Obrazu, a gdy zasłona się rozsuwa, przeżywa uniesienie, w którym znikają wszystkie jego zwątpienia. Z kazania zapamiętuje słowa, że tu odmienią się serca, a Szwed tej mocy nie zmoże.

Kmicic mówi przeorowi, księdzu Kordeckiemu, że przybywa ze Żmudzi, prawdziwe nazwisko wyzna mu dopiero na spowiedzi, a przed ludźmi chce się zwać Babiniczem, i ostrzega go przed zamiarem Wrzeszczowicza. Na naradzie zakonnicy i szlachta, wśród nich miecznik sieradzki Zamoyski i porywczy Piotr Czarniecki, nie dają mu wiary: król szwedzki opuścił już Kraków, klasztor ma szwedzką salwę-gwardię, a Wrzeszczowicz jest katolikiem i dobrodziejem klasztoru. Czarniecki przesłuchuje przybysza i pyta go o zdrajcę Kmicica. Upokorzony Kmicic, ledwie panując nad gniewem, wysypuje na stół garść klejnotów, by dowieść, że nie przyszedł po nagrodę, i błaga, by zamknąć bramy. Ksiądz Kordecki dostrzega w nim szczerość, zarządza ostrożność i postanawia wysłać zakonników do Wrzeszczowicza z pytaniem o salwę-gwardię. Wieczorem spowiada Kmicica, który do północy leży krzyżem przed kaplicą, a potem każe Soroce wychłostać się do krwi.

Klasztor szykuje się do obrony: na mury wciągają dwanaście ciężkich dział przysłanych przez kasztelana krakowskiego Warszyckiego, mieszczan i chłopów, którzy kiedyś służyli w piechocie, oddają pod komendę Zygmunta Mosińskiego, a miecznik Zamoyski rozstawia ludzi. Kmicic po spowiedzi z całego życia czuje się lekko i wesoło, codziennie odbywa pokutę batożków i znosi docinki Piotra Czarnieckiego. Stary Kiemlicz z synami prosi o zwolnienie ze służby, a wypędzany przez Kmicica ze wzgardą obiecuje, że i za murami będą mu służyć. W nocy nadciąga Wrzeszczowicz z jazdą i przysyła pismo. Na radzie Kmicic opowiada, co słyszał w Kruszynie, a Zamoyski odradza poddanie. Dwaj posłowie, ojciec Benedykt Jaraczewski i Marceli Tomicki, wracają z ośmioma punktami kapitulacji, a ksiądz Kordecki odpowiada wezwaniem wszystkich na mury.

Rajtarzy palą zabudowania przy kościele Świętej Barbary i lżą obrońców. Gdy jeden z nich bluźni przeciw Matce Bożej i pierwszy strzela, Kmicic zabija go strzałą z łuku odziedziczonego po ojcu, a zaraz potem drugiego. Ksiądz Dobrosz celnym strzałem z armaty rozprasza jeźdźców i Wrzeszczowicz cofa się ku Krzepicom. Ksiądz Kordecki klęka na murze i modli się, by i następny wróg odszedł ze wstydem; wtedy chmury się rozstępują i księżyc oświetla klasztor.

Przeor pisze listy do Wittenberga, do króla Jana Kazimierza w Opolu, do kasztelana kijowskiego i do pułkownika Sadowskiego. W obozie generała Millera Sadowski ostrzega, że napad na Częstochowę może poruszyć cały kraj, lecz obrażony odchodzi z narady, a zwycięża rada Wrzeszczowicza. Obrońcy palą kramy pod murami. Osiemnastego listopada, podczas procesji z Najświętszym Sakramentem, nadciąga dziewięć tysięcy Szwedów z dziewiętnastoma działami. Finowie wyrzynają chłopów w Częstochówce, więc klasztor odpowiada ogniem i podpala budynki zajęte przez wroga. Nazajutrz trwa ogromna kanonada, a z wieży płynie Bogurodzica. Kmicic przy dziale rozbija dwie szwedzkie armaty, a granatowi, który upadł obok, wyrywa gołą ręką palący się lont. Ksiądz Kordecki zakazuje mu narażać życie i każe zanieść pustą kulę Najświętszej Pannie.

Ksiądz Kordecki zwleka z odpowiedzią i wytyka Millerowi, że rozkaz królewski wymienia Częstochowę, a nie Jasną Górę. Szwedzi zasypują klasztor ogniem, lecz pożary gasną, a z wieży wciąż płynie muzyka; Miller w złości rozbija lunetę, a inżynier de Fossis melduje, że pod ziemią leży skała i podkopu zrobić nie można. Słysząc, jak Soroka opowiada o Zbarażu, Kmicic namawia Piotra Czarnieckiego do nocnej wycieczki. Oddział wychodzi przez otwór w murze, obchodzi szaniec i uderza od tyłu. Kmicic zabija w namiocie de Fossisa i dwóch innych oficerów, chłop kosą rozpłata pierś pułkownikowi Hornowi, a działa zostają zagwożdżone. Ginie tylko Węgier Janicz, zastrzelony przez własnych ludzi. Rano Miller ogląda pobojowisko, a szwedzcy żołnierze widzą, jak kościół unosi się nad mgłę i znika. Przychodzi wieść, że w Wielkopolsce powstaje szlachta pod wodzą Krzysztofa Żegockiego.

Stary szlachcic przysłany przez Millera przekonuje zakonników, że Jan Kazimierz abdykował. Ksiądz Kordecki nazywa to kłamstwem i każe mu powtórzyć te słowa z palcami na nogach Ukrzyżowanego. Zdrajca odpowiada, że umywa ręce, i ucieka, a Kmicic posyła za nim kulę z działa, lecz chybia. W klasztorze szerzy się zwątpienie, a pewien puszkarz Niemiec namawia żołnierzy do wydania twierdzy. Przeor wygania przywódców, podwaja żołd, odbiera od załogi przysięgę i przydziela każdej baszcie szlachcica i zakonników; Kmicic z Czarnieckim pilnują baszty wschodnio-południowej.

Zakonnicy udają gotowość do układów. Gdy jednak posłowie, ojcowie Błeszyński i Małachowski, przynoszą odmowę uznania Karola Gustawa, Miller więzi ich, każe żołnierzom ich lżyć i skazuje na śmierć, mimo protestu Sadowskiego i księcia Heskiego. Wrzeszczowicz napada tymczasem na Śląsku na siedemset piechoty gwardii królewskiej, a Miller każe jeńców obwodzić wokół murów. Na widok szubienicy i bluźniących pod murami żołdaków Kmicic sam strzela z działa w tłum, a za nim cała twierdza. Ten ogień przekonuje Millera, że egzekucja nic mu nie da, i ojcowie wracają do klasztoru. Nowy poseł, pułkownik Kuklinowski, dowódca zgrai warchołów, chwali się, że jedynymi prawdziwymi żołnierzami w Rzeczypospolitej są on i Kmicic. Odprowadzanemu za bramę Babiniczowi zdradza, że Sapieha pobił Radziwiłła i oblega go w Tykocinie, a potem namawia go do przejścia do Szwedów. Kmicic pyta, czy mówi jako osoba prywatna, a usłyszawszy, że tak, policzkuje go i strąca kopniakiem ze zbocza.

Wittenberg grozi zakonnikom surową karą, a Miller zaczyna rozumieć, że ta obrona budzi cały kraj. W obozie szerzy się zabobonny strach: żołnierze widzą niewiastę w błękitnym płaszczu osłaniającą klasztor, a polskie chorągwie pułkownika Zbrożka odmawiają udziału w oblężeniu. Nowy poseł, podstoli rawski Śladkowski, zamiast namawiać do kapitulacji, przysięga na krucyfiks, że kraj powstaje, chan idzie na pomoc królowi, a hetmani czekają tylko na powrót Jana Kazimierza, by porzucić Szwedów. Ksiądz Kordecki z płaczem pada krzyżem przed obrazem. Wkrótce nadciągają ciężkie działa z Krakowa. Pod ich ogniem mur od południa zaczyna pękać, a ksiądz Kordecki z troską patrzy na wyłom, któremu nie umie zapobiec.

Kmicic proponuje, że sam zniszczy największą kolubrynę: włoży jej w lufę płócienną kiszkę z prochem i podpali lont. Po spowiedzi przebiera się za szwedzkiego oficera, lecz tej nocy przeszkadza mu jasne niebo, a działo zostaje przetoczone w inne miejsce. Gdy przychodzi odwilż i ciemna noc, wychodzi sam. Przemyka obok straży w chwili zmiany wart, wspina się po zboczu szańca, wsuwa ładunek w paszczę działa, a zapytanemu z góry puszkarzowi odpowiada po niemiecku, że jest Hansem i szuka zgubionego stempla. Wybuch rozrywa kolubrynę i pobliskie jaszcze, ale odrzuca też Kmicica, który ogłuszony zostaje w rowie. Do rana nie wraca.

Szwedzi znajdują go i stawiają przed Millerem. Kmicic przyznaje się do czynu, a wobec bliskiej śmierci wyjawia prawdziwe nazwisko. Pułkownikowi Zbrożkowi, który chce mu podać rękę, odpowiada, że zdrajcom ręki nie podaje. Kuklinowski wyprasza jeńca dla siebie, wywozi go do stodoły pod Lgotą, każe rozebrać, zawiesić na belce i przypala mu bok płonącym kwaczem. Ratują go Kiemliczowie, ojciec z synami Kosmą i Damianem, którzy służyli u Kuklinowskiego. Zmyślonym wezwaniem do Millera odciągają pułkownika, zabijają strażników i odcinają więźnia. Kmicic czeka na powrót Kuklinowskiego, każe go powiesić na tej samej belce, przypala go i zostawia do rana, po czym rusza z Kiemliczami ku granicy śląskiej.

Bez kolubryny Miller traci nadzieję na wyłom, a górnicy z Olkusza, którzy kują skałę pod minę, giną od kul z klasztoru. Na naradzie oficerowie kłócą się z Wrzeszczowiczem, który radzi rozgłosić, że odkryto podziemny przechód pod kościół. Wtedy pułkownik Zbrożek przynosi wieść, że Kuklinowski nie żyje, a Kmicic zniknął. Miller jedzie do stodoły, ogląda zamarznięte ciało i dowiaduje się, że ludzie Kuklinowskiego się rozbiegli, a niektórzy chcą służyć samemu Kmicicowi. W tym czasie miecznik Zamoyski robi wycieczkę i wycina górników.

Wieść o minie pod klasztorem budzi w twierdzy przerażenie: kobiety błagają przeora, by nie gubił niewinnych, a część zakonników z ojcem Stradomskim domaga się rokowań. Ksiądz Kordecki zapewnia zebranych, że pod kościołem nie ma prochów, i wtedy na podwórzec zlatują się stada zimowych ptaków, co wszyscy biorą za dobry znak. Groźbę wysadzenia twierdzy obrońcy zbywają śmiechem. Mieszczanina Jacka Brzuchańskiego, który podrzucał listy, Szwedzi chwytają i torturują, ale nic od niego nie wydobywają. W Wigilię przy stole przeora stoi puste miejsce, a ksiądz Kordecki zdradza, że poległy, jak sądzą, Babinicz był Andrzejem Kmicicem, i każe sławić jego imię.

Szturm w dzień Bożego Narodzenia nic nie daje, a Miller dostaje rozkaz, by kończył albo szedł do Prus. Za radą Wrzeszczowicza żąda okupu, który pozwoliłby mu odejść z twarzą. W odpowiedzi z klasztoru przychodzi zawiniątko z samymi opłatkami. Nocą Szwedzi zwijają obóz i odchodzą ku Wieluniowi wśród gęstego śniegu. Rano chłop ze Dzbowa przywozi zwierzynę i mówi, że Szwedów już nie ma. Biją wszystkie dzwony, a ksiądz Kordecki odprawia mszę dziękczynną.

Kiemliczowie wiozą Kmicica przez granicę na Śląsk. Stary Kiemlicz opowiada, że kraj się budzi: w Wielkopolsce biją Szwedów Żegocki i Kulesza, pułkownik Wojniłłowicz, krewny Kmicica, rozgromił oddział zdrajcy Prackiego i wspiera górali, a marszałek Lubomirski zwrócił się przeciw najeźdźcy. Najbardziej cieszy Kmicica wieść, że Sapieha oblega Janusza Radziwiłła w Tykocinie, bo pokonany książę nie zemści się już na Oleńce. Kmicic zastrzega, by na dworze nikt nie zdradził jego nazwiska. Narrator pokazuje, jak po obronie Częstochowy naród, który poddał się bez boju, zrywa się do walki: krąży uniwersał Jana Kazimierza wzywający do powstania bez czekania na wodzów, szlachta z kuligów i wesel napada na szwedzkie załogi, a chłopi chwytają za kosy. Szwedzi odpowiadają terrorem, palą wsie i obcinają ręce schwytanym chłopom.

W Głogowej Kmicic idzie rano do kościoła i widzi człowieka leżącego krzyżem przed ołtarzem. To król Jan Kazimierz. Na widok jego zbolałej, dobrej twarzy dawny warchoł umiera w Kmicicu, a rodzi się wierny sługa królewski. Dworzanin Ługowski przedstawia go jako przybysza z Jasnej Góry. Usłyszawszy, że klasztor się broni, król klęka w śniegu pod drzwiami kościoła i płacze. Przy śniadaniu, wobec królowej Marii Ludwiki, prymasa, nuncjusza i kanclerza Korycińskiego, Kmicic opowiada o oblężeniu, o kolubrynie i o Kuklinowskim. Gdy kanclerz wątpi w jego słowa, młody dworzanin Tyzenhauz ogląda jego spalony bok, choć zdaje mu się, że znał kiedyś tego szlachcica pod innym nazwiskiem.

Kmicic błaga króla, by wrócił do kraju, bo wszyscy na niego czekają. Król waha się, nie ufając zmiennemu narodowi, i wyjawia, że książę Bogusław doniósł mu o planie zamachu: pewien Kmicic miał się ofiarować porwać króla za sto czerwonych złotych i wydać Szwedom żywego lub umarłego. Kmicic krzyczy, że Bogusław łże, i pada zemdlony. Królowa ostrzega, że list Bogusława może być oszczerstwem, i w żarliwej mowie broni narodu, który już żałuje swoich win. Porwany jej słowami król postanawia wracać, najpierw jednak na radę senatorów w Opolu.

Kmicic szaleje z gniewu na Bogusława, który okrył jego imię hańbą, i przysięga zemstę, ale postanawia najpierw dowieść wierności służbą królowi. Na tajnej radzie w Opolu senatorowie ustalają, że król wróci przez góry do Lubowli, zamku marszałka Lubomirskiego, a po powrocie przejmie całą władzę nad wojną. Prymas Leszczyński w wielkiej mowie wytyka, że zgubiła kraj swawola udająca wolność: zrywanie sejmów, pusty skarb, osłabianie władzy królewskiej. W Głogowej Kmicic radzi, by trzystu dragonów pod Tyzenhauzem wyruszyło przodem i ściągnęło na siebie Szwedów pogłoską, że jedzie z nimi król, a sam król z małym orszakiem przejechał później. Król przyjmuje tę radę z zachwytem. Urażony Tyzenhauz zrzeka się dowództwa nad dragonami, zostaje przy królu i ostrzega go przed Babiniczem, który ukrywa prawdziwe nazwisko. Królowa staje w obronie Kmicica i nie wierzy listowi Bogusława.

Orszak, w którym jadą biskupi i nuncjusz, przejeżdża przez Racibórz i Morawy niezauważony, bo wszyscy mówią o królu jadącym z dragonami. Kmicic bawi króla rzucaniem obuszka i opowiada, że bliznę na głowie zostawił mu Wołodyjowski. Tyzenhauz wypytuje go o pobyt w Kiejdanach, więc król pyta wprost, gdzie Babinicz był pułkownikiem. Kmicic prosi, by osądzono go po czynach, i wyznaje tylko, że grzeszył przeciw królowi i ojczyźnie. Król nadal mu ufa, ale dworzanie zaczynają Babinicza podejrzewać.

Na granicy w górach król pada krzyżem w śnieg i całuje polską ziemię. Wieczorem widać łunę nad Żywcem, a uciekinierzy mówią, że Szwedzi czatowali na króla, starli się z dragonami pod Suchą i teraz palą miasto. Tyzenhauz z goryczą wzywa Kmicica, by teraz on dał radę, a gdy ten odjeżdża z Kiemliczami w ciemność, krzyczy o zmowie i zdradzie. Biskupi błagają króla o odwrót, lecz Jan Kazimierz nie chce drugi raz uchodzić z własnej ziemi. Kmicic wraca z porwanym rajtarem, który zeznaje, że oddział najemników cofnął się ku Wadowicom. Tyzenhauz sprawdza drogę, król nocuje w Żywcu, a wieczorem obaj rywale godzą się i padają sobie w objęcia.

Orszak królewski, prowadzony przez górali bezdrożami, przemyka przez Suchą i Nowy Targ ku Węgrom. W wąskim skalnym wąwozie zza zakrętu wyjeżdża nagle szwedzki podjazd, prawie trzysta koni. Kmicic w szwedzkim stroju podjeżdża do kapitana, strzela mu w ucho i z trzema Kiemliczami zatrzymuje cały oddział w ciasnym przesmyku. Biskupi trzymają konia króla, który chce iść do walki, a Tyzenhauz z garstką ludzi zasłania pana. Koń Kmicica pada i fala rajtarów zalewa go razem z Kiemliczami. Wtedy z krawędzi wąwozu lecą na Szwedów kamienie, pnie i bryły lodu, a górale z ciupagami dobijają wszystkich. Wzruszony król przysięga, że odtąd będzie ojcem także prostego ludu, który go ocalił. Spod stosu trupów wyciągają Kmicica, żywego dzięki pancerzowi. Na widok wolnego króla szepcze, że nie jest Babiniczem, lecz Kmicicem, i traci przytomność.

W drodze na Spisz do króla przyłączają się tłumy górali, a potem pułkownik Wojniłłowicz z pułkiem. Opowiada, że wojsko już bije Szwedów, hetmani zrywają z nimi, a Sapieha zwycięża pod Tykocinem. Marszałek koronny Jerzy Lubomirski wychodzi królowi naprzeciw z wspaniałym wojskiem, rzuca mu pod nogi własną delię i sam prowadzi jego konia. Narrator ocenia go surowo: to pyszny warchoł, który z urażonej dumy gotów był później zepsuć każde dzieło ratowania ojczyzny. W Lubowli marszałek wyprawia królewską ucztę. Wznosząc toast, rozbija sobie na głowie bezcenny kryształowy kielich, a nuncjusz dziwi się, że za taki kielich można by utrzymać dwa regimenty. Ranny Kmicic leży tymczasem pod opieką medyka i panien dworskich, a król napomyka gościom, że okazał się nim ktoś, kogo miał za wroga.

Król odwiedza rannego Kmicica w Lubowli i pyta, kim naprawdę jest. Kmicic wyznaje, że jest Andrzejem Kmicicem, chorążym orszańskim, banitą, który służył Radziwiłłowi. Opowiada całe swoje życie: swawolę podczas wojny z Chowańskim, pomstę za zabitych towarzyszy, czyli spalenie zaścianka Butrymów, porwanie Oleńki i pojedynek z Wołodyjowskim, przysięgę złożoną Radziwiłłowi na krucyfiksie, rozbijanie wiernych chorągwi i rozmowę w Pilwiszkach, w której Bogusław nazwał Rzeczpospolitą postawem czerwonego sukna. Z krucyfiksem w ręku przysięga, że nigdy nie ofiarował się porwać króla, a list Bogusława to zemsta za porwanie księcia. Król przebacza mu, nazywa go Jędrkiem i każe dalej występować jako Babinicz, by nie ciągały go sądy. Obiecuje mu też list zapowiedni na to nazwisko, wstawiennictwo u Oleńki i przedstawienie jego zasług sejmowi.

Król jedzie przez Duklę ku Lwowowi, a do jego orszaku napływają szlachta, żołnierze i zbrojni chłopi. Posłowie przywożą akt konfederacji tyszowieckiej: hetmani i wojsko porzucili Szwedów, a uniwersał wzywa do wojny wszystkie stany, nawet banitów, i otwiera ludziom niższego stanu drogę do szlacheckich praw. Przybyły z Częstochowy Krzysztoporski oddaje list księdza Kordeckiego. Opowiada, że Wrzeszczowicz próbował jeszcze napaść na klasztor, ale chłopi go odparli, a Piotr Czarniecki i Kulesza znieśli jego oddział. Przynosi też wieść o nagłej śmierci zdrajcy, wojewody poznańskiego Opalińskiego.

Dwudziestego piątego grudnia Sapieha wyjeżdża do Tyszowiec, zostawiając oblężenie Tykocina Oskierce. Zakazuje zabijać księcia, bo chce go postawić przed sejmem, a Wołodyjowskiemu powierza jego życie. W kwaterze rycerze piją za Częstochowę. Podchmielony Zagłoba grozi, że poderwie pół wojska i poprowadzi je na odsiecz klasztoru, lecz Wołodyjowski ostro mu się sprzeciwia, a po kłótni obaj padają sobie w objęcia. Zagłoba odradza małemu rycerzowi myśli o Oleńce i radzi mu szukać Anusi Borzobohatej. W wichurze rycerze idą patrzeć, jak Oskierko podkłada petardę pod bramę zamku.

Janusz Radziwiłł dogorywa w tykocińskim zamku: chory, głodny, opuszczony przez krewnych i wzgardzony przez Karola Gustawa. Gryzą go wyrzuty sumienia. Ojczyzna, przeciw której podniósł rękę, rośnie w jego oczach w groźny majestat, a on czuje się wobec niej prochem. Na próżno czeka na Bogusława. Jego prośbę o ratunek do księcia Michała Radziwiłła przejmują ludzie Sapiehy, a wojewoda odsyła mu w odpowiedzi list samego Michała, z którego Janusz dowiaduje się, że krewny nie przyjdzie mu z pomocą. Przy księciu został wierny Charłamp. Trzydziestego pierwszego grudnia, gdy sapieżyńscy wysadzają bramę, Radziwiłł widzi w malignie zjawy, woła, że winien jest Radziejowski, krzyczy, by wzięto koronę, i umiera, wzywając Jezusa i Maryi. Charłamp wkłada mu w ręce obrazek Matki Boskiej, a załoga szwedzka wysadza się prochem w wieży. Żołnierze, którzy wpadają do komnaty, cichną na widok umarłego z obrazkiem w dłoniach i zdejmują czapki. Charłamp rzuca szablę i wyznaje, że nie opuścił wodza w nędzy, bo go kochał. Zagłoba podtrzymuje go i każe mu dać jeść. Wołodyjowski dowiaduje się od paziów, że Oleńki nie było w zamku, bo Bogusław zabrał ją do Taurogów.

Lwów staje się stolicą Rzeczypospolitej: zjeżdżają biskupi i senatorowie, ściąga bitna szlachta ruska i wołyńska, przybywają posłowie chana z obietnicą stu tysięcy ordy i poselstwo z Siedmiogrodu. Król zatwierdza konfederację tyszowiecką i do niej przystępuje. W katedrze, po komunii z rąk nuncjusza, składa uroczyste śluby: obiera Matkę Bożą za patronkę i królową swego państwa, oddaje je Jej opiece, obiecuje szerzyć Jej cześć i ustanowić rocznicę zwycięstwa. Ślubuje też, że po zawarciu pokoju postara się ze stanami uwolnić uciśniony lud wiejski od krzywd. Kościół wybucha płaczem, który zaczyna się od chłopów, i wszyscy wołają amen.

Do Lwowa docierają kolejne wieści: konfederacja rośnie, Wittenberg odjeżdża z Krakowa do Elbląga, a Sapieha po upadku Tykocina idzie na południe. Wołodyjowski przyprowadza królowi chorągiew przysłaną przez Sapiehę i zdaje relację ze śmierci Janusza Radziwiłła. Król oddaje Sapieże wielką buławę litewską. Wołodyjowski opowiada o dawnych czynach i swawoli Kmicica, mówi też, że ten ostrzegł ich przed wyprawą hetmana. Wtedy król woła Babinicza. Wołodyjowski rozpoznaje dawnego przeciwnika po bliźnie, którą sam mu zadał, a król przedstawia go jako nowego Kmicica, obrońcę Jasnej Góry, który ocalił mu życie, i każe im się uściskać. Kmicic pyta jednak, kto był przy Radziwille, i dowiaduje się, że Bogusław wywiózł Oleńkę do Taurogów. Blednie i miota się po komnacie, powtarzając w rozpaczy jedno słowo, a Wołodyjowski prowadzi go do Charłampa, który zna szczegóły.

Wołodyjowski prowadzi Kmicica do swojej kwatery, gdzie Skrzetuscy i Zagłoba witają go jak brata. Charłamp opowiada, że Bogusław przy wieczerzy w Kiejdanach zalecał się do Oleńki i powtórzył jej potwarz o zamachu na króla, a ona, oburzona na Kmicica, zaczęła z wdzięcznością patrzeć na księcia. Miecznika rosieńskiego, który protestował, zamknięto, a potem odesłano do Billewicz. Charłamp i Zagłoba pocieszają Kmicica, że w Taurogach, gdzie przebywa księżna wojewodzina z córką, Bogusław musi się hamować i że wywiózł pannę raczej po to, by trzymać w szachu Billewiczów. Na ulicach Lwowa rycerze oglądają wjazd czambułu tatarskiego przysłanego przez chana, a Kmicic biegnie prosić króla o dowództwo nad nim.

Król oddaje mu Tatarów i wręcza pierścień dla Oleńki, z poleceniem, by wiernie kochała jego obrońcę. Nocą przybywa wierny Soroka z trzosami Kmicica z Częstochowy. Kmicic wysyła go do Taurogów, by śledził, co się tam dzieje. Wspomina przy tym, że stary Kiemlicz zginął w górskim wąwozie, a przy nim zostali tylko synowie. Dowódca czambułu Akbah-Ułan chce mieć w Kmicicu tylko przewodnika i sięga po nóż. Kmicic chwyta go za brodę i tłucze jego głową o ścianę, a potem pokazuje mu kołpak, zielony piernacz i jedwabny sznur otrzymane od posła chana. Tatar pada mu do nóg i odtąd uważa go za bohatera. Gdy czambuł wyrusza na północ, dogania go Wołodyjowski z listem królewskim: elektor pruski połączył się ze Szwedami, a Bogusław idzie na Sapiehę na Podlasie, więc Kmicic ma iść wojewodzie na pomoc. Kmicic cieszy się, że spotka wroga, a Wołodyjowski ostrzega go, że z Bogusławem nie jest łatwo.

Kmicic trzyma czambuł żelazną ręką: Tatarów, którzy podpalili wieś, każe wieszać, ale dba też, by ludzie i konie mieli co jeść, więc ordyńcy kochają go i boją się zarazem. W Zamościu podejmuje go ordynat Jan Zamoyski, zwany Sobiepanem. Kmicic poznaje tam księżnę Gryzeldę Wiśniowiecką, wdowę po księciu Jeremim, jej łakomego syna Michała i dwórkę Annę Borzobohatą-Krasieńską, niegdyś narzeczoną Podbipięty, w której kochają się wszyscy oficerowie, a i sam starosta. Zamoyski namawia Babinicza, by odwiózł Anusię do Sapiehy, bo Podbipięta zapisał jej wielkie majętności na Litwie, a siostrze wmawia, że w dziewczynie zakochał się młody Michał. Zaniepokojona księżna zgadza się na wyjazd.

Księżna Gryzelda przekonuje się do Kmicica, gdy ten wyznaje, że kocha inną, i daje słowo kawalerskie, że dowiezie pannę bezpiecznie. Starosta każe wysłać Tatarów przodem i daje eskortę dwunastu niemieckich rajtarów. Kmicic odgaduje podstęp i każe Akbah-Ułanowi czekać w lesie na sygnał, a upewnia się, gdy w liście starosty do Sapiehy widzi pod światło czysty papier. W borze za Zamościem kozak przywozi rozkaz, by oddać pannę rajtarom, bo Szwedzi rzekomo idą na Zamość. Oficer zdradza, że zna treść rozkazu, więc Kmicic strzela w górę i Tatarzy wypadają z lasu. Rajtarów każe wybatożyć i odesłać pieszo do Zamościa. Przerażona Anusia dowiaduje się, że starosta chciał ją porwać, i z wdzięczności całuje rękę swego obrońcy, a Kmicic, choć mu dziewczyna wpada w oko, myśli o Oleńce. Z Krasnegostawu wysyła staroście drwiący list, a ten po kilku dniach gniewu chwali się siostrze, że sam wystawił Babinicza na próbę.

Kraj zbroi się i ćwiczy wojsko, które przewyższa już liczbą szwedzkie. Kmicic, zmieniony, wychudły, z blizną i brodą, przyjeżdża do obozu Sapiehy w Białej. Hetmanowi wyjawia prawdziwe nazwisko i opowiada swoją historię, a Sapieha wierzy mu, tym bardziej że w tym samym liście król oddaje mu wielką buławę litewską. Przy uczcie hetman, nie zdradzając, kim jest Babinicz, przekonuje oficerów, że oszczerstwo Bogusława o Kmicicu było zemstą, i zakazuje zaczepiać przybysza. Anusię wysyła z panem Kotczycem do swej rodziny w Grodnie. Przy pożegnaniu Kmicic wyznaje jej, że gdyby nie inna miłość, która tkwi mu w sercu jak cierń, pewnie by się w niej zakochał.

Do obozu przybywa książę Michał Kazimierz Radziwiłł z linii nieświeskiej, patriota, który staje przeciw krewniakowi. Ostrożny Sapieha czeka na wieści, aż spadają na niego naraz: Bogusław rozbił w Janowie Krzysztofa Sapiehę, zniósł pod Tykocinem chorągiew Horotkiewicza, zajął Tykocin i pochwycił konwój Kotczyca z Anusią, a jego podjazdy doszły już do Drohiczyna. Kmicic z Tatarami rusza przodem i na wiele dni znika. Wojsko Sapiehy brnie przez wiosenne roztopy, a hetman zaczyna podejrzewać, że Babinicz przeszedł do Bogusława. W Białymstoku Tatarzy przyprowadzają jednak blisko trzystu wynędzniałych jeńców i list Kmicica. Babinicz wyprzedził wojsko księcia, rozbija jego podjazdy, przejmuje żywność, rozkopuje groble, psuje mosty i co noc nęka obóz tatarskim wyciem. Zabrał też księciu karoce, część kredensu i dwie armaty. Bogusław, przekonany, że jest otoczony, cofa się w desperacji, a do tego zachorował na febrę, więc nie może nastawać na cześć porwanej Anusi. Sapieha rusza za nim co prędzej.

Bogusław, wzmocniony w Janowie ośmiuset piechurami Kyritza, staje naprzeciw Sapiehy pod Sokółką. Kmicic, który ścigał go z niezwykłą zawziętością i omal nie pochwycił w Wojszkach, zamyka wszystkie drogi. Książę przysyła na rokowania swego ulubieńca, starostę oszmiańskiego Sakowicza. Ten żąda, by pozwolono księciu odejść z załogami w zamkach, chwali się wziętymi jeńcami, wspomina, że Anusię odesłano do Taurogów, i oskarża Sapiehę, że nasłał na księcia zbója, którego właśnie złapano za Janowem. Kmicic rozpoznaje w tym człowieku Sorokę, wysłanego do Taurogów. Prosi hetmana, by zatrzymał Sakowicza jako zakładnika, a sam jedzie z glejtem do Janowa, by wyprosić starego żołnierza.

W drodze obok lektyki chorego na febrę Bogusława diabeł podszeptuje Kmicicowi, by rozbił księciu głowę buzdyganem, ale rycerz opanowuje się modlitwą: jest posłem i nie zabije jak zbój. Bogusław poznaje go i z drwiną odmawia. Każe mu zdradzić Sapiehę w bitwie, a potem żąda, by błagał go na kolanach. Kmicic, by ratować Sorokę, pada księciu do nóg wobec dworzan, a ten wysuwa but tak, że dotyka nim czoła rycerza. Potem odchodzi bez słowa. Oficer Głowbicz wyprowadza związanego Kmicica w pole, gdzie przy pochodniach przygotowano pal dla Soroki: Bogusław chciał upokorzyć Kmicica przed Polakami. Gdy kat rozbiera starego żołnierza, Kmicic woła do polskiej chorągwi, że służy zdrajcy, i obiecuje przebaczenie króla i hetmana oraz żołd. Żołnierze przecinają mu więzy, a Głowbicz z pięćdziesięcioma ludźmi przechodzi z nim i z ocalonym Soroką do hetmana. Bogusław, zbudzony tą wieścią, każe bić w bębny i mówi o Kmicicu, że to straszny człowiek.

Sapieha przestrzega Kmicica, że kto przesadzi w zemście, temu się ona wymyka, i radzi mu jej poniechać. Kmicic wraca do Tatarów, którzy popalili mosty i zniszczyli groble, tak że Bogusław nie ma odwrotu i musi się bić. Nocą, gdy Sapieha uderza na całej linii, Kmicic z ośmiuset końmi przeprawia się przez rozlaną rzekę Kamionkę i bagna, obchodzi szańce osłaniające tyły księcia i uderza na nie od strony, z której nikt się nie spodziewał ataku. Piechota idzie pod nóż, jazda się poddaje, a podpalony Janów daje hetmanowi znać, że tyły wroga są zajęte.

Na polu oświetlonym pożarem Kmicic dostrzega rycerza w srebrnej zbroi na białym koniu i rzuca się na niego z Tatarami. Ciężka rajtaria elektorska przejeżdża jednak przez tatarską ławę, a Bogusław cięciem koncerza obala Kmicica razem z koniem; ocala go tylko stalowa misiurka. Wojsko Bogusława zostaje doszczętnie rozbite przez piechotę Oskierki i Tatarów, ale sam książę ucieka. Gdy Kmicic przychodzi do siebie, hetman pokazuje mu list Stefana Czarnieckiego: król szwedzki idzie z Elbląga na Zamość i Lwów, a Czarniecki sam go nie powstrzyma. Zapytany, czy pójdzie z Tatarami do Taurogów, czy z wojskiem na pomoc ojczyźnie, Kmicic odkłada prywatne sprawy i wybiera ojczyznę, a Sapieha go błogosławi.

Karol Gustaw rozumie, że nie utrzyma całej Rzeczypospolitej, i chce zetrzeć siły Jana Kazimierza. Rusza z Prus na południe, paląc i wieszając po drodze, a za jego wojskiem idą partyzanci, szlachta i chłopi, którzy psują mosty i niszczą zapasy. Stefan Czarniecki wymyka mu się, nęka go z boków i z tyłu i wycina maruderów. Pod Gołębiem chorągwie polskie, wśród nich laudańska Wołodyjowskiego, rozbijają pierwsze szwedzkie oddziały, ale gdy nadchodzi król z armatami, nieprzygotowane pułki pospolite rozbiegają się i Czarniecki musi się wycofać. Karol Gustaw ogłasza wielkie zwycięstwo. Wkrótce jednak Czarniecki wycina pod Krasiczynem dwa pułki dragonów Dubois i każe przekazać królowi, że idzie jego tropem. Król w samotności patrzy na swoją gwiazdę, do której zbliża się czarna chmura.

Karol Gustaw kieruje się na Zamość, licząc, że pochlebstwem i obietnicą korony skusi właściciela twierdzy. Zdrajca Jan Sapieha radzi mu wmawiać Zamoyskiemu, że od niego zależy pokój w kraju. Tymczasem Czarniecki przysyła do Zamościa na odpoczynek chorągwie najbardziej poturbowane pod Gołębiem, wśród nich laudańską. Księżna Gryzelda ze łzami wita Skrzetuskiego i Wołodyjowskiego, dawnych pułkowników księcia Jeremiego. Mały rycerz próbuje zręcznie wypytać ją o Anusię, ale nic się nie dowiaduje. Przy stole Zagłoba bawi Sobiepana opowieściami o tym, jak to bez jego rady przegrano pod Gołębiem, a starosta, rozochocony winem, zapowiada, że Szwedom Zamościa nie da. W nocy z wałów widać łunę płonącego Szczebrzeszyna: Szwedzi są blisko.

Pod Zamość podchodzi Karol Gustaw. Starosta Zamoyski odmawia rozmowy z Janem Sapiehą, bo z Polakami służącymi Szwedom nie gada, a Zagłoba dorzuca od siebie coś tak szpetnego, że zdrajca odjeżdża jak rażony. Szwedzkiemu posłowi Forgellowi, który tytułuje go księciem i w imieniu króla ofiaruje mu województwo lubelskie w dziedziczne władanie, Zamoyski odpowiada, podpowiedzią Zagłoby, że w zamian ofiaruje królowi szwedzkiemu Niderlandy. Cała sala wybucha śmiechem. Armaty twierdzy przewyższają szwedzkie, a po kilku dniach kanonady starosta drwi, że zabito w rynku jedną świnię. Głodna armia, której żywności nie ma skąd wziąć, odstępuje od twierdzy i ciągnie na południe, a za nią idą chorągwie laudańska i Szemberka.

Wiosenne roztopy zamieniają drogi w topiele. Wynędzniałe wojsko szwedzkie wlecze się ku Sanowi, nękane przez partie i przez Czarnieckiego, który bitwy nie przyjmuje, tylko szarpie przeciwnika. Od Szwedów odchodzą chorągwie Zbrożka i Kalińskiego. W Jarosławiu Karol Gustaw wysyła za San pułkownika Kanneberga z tysiącem najlepszych rajtarów, by znalazł Jana Kazimierza i zdobył żywność. Pod Wielkimi Oczami Wołodyjowski z laudańską chorągwią udaje ucieczkę i wciąga Szwedów na leśną polanę, gdzie czeka Czarniecki z husarią i kolejnymi chorągwiami. Rajtarzy zostają rozbici i wycięci w pogoni aż pod Jarosław, gdzie nie zdążono jeszcze odbudować przęsła mostu. Cała armia szwedzka patrzy z drugiego brzegu wezbranej rzeki, jak ginie jej najlepszy oddział, a Rzędzian rozbija przy okazji eskortę królewskich wozów. Wołodyjowski na oczach obu wojsk powala straszliwym cięciem samego Kanneberga, mistrza szpady, a chorągwie Czarnieckiego odjeżdżają, śpiewając Anioł Pański.

Głodni Szwedzi rozbiegają się na rabunek i giną z rąk partyzantów, więc Karol Gustaw zarządza odwrót w klin między Sanem a Wisłą, ku Sandomierzowi. Czarniecki, który obawia się pychy marszałka Lubomirskiego, wysyła do niego Skrzetuskiego i Zagłobę z listem z prośbą o wspólne działanie. Wypowiada przy tym słowa, że Rzeczpospolita jest wielka, a rody w proporcji do niej małe. Zagłoba listu nie oddaje. Zamiast tego obsypuje marszałka pochlebstwami: opowiada, że Szwedzi drżą na samo jego imię, a Czarniecki widzi w nim wzór cnót obywatelskich, a nawet przyszłego króla. Upojony Lubomirski oświadcza, że dla przykładu dobrowolnie oddaje się z wojskiem pod komendę Czarnieckiego. Czarniecki nie może uwierzyć, ale przebacza Zagłobie zatrzymany list i jedzie połączyć wojska.

Połączeni wodzowie biją tylne straże szwedzkie pod Sieniawą i Leżajskiem. Chłopi z dóbr Lubomirskiego, którym marszałek obiecał wolność z poddaństwa za chwycenie broni, powstają jak jeden mąż. Od Szwedów uciekają ostatni Polacy. W Rudniku pacholik księdza, Michałko, ucieka na źrebaku i donosi przedniej straży Szandarowskiego, że w plebanii odpoczywa sam król z lejbgwardią. Polacy uderzają znienacka zza olszyny, a Karol Gustaw ucieka z garstką rajtarów. Roch Kowalski, który przysiągł skoczyć na szwedzkiego króla, ściga go, zwalając po drodze kilku jeźdźców, i jest już tuż za nim, gdy król strzela z pistoletów i strzaskuje kulą kolano jego konia, który pada. Roch z rozpaczy siada na drodze i ryczy jak niedźwiedź. Lejbgwardia przed plebanią ginie do ostatniego człowieka, nie prosząc o litość, a Michałko, ciężko ranny, wydziera błękitny sztandar ze złotym lwem. Czarniecki obiecuje, że chłopiec będzie odtąd wolny i na pierwszym sejmie zrównany stanem ze szlachtą.

Karol Gustaw zamyka się w kącie między Wisłą a Sanem, umocnionym szańcami, i żywi armię zapasami z Sandomierza. Czarniecki, wbrew radom starych wojowników, zdobywa z tłumem chłopów miasto i zamek. Uchodzący pułkownik Szynkler zostawia w piwnicach beczki prochu z zapalonymi lontami i zamek wylatuje w powietrze razem z ponad pięciuset ludźmi, którzy rozbiegli się po nim na rabunek, a Karol Gustaw cieszy się z drugiego brzegu, że Polacy idą do nieba. Sandomierz zostaje jednak w polskich rękach. Szwedzi są teraz zamknięci jak w kleszczach: za Wisłą stoi Czarniecki, za Sanem Sapieha. Obaj wodzowie spotykają się serdecznie, bez cienia zazdrości.

W obozie Sapiehy przyjaciele spotykają wymizerowanego Kmicica, który od upadku pod Janowem pluje krwią. W namiocie wśród Tatarów opowiada im o wojnie z Bogusławem. Na wyrzut, że miał ścigać księcia aż do Bałtyku, odpowiada, że idzie śladem Skrzetuskiego, który dla ojczyzny zaniechał ratowania ukochanej. Gdy wspomina, że odwiózł do Sapiehy zamojską pannę, a Bogusław ją potem porwał, Wołodyjowski rozpoznaje Anusię Borzobohatą i rzuca się ku niemu z pretensją. Kmicic tłumaczy, że oddał ją hetmanowi całą i bezpieczną, i obaj zawierają przymierze przeciw Bogusławowi. Wołodyjowski obiecuje nauczyć Kmicica swoich sztuk szermierczych, bo ten przyznaje, że księciu na rękę nie dorównuje. W nocy za rzeką wybucha strzelanina. Rocha Kowalskiego, który chwalił się, że czółnem przepłynie rzekę i porwie szwedzką straż, nie ma w namiocie, a Zagłoba do rana rozpacza nad brzegiem, bo siostrzan nie wraca.

Czarniecki pozwala Zagłobie jechać do Szwedów i proponuje wymienić Rocha na dwóch znaczniejszych jeńców. Zagłoba, Kmicic i Wołodyjowski przeprawiają się łodzią z białą chorągwią. Przyjmuje ich pułkownik Sadowski, który poznaje Kmicica spod Częstochowy i mówi mu, że Kuklinowski zamarzł na belce. Opowiada też, że Roch żyje, a król, ubawiony jego uporem, kazał mu się mocować z dwunastoma rosłymi gwardzistami. Po drodze do kwatery w Gorzycach posłowie oglądają szańce i szwedzkie pułki, a Kmicic dla zabawy podnosi za kark jednego z Lapończyków służących w obozie.

Karol Gustaw, smagły, z lwim czołem i uśmiechem, za którym brak dobroci, poznaje w Wołodyjowskim zabójcę Kanneberga. Zarzuca mu zdradę Radziwiłła, na co mały rycerz odpowiada, że winien był wierność swemu królowi, nie szwedzkiemu. Zagłoba odcina się królowi na każde pchnięcie: przyznaje, że Polakom brak wierności przysiędze, bo gdyby nie to, Karola by tu nie było, a na pytanie, czy Czarniecki pamięta Gołąb, odpowiada, że zapomniał po drodze z Jarosławia. Roch, zapytany, czy za wolność wyrzeknie się ślubu przeciw królowi, odpowiada, że to nie może być. Karol Gustaw oddaje go jednak w darze, nie przyjmując wymiany. Na koniec nagle grozi buntownikom mieczem i szubienicą, a oburzony Zagłoba wraca z siostrzanem, wspominając dobrego Jana Kazimierza, którego zdrajcy opuścili.

Kraj płonie powstaniem od Wielkopolski po Litwę, a Karol Gustaw, zamknięty w widłach rzek, każe już jeść konie. Wtedy losy się odwracają: Malbork poddaje się Szwedom, a na odsiecz królowi idą armia Szteinboka i świeże wojska margrabiego badeńskiego. Na radzie wodzów postanowiono, że Sapieha zostanie pilnować króla, a Czarniecki pójdzie na margrabiego. Jego jazda wymyka się nocą z obozu i idzie bez wytchnienia, śpiąc i jedząc w siodle. Pod Kozienicami znosi osiem chorągwi szwedzkich, nie zostawiając świadka klęski. Wołodyjowski z podjazdem chwyta pod Warką dwudziestu pięciu jeźdźców i od jeńców wiadomo, że margrabia nie spodziewa się Czarnieckiego.

Pilica dzieli wojska. Czarniecki każe Wąsowiczowi zaciekle szturmować most, choć wcale nie chce przez niego przechodzić. Gdy cała uwaga i armaty Szwedów zwracają się ku mostowi, ustawia chorągwie nad brzegiem, woła, że komu Bóg, wiara i ojczyzna miła, niech idzie za nim, i pierwszy rzuca się konno w wezbraną rzekę. Za nim płyną Michałko, Wołodyjowski, Zagłoba i wszystkie chorągwie. Jazda wypada na bok nieprzyjaciela, który nie zdążył zmienić szyku, laudańscy wpadają w sam środek, a Wąsowicz przechodzi wreszcie most. Bitwa zmienia się w rzeź: armia margrabiego Fryderyka przestaje istnieć, młodszy margrabia Adolf i kilku generałów trafiają do niewoli, a uciekających w lasach dobijają chłopi. Na pobojowisku wojsko wiwatuje na cześć Czarnieckiego, a on odpowiada, że chwała należy się imieniu Bożemu. Zazdrość zaczyna gryźć marszałka Lubomirskiego. Wieczorem żołnierze śpiewają Anioł Pański, a przemoczony Zagłoba zapowiada, że drugi raz do wody nie skoczy.

Charłamp przywozi wieść, że pod Sandomierzem Karol Gustaw wydostał się z wideł rzecznych. Sapieha zbył ostrzeżenie Kmicica i bawił się z gośćmi na uczcie. Szwedzi pod osłoną szańców budowali na pokaz most, a tymczasem przeszli przez inny, zbudowany niżej, i uderzyli z boku. Chorągiew Koszyca rozbito, pospolite ruszenie uciekło, stracono cztery armaty, a piechota szwedzka z działami odpłynęła nocą łodziami. Z przejętej korespondencji wiadomo, że król idzie do Prus po pomoc elektora. Czarniecki żałuje, że nie zdążył wrócić, ale zapewnia, że najazd i tak upadnie. Sapieha upomina się o chorągiew laudańską, więc Czarniecki, z ciężkim sercem, wręcza Wołodyjowskiemu rozkaz powrotu do wojska litewskiego. Mały rycerz płacze, lecz gdy Zagłoba radzi mu nie słuchać, odpowiada, że służba jest służbą.

Zagłoba wita Sapiehę docinkiem o sandomierskiej klęsce, lecz hetman przyjmuje go serdecznie. Po zdobyciu Lublina wojsko litewskie idzie pod Warszawę. Przez cały ten czas Kmicic uczy się u Wołodyjowskiego robić szablą i wkrótce potyka się na równi z Janem Skrzetuskim; nawet Józwa Butrym mówi, że Kmicic umarł, a Babinicz niech żyje. Na widok stolicy żołnierze wołają, że wypędzą z niej Szwedów, a Zagłoba objaśnia im zamek, kościoły i pałac Radziejowskiego, w którym miały się zacząć nieszczęścia Rzeczypospolitej. Szwedzka załoga pali Pragę i przedmieścia, a Czarniecki donosi, że po dwudziestu jeden bitwach jego wojsko jest zbyt strudzone, by wziąć udział w oblężeniu. Sapieha czeka na króla i co wieczór wyprawia uczty.

Podczas jednej z nich, wydanej na cześć króla, Szwedzi robią wycieczkę na obóz od strony Mokotowa. Oficerowie wybiegają od stołów, a w zamęcie rozbite zostają oddziały Kotwicza i Oskierki. Wołodyjowski z laudańską chorągwią i Kmicic z Tatarami ratują sytuację, lecz okazuje się, że wycieczka miała tylko odciągnąć uwagę: od Babic wjeżdżają do miasta wozy z żywnością pod osłoną ciężkiej jazdy. Kmicic poznaje w tylnej straży rajtarów Bogusława i rzuca się na nich jak szalony, a Wołodyjowski odcina tę straż od reszty. Wśród jeńców jest Szkot Hassling, znajomy z Kiejdan. Pytany o Oleńkę, odpowiada, że oddział przyszedł z Taurogów, że panna tam jest i że książę nic u niej nie wskórał.

Od zeznań Hasslinga wiadomo, że Bogusław po klęsce pod Janowem długo chorował, a teraz dowodzi jazdą w obozie nad Narwią i Bugiem, któremu Czarniecki zastąpił drogę. Zagłoba grozi, że jeśli Wittenberg zostanie wypuszczony na łagodnych warunkach, wznieci przeciw niemu tumult. Pod Warszawę przybywa Jan Kazimierz z wojskiem koronnym i Tatarami. Na oczach obu wojsk zeskakuje z konia i długo, w milczeniu, ze łzami ściska Sapiehę, choć ten wypuścił Szwedów spod Sandomierza. Zagłoba płacze ze wzruszenia, że niedawny tułacz ma teraz pod sobą tysiące szabel. Wittenberg odrzuca warunki kapitulacji, bo w mieście zgromadzono łupy z całego kraju, a wraz z nim siedzą tam kanclerz Oxenstierna, kilku generałów i szwedzkie damy. Mieszczanie, wypędzeni z domów, giną z głodu i od kul. Ciężkich dział oblężniczych wciąż nie ma, więc wojsko przekopuje się pod mury.

Piętnastego czerwca czeladź obozowa idzie do szturmu, a Kmicic, któremu ciężko chory Hassling nie może nic powiedzieć, staje na czele dwóch tysięcy ludzi. Szturm na mury zostaje odparty z wielkimi stratami, ale Kmicic zdobywa ziemny szaniec przy Bramie Krakowskiej, zwany kretowiskiem, i obraca zdobyte działa przeciw miastu. Przez noc i dzień odpiera natarcia piechoty pod gradem granatów. Gdy król przysyła mu zastępcę, Kmicic odprawia go z odpowiedzią, że jest mu dobrze, nie chce się z nikim dzielić sławą i potrzebuje tylko jedzenia. Król, który mówi, że wolałby stracić pozycję niż Babinicza, każe uderzyć na pałace przy Krakowskim Przedmieściu, by odciągnąć Szwedów, i z daleka żegna krzyżem walczących w szańcu.

Pod Warszawę przybywają Czarniecki i Jan Zamoyski z ciężkimi kartaunami z Zamościa, które ustawia się na zdobytym szańcu. Król i wodzowie chwalą Kmicica, a na radzie król wskazuje Babinicza jako człowieka, którego warto posłać na Litwę, by tam rozniecić wojnę. Ozdrowiały Szkot Hassling, czyli Ketling, opowiada przyjaciołom o Taurogach. Bogusław zakochał się w Oleńce tak, że zaniedbał pomocy dla brata. Wyprawiał dla niej gonitwy, łowy, a nawet pozorowany szturm płonącej osady, przebierał się za pasterza i grywał pod jej oknem na lutni. Gdy księżna Januszowa w gniewie wyjechała z córką do Kurlandii, oświadczył się Oleńce, lecz panna odmówiła wprost. Książę porwał wtedy miecznika rosieńskiego i osadził go w Tylży, a Hassling, który pełnił straż pod drzwiami Oleńki, dał jej nabity pistolet, za co Kmicic ściska go jak brata, i ostrzegł ją przed odurzającymi napojami medyka.

Tego samego dnia, gdy książę miał nastąpić na cześć panny, zwaliła go ciężka choroba, a po niej przyszły wyprawa na Podlasie i klęska. Do Taurogów przywieziono tymczasem porwaną Anusię Borzobohatą. W tydzień rozkochała w sobie niemal wszystkich oficerów, z rządcą Sakowiczem na czele, i zaprzyjaźniła się z Oleńką. Hassling wie od rodaka, że miecznik z obiema pannami szykuje ucieczkę do puszcz i dalej ku Białowieży, a część oficerów jest w spisku. Wołodyjowski zapamiętuje nazwisko Sakowicza. Przychodzą rozkazy na jutrzejszy szturm generalny, a Zagłoba ma zostać przy królu.

Pierwszego lipca, po mszy polowej i ślubach króla, rusza szturm generalny. Mazurzy biorą dom po domu na Krakowskim Przedmieściu. Zagłoba, któremu powierzono komendę nad czeladzią, każe podłożyć puszkę prochu pod bramę pałacu Kazanowskich i wdziera się do środka. W ogrodzie napadają go jednak przerażone małpy z klatki, a żołnierze, zamiast ratować, zanoszą się od śmiechu. Rozgniewany, by zatrzeć tę śmieszność, ustawia działa w oknach pałacu i rozbija ścianę kościoła Bernardynów, który zostaje zdobyty. Czarniecki przebija się przez Dom Gdański do miasta, Litwini zajmują mury od strony Świętego Ducha i Wittenberg wywiesza białą flagę. Król, by oszczędzić krew, przyznaje mu łagodne warunki: Szwedzi zostawiają łupy, ale wychodzą z bronią, a amnestia nie obejmuje tylko Bogusława.

Gdy Wittenberg wyjeżdża z miasta, Zagłoba, oburzony, że kat ojczyzny odejdzie wolno, podburza pospolite ruszenie. Tłum z dziesiątkami tysięcy szabel rzuca się na szwedzki sztab. Wołodyjowski z laudańską chorągwią osłania generałów i prowadzi ich do króla, a przerażony Wittenberg pada do królewskiego strzemienia, błagając o ratunek. Hetman Potocki przypomina mu złamane kapitulacje. Sobiepan Zamoyski bierze feldmarszałka i generałów do Zamościa, by tam bezpiecznie przeczekali wzburzenie. Czarniecki żąda kary dla sprawcy tumultu, lecz Zagłoba znika, a dobry król po tygodniu każe mu przekazać, że może już wyjść z ukrycia. Kmicic dostaje zgodę na wyprawę na Litwę, otrzymuje od posła chana jeszcze pięciuset Tatarów i jedzie na wschód z półtora tysiącem ludzi, wszędzie głosząc, że Warszawa wzięta.

Narrator cofa się do czasu, gdy Oleńka przybyła do Taurogów. Bogusław płonie żądzą, lecz nie idzie za radą Sakowicza, by odurzyć pannę: odstrasza go sen, w którym groźnie spoglądał na niego stary pułkownik Billewicz, obawa przed procesem Billewiczów i wynikiem wojny, a nade wszystko własna pycha zdobywcy serc, który chce, by dziewczyna sama mu uległa. Otacza ją więc troskliwością i przepychem. Wyprawia na jej cześć turnieje, w których zwala z koni sześciu rycerzy, z Ketlingiem i Sakowiczem włącznie, i zabija oszczepem niedźwiedzia. Na jej prośbę darowuje życie skazanemu oficerowi i udaje, że jako polityk ratuje ojczyznę układami. Oleńka, która uważa Kmicica za zdrajcę gotowego jak Judasz wydać króla, szuka w myślach o Bogusławie ukojenia i podziwia go, ale nie dopuszcza do serca innej myśli niż wdzięczność.

Gdy przychodzi wieść o upadku Tykocina i śmierci Janusza, Bogusław wyjeżdża do Królewca, a do Taurogów ściągają wojska pruskie i szwedzkie na wyprawę przeciw Sapieże. Miecznik rosieński jedzie oglądać spalone Billewicze. Ketling wyznaje Oleńce, że książę pragnie ją zhańbić, a nie poślubić, że przeznaczona mu jest księżniczka Anna, że Sakowicz radzi mu podstęp i że Bogusław chce wykroić sobie z Litwy udzielne księstwo. Opowiada też, że w Pilwiszkach książę długo naradzał się z Kmicicem w lesie i wrócił bardzo wzburzony, a Oleńka słucha tego z zaciśniętymi wargami. Postanawia uciec, jak radził jej niegdyś Wołodyjowski, do Puszczy Białowieskiej, gdzie stoi Sapieha, a gdy burza minie, wstąpić do klasztoru.

Miecznik rosieński wraca z wieścią, że Billewicze spalono doszczętnie. Gdy Oleńka powtarza mu słowa Ketlinga, wybucha gniewem na Bogusława, lecz zgadza się na tajną ucieczkę. Wysyła przodem czeladź, pod pozorem przywiezienia zakopanych w sadzie pieniędzy, i wmawia Patersonowi, że ma ich ponad sto tysięcy. Tymczasem niespodzianie wraca Bogusław z rajtarią, by ruszyć przeciw Sapieże, a Paterson donosi mu, że miecznik chce oddać księciu swoje pieniądze na skrypt. Bogusław przychodzi do Billewiczów i kłamie, że jako zwolennik pokoju musi walczyć z Sapiehą. Miecznik próbuje go przechytrzyć i żąda, by Oleńka pojechała z nim po skarb. Książę zgadza się tylko na eskortę dwóch regimentów, a wtedy miecznik traci panowanie nad sobą, krzyczy o gwałcie na wolnym obywatelu i grozi księciu trybunałem.

Bogusław łamie w rękach trzcinę i rzuca ją miecznikowi pod nogi z drwiną z jego praw i trybunałów, a potem rusza na niego. Oleńka staje między nimi jak rozgniewana Minerwa i książę, opamiętawszy się, przeprasza i wychodzi. Rozgorączkowany, w czym zapowiada się już febra, wyznaje Sakowiczowi, że albo zaspokoi swoją miłość, albo umrze. Sakowicz podsuwa mu podstęp: w Tylży mieszka niejaki Plaska, ksiądz, który porzucił katolicyzm. Bogusław ma się oświadczyć Oleńce i pod pozorem pośpiechu przed wyprawą wziąć z nią tajny ślub z rąk odstępcy, którego żaden kościół nie uzna za ważny, a potem pozbyć się świadka. Książę przystaje na ten plan, lecz zaraz chwyta go pierwszy atak febry, tak gwałtowny, że cały sztywnieje i rzuca się jak ryba wyjęta z wody.

Bogusław przeprasza miecznika, zwraca mu wolność i prosi o rękę Oleńki, przypominając, że i Radziwiłłowie żenili się ze szlachciankami. Miecznik, upojony myślą o takim wywyższeniu rodu i o zazdrości Sicińskich, nieprzyjaciół Billewiczów, daje się omamić. Książę opowiada mu o swoich rzekomo patriotycznych rokowaniach i o tym, że Szwedzi swatają go z księżniczką biponcką, więc małżeństwo musi pozostać tajne. Miecznik sam podsuwa mu myśl o cichym ślubie, a Bogusław przyjmuje ją z radością i każe Sakowiczowi sprowadzić księdza. Z Sakowiczem drwią potem z łatwowiernego szlachcica, a w szyderczej rozmowie wychodzi na jaw, że ślub ma być nieważny, a zapisy dla panny nic nie warte.

Miecznik wraca jednak z odmową: Oleńka powołuje się na testament dziadka, który pozwala jej wybrać tylko klasztor albo Kmicica, i mówi, że do księcia nie ma serca. Bogusław wpada w szał, drwi z szlacheckich testamentów, a gdy miecznik sięga po szablę, powala go uderzeniem czekana w pierś i wybiega na górę, do komnaty panny. Sakowicz chustką i pasem obezwładnia krzyczącą Kulwiecównę. Wtem drzwi się otwierają i wchodzi Oleńka, blada, z rozrzuconymi włosami. Cuci stryja, każe Sakowiczowi rozwiązać ciotkę i wysyła go do jego pana, który leży na górze. Sakowicz wybiega przerażony.

Z rozmowy Bogusława z Sakowiczem wychodzi na jaw, co zaszło na górze. Gdy książę wpadł do komnaty Oleńki, panna krzyknęła, że prędzej rzuci się w ogień, i skoczyła ku kominowi. Bogusław porwał ją wpół i gasił tlące się szaty, a wtedy chwycił go atak febry i stracił przytomność. Obaj podejrzewają czary. Książę zarzuca plan ślubu i odsyła Plaskę, lecz postanawia zatrzymać miecznika i pannę, by zabrać zakopane w Billewiczach pieniądze. Wyrusza na Podlasie przeciw Sapieże, a w Taurogach zostają miecznik, ciężko pobity czekanem, Kulwiecówna, Oleńka oraz ranny Ketling, który, jak przypuszcza Sakowicz, zakłuł się umyślnie, by zostać. Wkrótce przychodzi list, w którym Bogusław z drwiącą grzecznością donosi, że sam kazał wykopać i zabrać pieniądze miecznika.

Oleńka prosi Ketlinga o pomoc w ucieczce i obiecuje mu wdzięczność oraz modlitwę, bo sama chce wstąpić do klasztoru. Ketling, choć ją kocha, odmawia: książę rozkazał na piśmie, pod groźbą sądu wojennego, strzec Billewiczów jako zakładników, a on nie złamie słowa żołnierskiego. Odchodząc, zrywa opatrunki i pada zemdlony. Załamana Oleńka płacze, a miecznik wzdycha, że Kmicic przynajmniej wyrwałby ich z tej niewoli. Postanawiają czekać na wieści z wojny. Najpierw Ketling donosi o zwycięstwach Bogusława pod Brańskiem i Tykocinem, i Oleńka zaczyna wierzyć, że księcia nikt nie pokona. Potem dociera wieść, że Częstochowa się obroniła, a w całym kraju budzi się powstanie. Od Bogusława przestają przychodzić jakiekolwiek wiadomości, bo Babinicz z Tatarami przejmuje wszystkich gońców.

Do Taurogów przywożą porwaną Anusię Borzobohatą, a Braun, z rozkazu Bogusława, przyjmuje ją z wszelkimi względami. Anusia opowiada miecznikowi i Oleńce o obronie Częstochowy, o konfederacji tyszowieckiej i o tym, że wszędzie biją już Szwedów. Oleńka płacze z radości, a podejrzliwość wobec przybyłej znika. Dziewczęta, zupełnie do siebie niepodobne, poważna Oleńka i zalotna, wesoła Anusia, szybko się zaprzyjaźniają. Anusia wychwala pana Babinicza, który odwiózł ją z Zamościa i mówił, że jego serce należy do innej. Wyznaje Oleńce, że się w nim zakochała, i przytacza jego słowa o dwóch bolączkach: o tej, której imienia nie chce wymienić, i o zdrajcach Radziwiłłach. Swoją zalotnością owija sobie wokół palca Brauna i innych oficerów i liczy, że w razie ucieczki pójdą z nimi. Wszyscy postanawiają jednak czekać na zbliżenie się wojsk polskich, bo w kraju roi się od grasantów.

Oficer Bies, który jedzie do Królewca, opowiada o wyprawie Bogusława: po pierwszych zwycięstwach jakiś podjazd z Tatarami wysforował się przed wojsko księcia, rozbijał podjazdy, psuł drogi i groble i zabrał karoce i działa. Książę, trawiony febrą, cofa się ku Sokółce i szykuje do walnej bitwy z Sapiehą, a dowódcą podjazdu był niejaki Babinicz. Anusia wykrzykuje to nazwisko, zanim oficer je wymówi, a po jego wyjściu ogłasza, że to pan Andrzej, bo tak ma na imię Babinicz. Oleńka blednie i mówi, że to samo imię nosił zdrajca, który chciał sprzedać króla. Anusia zapowiada, że jeśli Babinicz jej nie zechce, wyjdzie za Wołodyjowskiego.

Do Taurogów ściągają rozbite resztki wojsk Bogusława: z sześciu tysięcy wróciło spod Janowa ledwie czterystu rajtarów, a Polacy, oprócz Sakowicza, przeszli do Sapiehy. Ketling ostrzega Oleńkę, że rozdrażniony klęską książę może posunąć się do gwałtu, i zostawia jej nabitą krócicę: jako osoba prywatna radzi jej się bronić, a w razie potrzeby nawet zabić. Służby jednak nie porzuci, bo opuszczać pobitego pana byłoby tchórzostwem. Chory i złamany Bogusław chce zostać w Taurogach tylko parę dni, a potem jechać do Prus po nowe wojska. Z Sakowiczem kłóci się i żartuje na przemian. Wyznaje mu, że ucieczka Kmicica gryzie go bardziej niż cała przegrana wyprawa.

Komendantem Taurogów zostaje Sakowicz. Zapowiada, że będzie wieszał buntowników i wyciskał pieniądze ze szlachty, a pieniądze miecznika nazywa szyderczo posagiem, który książę z góry sobie wypłacił. Wyjawia też, że chce się ożenić z Anusią Borzobohatą dla majętności, które zapisał jej Podbipięta, i dlatego, że mu się podoba. Książę zgadza się, ale zakazuje mu gwałtu, by nie urazić księżnej Gryzeldy. Sam idzie do Anusi i namawia ją, by została w Taurogach pod opieką Sakowicza, którego przedstawia jako obrotnego opiekuna jej sprawy, gotowego wywalczyć dla niej spadek. Anusia z udaną naiwnością robi do księcia słodkie oczy.

Bogusław, wezwany przez elektora, wyjeżdża do Królewca i zapowiada, że może sprowadzić miecznika i Oleńkę do Prus. Sakowicz zostaje panem Taurogów i płaszczy się przed Anusią, która z upodobaniem króluje wśród wzdychających oficerów, ale myśli o Babiniczu. Wobec innych komendant jest okrutny: każe zatłuc rózgami żołnierza za drobne przewinienie, a pojmanym chłopom obcinać ręce. Oświadcza się Anusi, a ona wyznacza mu rok próby. Oleńka, coraz bledsza i surowsza, myśli o klasztorze. Wieści z kraju mówią o powszechnym powstaniu i o zwycięstwach Czarnieckiego. Miecznik nie może dłużej wysiedzieć w niewoli i znika, zostawiając Oleńce list: musi przelać krew za ojczyznę, choć ją, jak Daniela, zostawia w jaskini lwów. Sakowiczowi, który z wściekłością pyta, gdzie jest stryj, Oleńka odpowiada, że tam, gdzie są wszyscy oprócz zdrajców, i wskazuje mu drzwi.

Po wieściach z Warki i odejściu Ketlinga z wojskiem do Bogusława Sakowicz chce się przenieść do Prus, lecz Anusia nie zgadza się jechać i drwi z jego tchórzostwa. By jej dowieść odwagi, starosta rozbija w lasach girlakolskich partię Billewiczów; miecznik ocalał, ale dwóch krewnych Oleńki poległo, a jeńców Sakowicz każe stracić. Wkrótce przychodzi wieść, że Warszawa wzięta, i Sakowicz traci głowę. W liście Bogusław pisze, że został wyłączony z amnestii, Ketling jest w niewoli, a Babinicz ma iść przez Prusy na Litwę, i radzi mu nie mierzyć się z nim, tylko uchodzić do Birż. Braun, przez Anusię pozyskany, przygotowuje ucieczkę: Sakowicz ma nocować na uczcie u pana Dzieszuka, który dosypie mu czegoś do wina. Anusia z radością donosi Oleńce, że Babinicz nadciąga, a Oleńka prosi Boga, by prostował jego drogi, do kogokolwiek się spieszy.

Między Serockiem, Złotoryją i Ostrołęką zastawiają na Kmicica sieć Duglas, Radziejowski i Bogusław. Babinicz kluczy i sam poluje: rozbija trzysta koni pod Brańszczykiem, przebywa wpław Narew, wraca nocą, by wzniecić popłoch w dywizji, i zabiera Szwedom wozy z łupami i kasą. Jeńców każe wieszać. Bogusław wyznacza cenę za jego głowę, a potem chce go zwabić w zasadzkę: idzie z pięciuset rajtarami, z których każdy wiezie za sobą piechura z muszkietem. Zanim jednak dochodzi do starcia, przychodzi wieść, że król wysłał za Bug hetmana polnego Gosiewskiego z sześcioma tysiącami koni, i Bogusław cofa się do Radziejowskiego, porzucając piechotę. Duglas znajduje w lesie tylko powieszonych przez Tatarów maruderów. Kmicic wybija w obławach porzuconą piechotę, a Duglas nie puszcza Gosiewskiego dalej niż do Ostrołęki.

Pod Ostrołęką Kmicic spotyka Wołodyjowskiego i Zagłobę, którzy przyszli z hetmanem polnym. Zapowiada, że przemknie się do Prus, a Bogusław trzeci raz przez niego nie przejedzie, bo ćwiczy codziennie z Soroką szermiercze sztuki Wołodyjowskiego. Zagłoba opowiada, że Roch Kowalski wstąpił do husarii, by móc skoczyć z kopią na Karola Gustawa. Pyta, co przyniesie zbliżająca się walna bitwa pod Warszawą, i sam odpowiada: Polacy mogą przegrać i pięćdziesiąt bitew, a wojna pójdzie dalej, Szwedzi zaś po jednej wielkiej klęsce będą zgubieni. Przepowiada Kmicicowi, że pokona Radziwiłła, odbije Oleńkę w Taurogach i ją poślubi, a Kmicic ze szczęścia o mało go nie dusi w uścisku. Wołodyjowskiemu wróży potem gromadkę dzieci z Anusią.

Kmicic przekracza granicę Prus elektorskich i spuszcza Tatarów ze smyczy. Kto prosi o litość po polsku, ocaleje, lecz niemieckie wsie i miasteczka giną w ogniu. Kmicic, który uważa elektora za wiarołomnego lennika Rzeczypospolitej, ma się za narzędzie gniewu Bożego i co wieczór odmawia różaniec przy łunach płonących osad. Wciąż myśli o Oleńce. Przychodzi wieść, że Jan Kazimierz przegrał trzydniową bitwę pod Warszawą. W rozpaczy Kmicic szuka śmierci w walce, lecz potem dowiaduje się, że wojsko wycofało się w porządku, a klęskę spowodował popłoch pospolitego ruszenia. Wkrótce nadchodzą wieści o odwrocie Karola Gustawa i o zwycięstwach Czarnieckiego.

Wołodyjowski wzywa go listem do hetmana polnego Gosiewskiego, który idzie na Bogusława i grafa Waldeka, umocnionych w Prostkach. Przy spotkaniu opowiada, jak w bitwie warszawskiej husaria litewska przeszła przez całe wojsko szwedzkie aż do gwardii króla. Roch Kowalski dopadł wtedy Karola Gustawa i już wznosił miecz, gdy Bogusław wystrzelił mu w głowę, a sam Karol Gustaw wyprawił mu pogrzeb z salwą gwardii. Wołodyjowski i Zagłoba przypuszczają, że stary sługa Radziwiłłów zawahał się na widok księcia. Wołodyjowski wspomina też sen księcia Michała Radziwiłła o radziwiłłowskich trąbach pogryzionych przez niedźwiedzia. Kmicic, który ma niedźwiedzia w herbie, odczytuje to jako znak z nieba. O świcie wojsko rusza na Prostki, a Kmicic idzie w przedniej straży.

Od pojmanego oficera Rössela wiadomo, że Bogusław i graf Waldek mają opuścić obóz w Prostkach, by połączyć się z idącą od Ełku piechotą. Hetman Gosiewski uderza, gdy nieprzyjaciel wychodzi z okopu. Kmicic przeprawia się z watahą przez bród i rozbija pułk rajtarów, ale za nim nikt nie może przejść, bo bród zasypują kule. Gdy z boku nadciągają dragoni i pułk Bogusława, Kmicic udaje ucieczkę i ciągnie pościg prosto do brodu, po czym jego Tatarzy rozskakują się na boki. Rozpędzona jazda pruska wpada w rzekę, armaty milkną, by nie razić swoich, a wtedy chorągwie Wojniłłowicza, laudańska i inne przechodzą rzekę i rozbijają wojsko. Tatarzy Hassun-beja wpadają do taboru i zwycięstwo jest zupełne.

Bogusław ucieka na karym koniu, który niegdyś należał do Kmicica. Gdy Kmicic krzyczy za nim, żeby uciekał przed Kmicicem, książę zawraca i staje do pojedynku. Kmicic odbija wszystkie wyuczone u Francuzów pchnięcia, tnie Bogusława końcem szabli w czoło i powala go na ziemię. Staje mu nogą na piersi i przykłada szablę do gardła, lecz książę ostrzega, że jeśli zginie, zginie i Oleńka, bo rozkazy są już wydane. Kmicic darowuje mu życie w zamian za przysięgę i pisemny rozkaz uwolnienia panny, a jeńca oddaje Tatarom. Gosiewski ogłasza Babinicza prawdziwym zwycięzcą, a Kmicic wznosi okrzyk na cześć Jana Kazimierza.

Gdy Tatarzy prowadzą Bogusława na arkanie, rycerstwo chce go rozsiekać, lecz książę Michał, który nazywa go swoim bratem i swoją krwią, staje w jego obronie i każe odbić go Tatarom. Kmicic sprzeciwia się, bo jeniec jeszcze nie dotrzymał przysięgi, i uderzeniem rękojeści szabli powala nawet konia Wojniłłowicza. Gosiewski orzeka, że jeniec należy do Babinicza. Kmicic ustępuje dopiero, gdy książę Michał ręczy honorem za dotrzymanie warunków, a Bogusław, za zakładnika Gnoińskiego i okup dla Hassun-beja, przechodzi do namiotów hetmana i ma pozostać jeńcem do wyroku króla. Wołodyjowski wyrzuca Kmicicowi, że dla prywaty wypuścił zdrajcę ojczyzny, a Kmicic, choć bije się w piersi, odpowiada, że życia Oleńki nie poświęci. Pokazuje uzyskane rozkazy do Sakowicza i do oficerów i zapowiada, że pójdzie z watahą aż pod Birże. Wołodyjowski prosi go, by w Taurogach zaopiekował się także Anusią.

Oleńka i Anusia docierają z Braunem do partii miecznika rosieńskiego, który zebrał kilkuset ludzi i nęka Szwedów po lasach. Za radą Oleńki partia idzie na Laudę i po siedmiu dniach staje w Lubiczu, którego nieprzyjaciel nie spalił, bo był majątkiem Kmicica. W sali z porąbanymi portretami Oleńka przeżywa na nowo wszystkie winy Kmicica; gdy Anusia namawia ją do modlitwy za niego, odpowiada, że nie może, i leży krzyżem do rana. Okolica jest zniszczona: Wodokty spalone, a w Goszczunach ludzie mają z rozkazu pułkownika poucinane ręce. Dochodzą wieści o Prostkach i o Babiniczu, który pojmał Bogusława, spalił Taurogi i rozbija Szwedów na Żmudzi. Anusia wysyła do niego list z prośbą o ratunek, lecz obaj posłańcy giną: Braun w rękach Sakowicza, Jurek Billewicz od kuli Szwedów, a listy przepadają.

Sakowicz, który z miłości do Anusi przeszedł w nienawiść, umawia się z komendantem Poniewieża Hamiltonem i podsyła miecznikowi fałszywy list, jakoby Babinicz miał stanąć w Wołmontowiczach. Miecznik ściąga tam swoją partię i resztki ludności Laudy. Kmicic nic nie wie o Oleńce, sądzi, że schroniła się w Puszczy Białowieskiej, i ciągnie za Sakowiczem, by wyrównać z nim rachunki. Wieczorem Wołmontowicze zostają zaatakowane: piechota miecznika broni kołowrotu zza stosów belek, lecz od rzeki wychodzi piechota szwedzka, a z tyłu padają strzały. Anusia, która pragnęła bitwy, słabnie ze strachu i piszczy jak dziecko, a Oleńka patrzy w ogień nieustraszenie.

Gdy miecznik szykuje się już do śmierci, z boru wypada wojsko Babinicza i rozbija Sakowicza oraz Szwedów, po czym znika w pościgu. Mieszkańcy błogosławią zbawcę, nie wiedząc, że ocaliła ich ta sama ręka, która dwa lata wcześniej spaliła zaścianek. Oleńka opatruje rannych. Babinicz jednak nie wraca: bierze Poniewież i znów przepada bez wieści. Anusia, przekonana, że przyszedł na jej wezwanie, czuje się wzgardzona, a Oleńka podsuwa, że może pozostaje wierny tamtej, o której mówił w drodze z Zamościa.

Sakowicz ledwie uchodzi z życiem i długo tuła się po lasach w chłopskim przebraniu. Kmicic bierze Poniewież i przez tydzień ściga Hamiltona, którego zagłodzeni rajtarzy wolą zginąć w bitwie niż z głodu. Bitwa zaczęta w Androniszkach kończy się pod Troupiami, a Hamilton ginie pod przydrożnym krzyżem. Nazajutrz Kmicic przyjmuje pod tym krzyżem raporty i defiladę swoich chorągwi: zahartowanych Tatarów, dragonii dowodzonej przez awansowanego Sorokę, wolentarzy ze szlachty i tysiąca nowych ochotników. Jest dumny ze swoich zasług i marzy, że kiedyś z woli króla dostanie buławę.

Wśród papierów znalezionych przy Hamiltonie trafia na list Anusi zaadresowany do Babinicza. Dowiaduje się z niego, że Oleńka jest w partii miecznika i że to on ją ocalił w Wołmontowiczach, które niegdyś spalił. Bije głową w cokół krzyża z radości i postanawia natychmiast jechać do niej, by powiedzieć, że jest Kmicicem, ale jej zbawcą. W tej samej chwili rotmistrz Wierszułł przywozi rozkaz hetmana Sapiehy: Szwecja zawarła ligę z Rakoczym, osiemdziesiąt tysięcy Węgrów, Siedmiogrodzian, Wołochów i Kozaków wkracza od południa, a Babinicz ma bez zwłoki iść do Brześcia. Sapieha zaczyna list od słów o nowym potopie na ojczyznę i dodaje, że Bogusław wydostał się z niewoli.

Kmicic w gniewie krzyczy, że nie pójdzie, a potem długo walczy ze sobą: chce odłożyć wymarsz o dwa tygodnie i wyrzuca Bogu nowe klęski. Wtedy wydaje mu się, że słyszy głos, który zarzuca mu prywatę w chwili, gdy ojczyzna kona. Pada twarzą na ziemię, ofiarowuje Bogu swój żal, uznaje, że oszczędzenie Bogusława było jego ostatnią prywatą, i rusza na południe. Narrator mówi, że w niebieskim rejestrze zmazano mu w tej chwili wszystkie winy.

Narrator streszcza ostatnie lata wojny: nieznane z imienia bitwy toczone w całym kraju, Rzeczpospolitą, która podnosi się jak zraniony lew, odjazd króla szwedzkiego na wojnę z Danią, elektora, który przechodzi na stronę Polski, i ucieczkę wojsk Rakoczego, którego grafowie na kolanach błagają hetmanów o litość. Jesienią 1657 roku na Żmudzi jest już spokój, a na Laudzie kobiety, starcy i wyrostki odbudowują zaścianki w oczekiwaniu na powrót mężczyzn z Wołodyjowskim.

Oleńka mieszka z miecznikiem i Anusią w Wodoktach i gospodaruje, bo majątek ma przejść jako jej wiano na zakon benedyktynek, do którego chce wstąpić na Nowy Rok. Nie wierzy pogłoskom, że Babinicz to Kmicic. W rocznicę bitwy w Wołmontowiczach, wracając z miecznikiem przez Lubicz, spotyka nocą wóz, na którym leży Kmicic ciężko postrzelony przez Węgrów pod Magierowem; kazał się wieźć do Lubicza, bo tam chce umrzeć. Oleńka posyła do niego księdza z Upity i całą noc modli się na klęczkach, by Bóg policzył mu śmierć z rąk nieprzyjaciół.

Po kilkunastu dniach cyrulik z Kiejdan zapewnia, że ranny wyzdrowieje. Wraz z ulgą wraca w Oleńce dawny żal. Gdy miecznik pyta, czy wola dziadka nie powinna się spełnić, odpowiada, że dziadek zostawił jej furtę klasztorną. Przyznaje, że Kmicic przelał krew za ojczyznę, ale uważa, że dawni zdrajcy wracają do króla dopiero wtedy, gdy się to opłaca, a na Kmicicu ciąży jeszcze obietnica podniesienia ręki na króla, której nie zmaże przypadkowy postrzał. Wypłakuje się po raz ostatni i odzyskuje spokój.

Kmicic wraca do zdrowia w Lubiczu i w pierwszą niedzielę, o kulach, jedzie z Soroką na mszę do Upity. Wychudzonego i brodatego nikt nie poznaje. W kolatorskiej ławce klęka obok niego Oleńka z miecznikiem; wymieniają tylko pozdrowienie. W czasie mszy do kościoła wchodzi wracająca z wojny Lauda z Wołodyjowskim i Zagłobą na czele; wróciła ledwie czwarta część tych, którzy wyruszyli. Po mszy ksiądz odczytuje list Jana Kazimierza przywieziony przez pułkownika laudańskiego.

Król ogłasza, że wszelkie zarzuty wobec Kmicica mają pójść w niepamięć. Wyjaśnia, że Kmicic stanął przy Radziwille w dobrej wierze, że wcale nie obiecywał podnieść ręki na króla, lecz porwał Bogusława, a potem bronił Częstochowy, wysadził kolubrynę, ocalił króla w wąwozie i walczył pod nazwiskiem Babinicza w Prusach, pod Prostkami i na Żmudzi. Zapowiada też dla niego starostwo upickie. Kościół wybucha okrzykami, a Oleńka na oczach wszystkich całuje rękę Kmicica i wychodzi. Laudańscy wiwatują na cześć Kmicica, a Zagłoba woła, żeby jechać do Wodoktów w swaty.

Oleńka w Wodoktach powtarza Anusi, że nie jest go warta, i chce pokutować w klasztorze. Gdy jednak tłum przyprowadza Kmicica przed ganek, pada mu do kolan i mówi, że nie jest godna całować jego ran, a on podnosi ją i tuli. Wiwaty dotyczą dwóch par, bo do Anusi wrócił też Wołodyjowski. Na uczcie Zagłoba wznosi toast za przyszłe pokolenia: niech w ciężkich czasach nie tracą nadziei, bo z każdego położenia można się podnieść wspólnymi siłami i z Bożą pomocą. W zakończeniu Kmicic po ślubie idzie jeszcze na wojnę na wschodzie, a potem osiada w Wodoktach jako starosta upicki, w zgodzie z Laudą i w każdej ważnej sprawie radząc się żony.