Świtezianka Adama Mickiewicza

Ballada zaczyna się od pytań narratora: kim jest piękny, młody chłopiec i kim dziewczyna, która idzie obok niego brzegiem jeziora Świteź przy świetle księżyca? Ona daje mu maliny z koszyka, on jej kwiatki do wianka – narrator domyśla się, że to zakochani. Widują się prawie co noc o tej samej porze pod modrzewiem.

O chłopcu wiadomo, że jest strzelcem w tutejszym borze. O dziewczynie nie wiadomo nic: nikt nie wie, skąd przychodzi i dokąd znika. Pojawia się „Jak mokry jaskier” na bagnie i przepada jak nocny ognik. Te porównania od początku łączą ją z wodą i z błędnymi ognikami z ludowych opowieści, a nad całą sceną zawisa tajemnica.

Strzelec prosi dziewczynę, by wyjawiła, skąd przychodzi, gdzie jest jej dom i kim są rodzice. Minęło już lato, liście pożółkły, nadchodzi pora deszczów, a on wciąż czeka na nią na dzikich brzegach jeziora. Pyta, czy ona zawsze będzie błądzić po kniejach jak płochliwa sarna i jak upiór w ciemną noc – w porównaniu z upiorem kryje się zapowiedź, że dziewczyna nie należy do zwykłego świata.

Wreszcie składa jej propozycję: niech zostanie z nim, z tym, kto ją kocha. Jego chatka stoi niedaleko, w gęstej leszczynie, i jest w niej pod dostatkiem owoców, mleka i zwierzyny. Strzelec mówi jak prosty człowiek z lasu – obiecuje dom i dostatek, a nie wielkie słowa.

Dziewczyna zatrzymuje go słowami „Stój, stój” i nazywa go hardym młokosem. Przypomina sobie radę starego ojca: w głosie mężczyzny brzmią słowicze wdzięki, a w sercu kryją się lisie zamiary. Woli bać się męskiej obłudy, niż ufać zmiennym zapałom.

Nie odmawia jednak całkiem: może przyjęłaby jego prośby, ale stawia jedno pytanie, od którego wszystko zależy – „Ale czy będziesz mnie stały?”. Wierność staje się warunkiem miłości i osią całej ballady.

Chłopiec klęka, chwyta w dłoń piasek, wzywa piekielne potęgi i przysięga przy świętym blasku księżyca. Narrator od razu zasiewa wątpliwość: „Lecz czy dochowa przysięgi?”. Gest z piaskiem i wezwanie sił piekielnych sprawiają, że przysięga jest bardzo poważna – złamać ją znaczy narazić się na karę z innego świata.

Dziewczyna radzi mu dochować słowa i ostrzega: kto naruszy przysięgę, temu biada za życia i biada jego duszy. Te słowa wrócą niemal dosłownie przy wyroku. Potem wkłada wianek na skronie, żegna strzelca z daleka i uchodzi na swoje zwykłe błonie.

Strzelec próbuje ją dogonić, ale nie nadąża za jej szybkimi wybiegami – znika jak lekki powiew wiatru. Zostaje sam i wraca dziką drogą przez grząską ziemię. Wokół jest cisza, słychać tylko, jak pod nogą szeleszczą zwiędłe gałązki.

Idzie nad wodą błędnym krokiem, błądzi wzrokiem. Nagle zrywa się wiatr w gęstym lesie, a woda zaczyna się burzyć i wzdymać. Zmiana nastroju zapowiada, że zaraz stanie się coś niezwykłego.

Toń jeziora pęka, a nad srebrną taflą wynurza się dziewicza piękność – narrator woła: „O niesłychane zjawiska!”. Jej twarz jest jak płatki bladej róży skropione poranną rosą, a lekkie jak mgła szaty otulają niebiańską postać.

Nimfa czule zwraca się do strzelca niemal tymi samymi słowami, którymi ballada się zaczęła: pyta, po co błąka się nad wodą przy świetle księżyca. Mówi o jego dziewczynie jak o „dzikiej wietrznicy”, która go zwodzi, rzuca w tęsknocie i może jeszcze się z niego śmieje. Namawia go, by porzucił westchnienia i żale i przyszedł do niej.

Obiecuje mu życie na wodzie: może jak zwinna jaskółka muskać powierzchnię jeziora albo zdrów i wesół jak rybka pluskać się z nią cały dzień, a na noc usnąć w łożu srebrnej głębiny, na białych wodnych liliach, wśród cudownych widziadeł. To uwodzenie piękną obietnicą, przeciwieństwo prostych słów strzelca o chatce i mleku.

Nimfa odsłania piersi białe jak łabędź, a strzelec wstydliwie patrzy w ziemię. Ona zbliża się w lekkim pędzie, woła go do siebie, wiruje po wodzie jak tęcza i pryska srebrnymi kroplami. Strzelec podbiega i staje – chciałby skoczyć i nie chce. To jedyna chwila wahania.

Wtedy fala z brzegu łaskocze mu stopy i tak go nęci, że serce w nim mięknie, jak przy uścisku dłoni wstydliwej kochanki. Strzelec zapomina o swojej dziewczynie, pogardza świętą przysięgą i biegnie na oślep w głębinę, „Nową zwabiony ponętą”. Natura – wiatr, woda, fala – działa tu jak wspólniczka nimfy.

Strzelec biegnie i patrzy, patrzy i biegnie, niesiony przez wodę, aż daleko od brzegu tańczy z nimfą na środku jeziora. Ściska jej śnieżną dłoń, wpatruje się w jej twarz, goni ustami jej usta.

Nagle świszcze wietrzyk i pryska obłoczek, który ją okrywał zwodniczym blaskiem. Strzelec poznaje z bliska dziewczynę i wtedy pada najważniejszy wers ballady: „Ach, to dziewczyna spod lasku!”. Nimfa i ukochana to jedna osoba. Strzelec zdradził dziewczynę z nią samą – i w ten sposób oblał próbę wierności.

Dziewczyna pyta: gdzie przysięga, gdzie moja rada? I powtarza ostrzeżenie z pierwszego spotkania: kto naruszy przysięgę, temu biada za życia i biada jego duszy. Teraz te słowa są już wyrokiem.

Mówi, że nie jemu igrać po srebrnej toni i nurkować w jasnej głębi. Jego ciało pochłonie surowa ziemia, a oczy zgasną pod żwirem. Dusza zaś ma przez tysiąc lat cierpieć przy drzewie, które było świadkiem przysięgi, w piekielnym ogniu, którego nie będzie czym ugasić. Kara jest dotkliwa i dopasowana do winy: zdrajca zostaje na tysiąc lat przy miejscu swojej obietnicy.

Strzelec słyszy wyrok, błądzi krokiem i wzrokiem, a wicher szumi po lesie i woda się burzy – strofa powtarza prawie dosłownie opis sprzed spotkania z nimfą, a następna zaczyna się tak samo jak wtedy: „Burzy się, wzdyma”. Wzburzona do dna woda chwyta go w wir, otchłań otwiera paszczę i dziewczyna znika razem z młodzieńcem.

Narrator dodaje, że woda do dziś się tam burzy, a przy świetle księżyca snuje się para cieni: ona tańczy po srebrnym jeziorze, on jęczy pod modrzewiem. Ostatnia strofa wraca do pytań z początku – to klamra kompozycyjna. Na pytanie, kim był młodzieniec, narrator już odpowiada: „Strzelcem był w borze”. Na pytanie o dziewczynę wciąż mówi: „Ja nie wiem” – tajemnica zostaje.