Powrót taty Adama Mickiewicza

Ballada zaczyna się od słów matki: „Pójdźcie, o dziatki, pójdźcie wszystkie razem” – za miasto, pod słup, na wzgórek, by przed cudownym obrazem pobożnie zmówić pacierz. Matka tłumaczy dlaczego: tato nie wraca, a ona rano i wieczorem czeka na niego we łzach i strachu.

Wymienia, czego się boi: rzeki wylały, w borach pełno dzikich zwierząt, a na drodze pełno zbójców. Ostatni wers strofy zapowiada, co się za chwilę wydarzy. Matka nie może sama pomóc mężowi, więc szuka pomocy u Boga przez modlitwę dzieci.

Dzieci biegną na wzgórek, jak kazała matka (narrator powtarza jej słowa prawie dosłownie), klękają przed obrazem i zaczynają pacierz. Powtórzenie pokazuje ich posłuszeństwo: robią dokładnie to, o co prosiła mama.

Najpierw całują ziemię, potem żegnają się „w imie Ojca, / Syna i Ducha Świętego” i wysławiają Trójcę Świętą. Mickiewicz wplata w wiersz słowa modlitw, tak jak mówiły je dzieci, przez co scena wydaje się prawdziwa i bliska.

Dzieci odmawiają po kolei wszystko, co umieją: „Ojcze nasz i Zdrowaś i Wierzę”, Dziesięcioro przykazań i koronki. Gdy skończą, wyjmują z kieszonki książeczkę do nabożeństwa.

Starszy brat śpiewa z niej litanię do Matki Bożej, a dzieci powtarzają za nim prośbę: „Zmiłuj się, zmiłuj nad tatem!”. Wyliczenie modlitw oddaje dziecięcą gorliwość i szczerość. To nie jest wyuczona formułka, lecz całym sercem wypowiedziana prośba o ocalenie ojca.

Nagle słychać turkot: drogą jadą wozy, a na przedzie znajomy wóz. Dzieci zrywają się i krzyczą z radości: „Tato, ach tato nasz jedzie!”. Kupiec je widzi, płacze z radości i wyskakuje z wozu na ziemię.

Zasypuje dzieci pytaniami: jak się mają, czy tęskniły, czy mama zdrowa, co u cioci i domowników, a przy tym pokazuje rodzynki w koszyku. Wszyscy mówią jednocześnie, jest pełno radości i krzyku. Wydaje się, że modlitwa została już wysłuchana i historia kończy się szczęśliwie.

Kupiec każe sługom jechać dalej, a sam idzie z dziećmi pieszo do miasta. Wtedy otacza ich banda: zbójców jest dwunastu. Radosna scena w jednej chwili zmienia się w groźną.

Narrator dokładnie opisuje napastników: mają długie brody i kręcone wąsiska, dziki wzrok i brudne ubrania, noże za pasem, miecz u boku i ogromną buławę w ręku. Epitety budują obraz strasznych, odrażających ludzi, od których trudno spodziewać się litości.

Dzieci krzyczą i tulą się do ojca pod płaszcz. Słudzy drżą ze strachu, a pobladły kupiec wznosi ku zbójcom drżące dłonie. Błaga, by wzięli wozy i cały majątek, byle puścili ich żywych: niech nie robią dzieci sierotami, a jego młodej żony wdową.

Banda go nie słucha. Jeden zbójca już wyprzęga konie z wozu i je zabiera, drugi krzyczy „Pieniędzy” i zamierza się buławą, trzeci z mieczem rzuca się na sługi. Napięcie sięga szczytu – wydaje się, że kupiec i dzieci zginą.

W tej chwili herszt zbójców krzyczy: „Stójcie, stójcie!”, odpędza bandę z drogi i puszcza dzieci i ojca, mówiąc, by szli dalej bez strachu. To nagły zwrot akcji, którego nikt się nie spodziewał.

Kupiec mu dziękuje, ale zbójca odpowiada, że to nie jemu należą się podziękowania. Szczerze wyznaje, że sam pierwszy rozbiłby kupcowi głowę pałką, gdyby nie pacierze dzieci. To one darowały ojcu życie i zdrowie, więc to im trzeba dziękować. Herszt zapowiada, że opowie, jak to się stało.

Zbójca opowiada, że od dawna wiedział o przejeździe kupca i razem z kamratami czatował na niego za miastem, przy wzgórku, u słupa. Okazuje się więc, że dzieci modliły się w tym samym miejscu, w którym czekali zbójcy. Dziś herszt przyszedł, spojrzał między zarośla i zobaczył modlące się dzieci. Najpierw ogarnął go pusty śmiech, potem litość i trwoga.

Słuchając, przypomniał sobie ojczyste strony, a buława wypadła mu z ręki: on też ma żonę, a ona małego synka. Kończy słowami: kupiec niech jedzie do miasta, on musi wrócić do lasu, a dzieci niech biegają na ten pagórek i zmówią czasem pacierz także za jego duszę. Ballada kończy się słowem „paciórek”, którym kończyła się prośba matki.