Dziady cz. III Adama Mickiewicza

Utwór otwiera dedykacja: autor poświęca go pamięci Jana Sobolewskiego, Cypriana Daszkiewicza i Feliksa Kółakowskiego, swoich kolegów ze szkoły, z więzienia i z wygnania, prześladowanych za miłość do ojczyzny i zmarłych z tęsknoty za nią w Archangielsku, w Moskwie i w Petersburgu. Nazywa ich męczennikami sprawy narodowej.

Potem następuje przedmowa prozą. Mickiewicz pisze, że Polska od pół wieku cierpi okrucieństwo tyranów i odpowiada na nie poświęceniem, jak pierwsi chrześcijanie. Opisuje politykę cara Aleksandra I od około 1822 roku i działalność senatora Nowosilcowa, który postanowił zniszczyć polską narodowość i zaczął od młodzieży. W Wilnie oskarżył o bunt studenckie towarzystwa, które już się rozwiązały, uwięził kilkuset młodych ludzi i sam był w ich sprawie oskarżycielem, sędzią i katem. Zamknięto kilka szkół, kilkudziesięciu studentów skazano na kopalnie syberyjskie, ciężkie roboty i służbę w azjatyckich garnizonach, a dwudziestu kilku wysłano na wieczne wygnanie w głąb Rosji.

Autor podkreśla, że w sprawie uczniów wileńskich było coś mistycznego: łagodny i niezłomny Tomasz Zan, religijna rezygnacja i braterska miłość więźniów, kara Boża spadająca na prześladowców. Zapewnia, że sceny historyczne i charaktery przedstawił sumiennie, niczego nie dodając. Kończy słowami, że naród polski do Europy, która płakała nad nim jak niewiasty jerozolimskie nad Chrystusem, może mówić tylko słowami Zbawiciela: córki jerozolimskie, nie płaczcie nade mną, ale nad sobą.

Akcja zaczyna się w Wilnie, przy ulicy Ostrobramskiej, w klasztorze księży bazylianów zamienionym na więzienie stanu. Motto z Ewangelii według świętego Mateusza zapowiada prześladowanie uczniów Chrystusa. Więzień śpi oparty o okno. Nad nim Anioł Stróż wyrzuca mu, że jest niedobrym, nieczułym dzieckiem: długo strzegły go zasługi i modlitwy zmarłej matki, a anioł nocami nosił jego duszę ku niebu, lecz więzień przyjmował te nauki z dumą i budził się z nich zbuntowany.

Więzień budzi się nad ranem i rozmyśla o tajemnicy nocy i snu. Złości się na mędrców, którzy twierdzą, że sen to tylko wspomnienie albo gra wyobraźni; on, jako wieszcz, wie, że sen jest czymś więcej. Gdy znów zasypia, o jego duszę walczą duchy. Duchy nocne z lewej strony kuszą go obrazem zabaw i uczt, aniołowie z prawej strony mówią, że wyprosili u Boga jego uwięzienie, bo samotność jest nauczycielką mędrców, i zapowiadają, że wkrótce wyjdzie na wolność. Między dobrymi i złymi myślami toczy się bitwa, która rozstrzygnie o całym jego życiu.

Więzień przyjmuje wiadomość o wolności z goryczą. Rozumie, że wolność z łaski Moskala oznacza wygnanie: zdejmą mu kajdany z rąk, a nałożą je na duszę. Będzie śpiewakiem, którego pieśni nikt w obcym kraju nie zrozumie, żywym, ale umarłym dla ojczyzny. Wstaje i pisze węglem na ścianie dwa łacińskie napisy: z jednej strony, że Gustaw zmarł 1 listopada 1823 roku, z drugiej, że tego dnia narodził się Konrad. Na koniec duch mówi do śpiącego o potędze ludzkiej myśli: szatan i aniołowie czekają, w którą stronę ona uderzy, a człowiek samotny i uwięziony mógłby myślą i wiarą obalać i podnosić trony.

Jest północ w wigilię Bożego Narodzenia. Kapral, Polak i dawny legionista wcielony siłą do rosyjskiego wojska, pozwala młodym więźniom spotkać się na wieczór wigilijny. Frejend namawia, by zebrali się w celi Konrada, najdalszej, przylegającej do muru kościoła, gdzie nikt nie usłyszy śpiewu; ma kilka butelek wina. Przy kominku rozmawiają z nowym więźniem, Żegotą, którego tego dnia zabrano prosto ze stodoły. Żegota jest gospodarzem i nie rozumie, za co go zamknięto, bo nie należał do żadnego spisku.

Tomasz wyjaśnia mu, że senator Nowosilcow, który stracił łaski u cara i roztrwonił majątek, chce w Litwie wykryć wielki spisek, by na nowo zasłużyć się imperatorowi. Śledztwo i sąd są tajne, oskarżyciel sam ocenia obronę, więc bronić się nie ma sensu. Tomasz, dawny przywódca towarzystwa, proponuje, by kilku najstarszych i samotnych wzięło na siebie winę wszystkich i uratowało młodszych. Koledzy opowiadają o jego męczarniach w więzieniu, o głodzie i chorobie, a Frejend żartuje, by zagłuszyć smutek, i mówi, że taki jak on służy ojczyźnie tylko śmiercią.

Jan Sobolewski wraca ze śledztwa ponury i opowiada, co widział w mieście: wywieziono na Syberię dwadzieścia kibitek ze studentami ze Żmudzi. Wojsko stało w dwóch szeregach, lud wybiegł z kościoła w czasie mszy. Więźniowie byli wynędzniałymi chłopcami z ogolonymi głowami i w kajdanach; najmłodszy, dziesięcioletni, skarżył się, że nie może udźwignąć łańcucha. Janczewski, dumny i spokojny, na pożegnanie trzy razy krzyknął z kibitki: „Jeszcze Polska nie zginęła”. Ostatniego, Wasilewskiego, tak zbitego na śledztwie, że nie mógł iść, żołnierz zaniósł do kibitki: jego ciało sterczało sztywno, z rękami rozpiętymi jak u zdjętego z krzyża. W tej samej chwili w kościele ksiądz podnosił kielich, a Sobolewski modlił się, by Bóg przyjął tę niewinną ofiarę złożoną przez cara, jak niegdyś krew przelaną wyrokiem Piłata.

Więźniowie milkną. Józef mówi, że car niszczy Polskę gorzej niż dawni najeźdźcy, bo zabiera nawet ziarno. Żegota odpowiada bajką Antoniego Goreckiego o diable, który zakopał w ziemi ziarno zboża rozsypane przez Boga dla Adama, by je ukryć, a wiosną z tego ziarna wyrosły kłosy: kto zakopuje wiarę i wolność, oszuka tylko siebie. Jankowski, który kpi z wiary, śpiewa bluźnierczą piosenkę z refrenem „Jezus Maryja”, a Konrad go upomina: sam nie wie, gdzie podziała się jego wiara, ale nie pozwoli bluźnić imieniu Maryi.

Kapral przyznaje Konradowi rację i opowiada historię z Hiszpanii, z czasów, gdy służył w legionach, w pułku brata Sobolewskiego. Francuzi, których zastał w hiszpańskim miasteczku, pijani bluźnili przeciw Matce Bożej, a on, jako członek sodalicji maryjnej, kazał im zamilknąć. W nocy gospodarz odciął głowy wszystkim Francuzom, a jego oszczędził i zostawił mu w czapce kartkę po łacinie: niech żyje Polak, jedyny obrońca Maryi. Dlatego, mówi, żyje dzięki temu imieniu.

Więźniowie proszą Feliksa Kołakowskiego, by ich rozweselił. Feliks, choć serce mu pęka, śpiewa przewrotną piosenkę o wiernym poddanym cara: w kopalni będzie kuć żelazo, z którego ktoś zrobi topór na cara, na zesłaniu ożeni się z córką Tatara i może wśród jego potomków urodzi się carobójca jak Pahlen, a w kolonii będzie siał konopie, z których nić może kiedyś posłużyć za szarfę dla cara.

Konrad tymczasem siedzi zamyślony. Koledzy wiedzą, że o północy przychodzi jego godzina, i Frejend gra mu na flecie dawną melodię. Konrad śpiewa pieśń zemsty: jego pieśń, jak upiór, powstaje z grobu głodna krwi, najpierw ma zarazić braci rodaków, a potem wypić krew wroga i dręczyć jego duszę w piekle. Refren woła o zemstę na wrogu: „Z Bogiem i choćby mimo Boga!”. Ksiądz Lwowicz przerywa, że to pieśń pogańska, a Kapral, że szatańska.

Konrad, przy dźwiękach fletu, wpada w natchnienie: wznosi się jak orzeł ponad ludzi, między proroków, i chce rozciąć wzrokiem chmury przyszłości. Nagle zasłania mu wszystko olbrzymi czarny kruk, który miesza jego myśli. Konrad słania się, więźniowie go podtrzymują, a ksiądz każe przestać śpiewać. Słychać dzwonek: nadchodzi patrol. Więźniowie gaszą ogień i uciekają do cel, zostawiając osłabłego Konrada samego.

Konrad zostaje sam w celi. Po długim milczeniu mówi o samotności poety: ludzie nie zrozumieją jego pieśni, bo słowa zawsze zdradzają myśl. Zwraca się więc do Boga i natury jako jedynych godnych słuchaczy. Nazywa siebie mistrzem: wyciąga ręce ku niebu, gra na gwiazdach jak na harmonice, a jego pieśń jest tworzeniem i nieśmiertelnością. Pyta Boga, co On mógł stworzyć większego. Mówi, że czuje w sobie więcej mocy niż wszyscy poeci, mędrcy i prorocy, i że to jego chwila, jak chwila Samsona.

Wznosi się myślą aż tam, gdzie graniczą Stwórca i natura. Wyjaśnia, że nie przyszedł dla siebie: kocha cały naród, wszystkie jego pokolenia, i chce go uszczęśliwić, ale nie zna sposobu. Ma moc, której nie wziął z drzewa wiadomości ani z książek, bo urodził się twórcą. Wzrokiem potrafi zatrzymać ptaki i kometę, tylko ludzie mu nie służą. Dlatego żąda od Boga rządu dusz: chce rządzić ludźmi uczuciem, tak jak, według niego, rządzi nimi Bóg, a wtedy stworzyłby swój naród jak żywą pieśń.

Bóg milczy. Konrad z ironią mówi, że teraz Go zrozumiał: kłamie ten, kto nazywa Boga miłością, bo Bóg jest tylko mądrością i oddaje świat tym, którzy grzebią w księgach i liczbach, a serca skazuje na pokutę. Wokół niego słychać głosy duchów z lewej strony, które chcą osiodłać jego duszę jak konia, i duchów z prawej, które próbują go osłonić.

Konrad wyzywa Boga ponownie i mówi, że stoczy z Nim bitwę krwawszą niż szatan, bo szatan walczył rozumem, a on będzie walczył sercem. Utożsamia się z ojczyzną: nazywa siebie Milijonem, bo kocha i cierpi za miliony. Pyta, czy Bóg naprawdę kocha świat, czy patrzy na krzyczących o ratunek ludzi jak na równanie. Grozi wreszcie, że krzyknie na cały świat, iż Bóg nie jest ojcem świata, ale… Ostatnie słowo, „Carem!”, wypowiada za niego głos diabła. Konrad pada zemdlony. Złe duchy chcą go dobić, ale nie mogą, bo ktoś się za nim modli, i kłócą się, że zabrakło im jednej chwili dumy. Słychać klucz w drzwiach.

Do celi wchodzą Kapral, braciszek bernardyn ksiądz Piotr i jeden z więźniów. Konrad leży na ziemi, miota się i ma pianę na ustach. Więzień uważa, że to tylko atak, jaki zdarza się Konradowi po śpiewaniu, ale Kapral, który przez dziurkę od klucza widział coś niedobrego, sprowadził księdza Piotra. Opowiada, że jako żołnierz widział wielu umierających i po twarzy umarłego umie poznać, czy jego dusza będzie zbawiona; twarz Konrada mu się nie podoba. Więzień wychodzi.

Konrad w malignie mówi o przepaści bez dna, a potem zwraca się do Rollisona, którego widzi pobitego i zakrwawionego w innym więzieniu, i namawia go, by wyskoczył przez okno. Ksiądz Piotr rozpoznaje, że przez usta Konrada mówi diabeł, i rozpoczyna egzorcyzmy. Diabeł drwi z niego, mówi po francusku, niemiecku, angielsku i włosku, chwali się, że był nauczycielem Konrada, i przedstawia się jako Lukrecjusz, Lewiatan, Wolter, stary Fryc i legion. Nazywa pychę swoją kochanką, kpi, że Piotr powinien zostać papieżem, próbuje go rozproszyć pytaniami o przyszłość Polski i zapowiada, że następnego dnia księdza pobiją. Ksiądz nie daje się wciągnąć w rozmowę, tylko się modli.

Zmuszony egzorcyzmem diabeł wyznaje w końcu prawdę: w drugim klasztorze, u dominikanów, leży chory więzień, który nazajutrz rano chce się zabić. Na pytanie, jak go ratować, odpowiada, że pociechą, a wreszcie z trudem wymawia słowa: wina i chleba. Ksiądz Piotr rozumie, że chodzi o Komunię, i postanawia pójść do Rollisona. Duch wychodzi.

Konrad budzi się na chwilę i czuje, że ktoś go wydobywa z przepaści. Ksiądz Piotr mówi mu, że jego usta obraziły Boga, a zły duch skaził je strasznymi słowami, i każe mu się modlić. Gdy Konrad zasypia, ksiądz pada krzyżem i ofiaruje Bogu siebie: prosi, by młody grzesznik został sługą wiary, a on, stary i niepotrzebny, poniesie kary za jego winy. Zza ściany, z kościoła, słychać kolędę. Chór aniołów i dwaj archaniołowie spierają się o Konrada: zgrzeszył przeciw Bogu, ale szanował imię Matki Najświętszej i kochał naród. Chóry kończą słowami pokoju dla pokornego sługi, który wniósł pokój do domu pychy.

Akcja przenosi się do sypialni w domu pod Lwowem. Młoda panienka Ewa poprawia kwiaty przed obrazem Matki Boskiej i modli się. Marcelina przypomina, że wybiła północ. Ewa mówi, że pomodliła się już za ojczyznę i rodziców, a teraz chce się pomodlić za uwięzionych na Litwie, bo wszyscy są dziećmi jednej matki, Polski. Tego dnia przybył do ich domu Litwin, który uciekł przed Moskalami i opowiadał, jak car, niczym Herod, każe wtrącać do więzień całe pokolenie. Ewa ma tomik piosenek poety, który według gościa także siedzi w więzieniu. Postanawia pomodlić się osobno za niego, bo może nie ma rodziców, którzy by się za nim modlili. Modli się i zasypia.

Aniołowie otaczają ją wieńcem i rozweselają jej sen. Ewa ma widzenie: spada na nią deszcz kwiatów, a wśród nich poznaje te, które sama zebrała w ogródku i którymi uwieńczyła obraz nad łóżkiem. Matka Boska bierze wianek i podaje Dzieciątku, a mały Jezus z uśmiechem rzuca kwiaty na Ewę. Jedna róża ożywa, mówi do niej i prosi: weź mnie na serce. Róża składa głowę na jej uśpionym sercu jak święty apostoł na piersi Chrystusa. Zasady CKE z 2024 roku podają ten sen jako przykład proroczego charakteru utworu: róża symbolizuje tajemniczego poetę.

Ksiądz Piotr modli się leżąc krzyżem i mówi, że jest wobec Boga prochem i niczym. Ma widzenie. Widzi, jak powstaje tyran, nowy Herod, a cała młoda Polska zostaje wydana w jego ręce: długie drogi przez śniegi i puszcze prowadzą na północ, a po nich pędzą wozy z polskimi dziećmi na wygnanie. Jedno dziecko jednak ocalało i rośnie: to przyszły obrońca i wskrzesiciel narodu, z matki obcej, z krwi dawnych bohaterów, a imię jego będzie czterdzieści i cztery.

Potem widzi dzieje narodu jako mękę Chrystusa. Zgraja ciągnie związany naród przed trybunał, cała Europa szydzi. Gal, czyli Francja, nie znajduje w nim winy i umywa ręce jak Piłat, a królowie krzyczą, by go ukrzyżować. Naród w cierniowej koronie zostaje wydany na mękę i niesie krzyż o ramionach długich na całą Europę, zbity z trzech wyschłych ludów. Na krzyżu Rakus poi go octem, Borus żółcią, a u stóp stoi zapłakana matka Wolność. Żołnierz Moskal przebija mu bok włócznią, ale tylko on jeden się poprawi i Bóg mu przebaczy. Naród umiera, wołając, dlaczego Pan go opuścił.

Słychać wielkanocne alleluja: naród wstępuje do nieba, a jego biała szata okrywa cały świat. Ksiądz Piotr widzi jeszcze tajemniczego męża o trzech obliczach, namiestnika wolności na ziemi, ślepego i prowadzonego przez anioła; mąż ten stoi na trzech koronach, sam bez korony; jego życie to trud trudów, a tytuł – lud ludów. Znów pada liczba czterdzieści i cztery. Ksiądz zasypia, a aniołowie unoszą jego duszę do nieba, by przed ranną modlitwą wrócić ją ciału.

W bogatej sypialni pijany Senator przewraca się na łóżku, a nad jego głową czekają dwaj diabli. Chcą, gdy tylko zaśnie, porwać jego duszę do piekła i ją męczyć. Zjawia się jednak Belzebub i zabrania straszyć go piekłem: gdyby Senator przeląkł się zbytnio, mógłby rano przypomnieć sobie sen i się poprawić, a do jego śmierci jeszcze daleko. Diabłom wolno tylko nadąć jego duszę pychą, a potem pchnąć ją w hańbę i szyderstwo. Belzebub przypomina, że władzę ma od cara, i odlatuje.

Senator ma sen. Najpierw otrzymuje od cara pismo, sto tysięcy rubli, order i tytuł książęcy. W przedpokoju cesarza wszyscy mu się kłaniają, nienawidzą go i zazdroszczą, a on szczęśliwy słucha szeptów, że jest w łasce, i mówi, że umiera z rozkoszy. Wchodzi cesarz, ale na niego nie patrzy, marszczy brwi i spogląda krzywo. Marszałek odwraca się do niego plecami, dworzanie uciekają, szambelan się uśmiecha, damy i kamerjunkrzy szepczą i śmieją się, że Senator wypadł z łaski. Przerażony Senator spada z łóżka. Diabli wyrywają mu z ciała pół duszy i ciągną ją na granicę między sumieniem a piekłem, by tam ją smagać, ale przed trzecim pianiem koguta muszą ją oddać z powrotem do ciała. Senator boi się więc nie piekła, tylko utraty carskiej łaski.

W warszawskim salonie zebrało się towarzystwo podzielone na dwie grupy. Przy stoliku siedzą wysocy urzędnicy, literaci, damy i generałowie; piją herbatę i mówią po francusku. Bliżej drzwi stoją młodzi ludzie i dwaj starzy Polacy i rozmawiają po polsku, z przejęciem. Przy drzwiach Adolf z Litwy opowiada Zenonowi Niemojewskiemu, że na Litwie leje się krew, choć nie na polu bitwy, tylko pod pałką i batem.

Przy stoliku rozmawia się o balu: czy było tłoczno, czy dobrze podano, czy ładnie zgrupowano toalety. Jedna z dam żałuje, że odkąd Nowosilcow wyjechał z Warszawy, nikt nie umie urządzić pięknego balu. Generał namawia literata, by przeczytał swoje wiersze, ale dama przyznaje, że polskich wierszy nie rozumie, a generał kpi z poematu o sadzeniu grochu.

Młoda dama prosi Adolfa, by opowiedział wszystkim o Cichowskim. Szambelan wychodzi, bo słuchać takich rzeczy nie jest bezpiecznie, mistrz ceremonii tłumaczy, że to tajemnice rządowe, a kamerjunkier dziwi się, że na Litwie mówi się po polsku. Adolf znał Cichowskiego jako dziecko: był wesoły, przystojny, lubiany, miał się żenić. Nagle zniknął, a policja uznała, że się utopił, bo nad Wisłą znaleziono jego płaszcz. Po dwóch latach ktoś usłyszał jego imię wśród więźniów prowadzonych wieczorem do Belwederu. Krążyły wieści, że go torturują: nie dają spać, karmią śledziami i nie dają pić, odurzają opium, a on nic nie wyznał. Niedawno odstawiono go nocą do domu i kazano podpisać, że wrócił żywy. Adolf ledwo go poznał: Cichowski jest opuchnięty, łysy, ma martwe oczy jak szyby więziennego okna, w każdym gościu widzi szpiega i powtarza tylko: „Nic nie wiem, nie powiem!”. Nie pamięta swoich cierpień i mówi, że wszystko zapisał Bóg.

Towarzystwo przy stoliku słucha tego jak ciekawej historii. Literaci spierają się, ile lat trzeba czekać, by pisać o współczesnych wydarzeniach, i że naród woli sielanki, a hrabiowie kłócą się o urzędy i arystokrację. Młodzi wychodzą oburzeni. Wysocki mówi na koniec, że naród jest jak lawa: z wierzchu zimna i plugawa skorupa, ale w głębi płonie ogień, którego sto lat nie wystudzi.

Wilno, sala przed gabinetem senatora Nowosilcowa, obok sala komisji śledczej, za drzwiami muzyka. Senator po obiedzie pije kawę i narzeka, mieszając polski z francuskim, że nudzi go Wilno, że goście przy obiedzie mówią mu o uwięzionych synach i ojcach, a z Warszawy przynaglają go do powrotu. Otaczają go szambelan Bajkow, Pelikan, Doktor i sekretarz. Doktor zauważa, że mimo tylu aresztowań nie ma żadnego dowodu poza wierszykami; Senator się obraża, bo jego zdaniem papiery pełne, jak twierdzi, dobrowolnych zeznań dowodzą spisku. Gdy kupiec Kanissyn upomina się o zapłatę rachunku, Senator każe aresztować jego syna, chłopca będącego w Moskwie u kadetów.

Pelikan pyta, co zrobić z Rollisonem, który zachorował po biciu na śledztwie. Bajkow zakłada się, że dostał co najmniej trzysta kijów, a Senator dziwi się ze śmiechem, że chłopiec przeżył, i nazywa go drewnianym. Rollison nic nie wyznał, krzyczy tylko, że nie będzie oskarżał niewinnych przyjaciół.

Lokaj melduje, że od wielu dni pod drzwiami siedzi ślepa matka Rollisona. Senator chce ją zrzucić ze schodów, ale przychodzi list od księżnej, więc musi ją przyjąć. Wchodzą pani Rollisonowa, pani Kmitowa, która ją prowadzi, i ksiądz Piotr. Wdowa błaga o litość: jej syn był jej oczami i jej utrzymaniem, a teraz go katują. Opowiada, że siedziała pod murem ratusza, dokąd go poprzedniego dnia zaprowadzono, i w nocy usłyszała przez grube mury jego głos, bo matka pozna głos swojego dziecka, jak owca głos jagnięcia. Senator drwi, że skoro tak głośno krzyczał, to musi być zdrowy. Wbiega panna w balowej sukni i prosi go na koncert. Matka chwyta Senatora za suknię, prosi przynajmniej o księdza dla syna. Senator przed panną udaje, że o niczym nie wiedział, i obiecuje sprawę zbadać. Ślepa matka mu wierzy i dziękuje Bogu, że Senator jest jednak człowiekiem.

Gdy damy wychodzą, Senator wpada w gniew na lokajów. Każe Pelikanowi pozwolić matce zobaczyć syna, a potem zamknąć ją osobno na cztery klucze. Pelikan ostrzega, że wieść o biciu Rollisona może dojść do cesarza, i radzi szybko skończyć sprawę. Doktor mówi, że Rollison chce odebrać sobie życie i rzuca się do okien, a Pelikan podsuwa, że skoro chory ma słabe płuca, trzeba mu otworzyć okno na trzecim piętrze. Senator, roztargniony, mówi, że po obiedzie chętnie popatrzyłby na tortury przy kawie, a jeśli Rollison umrze, to go pochować.

Potem bierze się do księdza Piotra. Częstuje go rumem, wypytuje, skąd wiedział o biciu i kto mu to powiedział, grozi batogiem i szubienicą. Ksiądz milczy, a gdy Senator mówi, że wszelka władza pochodzi od Boga, odpowiada, że Bóg czasem oddaje władzę w ręce złego ducha. Na pytanie, czy wie to od Boga, anioła czy diabła, odpowiada: tyś powiedział. Na znak Doktora Pelikan uderza księdza w twarz, a ksiądz przepowiada Doktorowi, że tego dnia stanie przed Bogiem; Bajkowowi, który też go uderza, mówi, że jego dni są policzone. Senator każe sprowadzić śledczego Botwinkę i zatrzymać księdza.

Doktor wykorzystuje chwilę i szepcze Senatorowi, że wszystkimi spiskami kieruje książę Czartoryski, a ogniskiem jest Lelewel. Senator, który nie ma żadnego dowodu, cieszy się z tej plotki, bo mógłby nią pogrążyć księcia, któremu zawdzięcza karierę, i ściska Doktora.

Senator obiecuje Doktorowi pensję, order i dobra, a po cichu każe sekretarzowi aresztować go razem z papierami, by samemu zebrać zasługę. Doktor zauważa, że jego zegarek stanął na dwunastej, a ksiądz Piotr ostrzega go, by pomyślał o duszy. Wchodzą wystrojone damy i goście i urządzają w sali bal. Senator tańczy menueta z melodii z Don Juana. Scena jest śpiewana: z lewej strony urzędnicy i ich żony zachwycają się przepychem i spierają o rangi, z prawej strony młodzież, starzy Polacy i rosyjscy oficerowie przeklinają Senatora, który wczoraj mordował, a dziś tańczy. Gubernatorowie próbują dla Senatora ściągnąć na bal żonę i córkę Starosty, a Starosta odmawia. Justyn Pol chce zabić Senatora scyzorykiem, ale Bestużew go powstrzymuje: zginąłby jeden pies cara, a ucierpiałaby cała młodzież. Pol pyta, czy nikt się nie zemści, a ksiądz Piotr odpowiada: Bóg.

Muzyka nagle zmienia się w arię Komandora, zbiera się burza. Przez drzwi wpada pani Rollisonowa: jej syna wyrzucono oknem z klasztoru na bruk. Szuka Senatora, nazywa go pijakiem i krokodylem i bluźni, że on żyje, choć jest Bóg. Ksiądz Piotr mówi jej, że syn jest ranny, ale żyje. Ślepa matka idzie wprost na Senatora, czując na nim krew syna, i mdleje. W tej samej chwili uderza piorun. Pelikan donosi, że zabił on Doktora w jego mieszkaniu, topiąc srebrne ruble w biurku. Goście uciekają przestraszeni. Senator udaje spokój i mówi, że to zwykły bieg natury, ale pyta księdza, skąd wiedział o piorunie. Ksiądz Piotr odpowiada dwiema przypowieściami: o zbójcy ocalonym spod walącego się muru, który zginie ostatni i najhaniebniej, i o jeńcach, którzy cieszą się, że rzymski wódz darował im życie, nie wiedząc, że poprowadzi ich w triumfie, a potem odda katu. Senator wypuszcza go z groźbami.

W drzwiach ksiądz Piotr spotyka Konrada, prowadzonego przez żołnierzy na śledztwo. Konrad rozpoznaje w nim człowieka, który we śnie wyciągał go z otchłani, dziękuje mu i daje pierścionek: połowę za niego dla ubogich, połowę na mszę za dusze czyśćcowe. Ksiądz zapowiada mu daleką drogę i radzi szukać wśród mądrych i bogatych męża, który wie więcej niż oni i powita go w imię Boże. Żołnierz nie pozwala im dłużej rozmawiać.

Ostatnia scena wraca do obrzędu z części II. Jest noc Dziadów, w pobliżu kaplica i cmentarz. Guślarz chce iść na obrzęd, ale Kobieta w żałobie zostaje na cmentarzu: chce zobaczyć ducha, który przed laty, po jej weselu, stanął nagle wśród duchów, krwawy i blady, patrzył na nią dzikim wzrokiem i nic nie mówił. Guślarz tłumaczy, że to był zapewne duch żywego człowieka: w noc Dziadów można wezwać cień żyjącego, ale taki cień nie ma ust i milczy. Rana w piersi znaczyła, że cios zadano jego duszy.

Chowają się w spróchniałym dębie i patrzą, jak z grobów wychodzą potępieńcy. Pierwszy to świeży trup o czarnym czole, z diabełkami w oczach, który przelewa z ręki do ręki wrzące srebro i szuka kościoła; czeka, aż umrze pożeracz dzieci, by przelać ten kruszec przez niego. Drugi, ubrany jak na wesele, goni za diablicą w postaci dziewczyny, a czarne psy rozszarpują go na kawałki, które znów się zrastają. Łatwo w nich rozpoznać ludzi Senatora: srebro przypomina ruble stopione przez piorun, który zabił Doktora, a weselny strój – Bajkowa, który miał się żenić; pożeraczem dzieci jest sam Senator. Tekst ich jednak nie nazywa.

Pieje trzeci kur i obrzęd się kończy, a ukochany Kobiety nie przyszedł. Guślarz każe jej wymówić jego imię i zaklina, ale duch się nie pojawia. Guślarz wnioskuje, że kochanek albo zmienił wiarę ojców, albo zmienił imię. Gdy wychodzą z drzewa, widzą kilkadziesiąt wozów pędzących od grodu Giedymina na północ. Na przedzie jedzie ktoś w czarnym stroju; Kobieta poznaje go po spojrzeniu. Guślarz mówi, że jego pierś zbroczona jest krwią z wielu ran zadanych przez nieprzyjaciół narodu, które przeszły aż do duszy. Kobieta widzi jeszcze jedną małą ranę na czole, jak czarną kropelkę. Guślarz odpowiada, że ta boli najbardziej, bo zadał ją sobie sam i nawet śmierć jej nie uleczy. Kobieta prosi Boga, by go uleczył.

Po dramacie następuje Ustęp, cykl wierszy opowiadanych przez pielgrzyma, czyli wygnańca wiezionego w głąb Rosji. W wierszu Droga do Rosji kibitka pędzi przez białą, pustą równinę, która wygląda, jakby stworzono ją wczoraj. Pielgrzym pyta, co zostanie zapisane na tej „karcie”: czy Bóg napisze na niej, że światem rządzi miłość, czy szatan wyryje mieczem, że ludzkość ma być skuta knutem. Ludzie, których spotyka, są silni i zdrowi, ale ich twarze są puste jak ich kraj; dusza drzemie w nich jak gąsienica w kokonie i nie wiadomo, czy wyleci z niej motyl, czy ćma. Drogi przez puszczę wytyczył car palcem na mapie, niszcząc polskie wsie, a po nich ciągną wojska, które nie wiedzą, dokąd idą. Generałowie zastanawiają się, kogo wiezie pędząca kibitka, i dziwią się, że to małe chłopcy.

W Przedmieściach stolicy pielgrzym mija pałace w najróżniejszych stylach, zbudowane przez carskich sługów za polską krew i łzy, a teraz puste, bo dwór zimuje w mieście. W Petersburgu opowiada, że inne miasta wznosili ludzie, a ten car kazał postawić na bagnach, na palach i ciałach stu tysięcy chłopów, naśladując Paryż, Amsterdam, Rzym i Wenecję; Petersburg zbudowały chyba szatany. Opisuje szyldy, mróz, paradę dworaków i urzędników na modnym spacerze. Wśród tłumu stoi samotny pielgrzym, który groźnie uderza pięścią w granit i jest podobny do skutego Samsona. Drugi człowiek, mieszkaniec stolicy, rozdaje biednym jałmużnę, płacze nad cierpieniem narodów i zagaduje pielgrzyma jako Polak, w imię Boże. Pielgrzym ucieka, ale potem żałuje, bo głos nieznajomego wydał mu się znany, jakby słyszał go we śnie.

W Pomniku Piotra Wielkiego pielgrzym stoi w deszczu pod jednym płaszczem z rosyjskim poetą, z którym się zaprzyjaźnił. Rosjanin porównuje pomnik cara, na koniu wspiętym nad przepaścią, z rzymskim pomnikiem Marka Aureliusza, władcy łagodnego, który jedzie spokojnie wśród ludu. Koń Piotra skacze i nie spada jak skuta mrozem kaskada; ale co się z nią stanie, gdy zaświeci słońce wolności?

Przegląd wojska to satyra na carską paradę. Plac nazywany jest szczwalnią, gotowalnią cara albo toczydłem chirurga. Pułki są jednakowe jak konie przy żłobie, generałowie świecą tylko blaskiem carskiej łaski, car od dziecka bawi się w żołnierzy, a ambasadorowie wychwalają wszystko. Po paradzie na placu zostaje dwadzieścia trupów: żołnierze zamarznięci i stratowani przez konie. Wśród rannych jest młody Litwin, podobno oddany siłą do wojska, który przeklinał cara, a nazajutrz za placem znajdują wiernego sługę zamarzłego na futrze swego pana. Pielgrzym żałuje narodu, który zna tylko heroizm niewoli.

W Oleszkiewiczu jest dzień przed petersburską powodzią 1824 roku. Młodzi podróżni spotykają nad Newą malarza Polaka, który bada Biblię i kabałę, mierzy głębokość wody i zapowiada cuda dnia jutrzejszego. Jeden z nich biegnie za nim, bo zna ten głos. Widzi, jak Oleszkiewicz patrzy na oświetlone okno cara: car dawniej był człowiekiem, ale z czasem stał się tyranem; kara najpierw spadnie na biednych w niskich domach, a morze już szarpie lodowe okowy. Na koniec stoi wiersz Do przyjaciół Moskali. Poeta wspomina Rylejewa, powieszonego z wyroku cara, i Bestużewa, skutego w kopalni obok Polaka, a także tych, którzy sprzedali się carowi. Swoją gorzką pieśń kieruje nie przeciw nim, lecz przeciw ich kajdanom.