Kordian Juliusza Słowackiego

Dramat otwiera motto z Lambra Słowackiego: poeta porównuje się w nim do Egipcjanina, który owija serce zmarłego w liść aloesu z napisem o zmartwychwstaniu. Przygotowanie dzieje się w ostatnią noc XVIII wieku, w chacie czarnoksiężnika Twardowskiego w Karpatach. Na wezwanie Szatana zlatują tysiące diabłów, by przy dźwiękach piekielnego zegara powitać nowy wiek. Szatan cieszy się, że filozofowie zajrzeli w przepaść i zawołali, że jest ciemno, a nowe stulecie ucieszy szatanów.

Szatan wskazuje naród, któremu zbliża się wielki dzień, a jego rycerze noszą krzywe szable: podejmą walkę, zwyciężą, a potem zginą. Mefistofel radzi stworzyć temu narodowi dygnitarzy, którymi będzie zatykał każdą dziurę w rządzie. Diabli warzą więc w kotle z różnych składników kolejne postacie i zrzucają je na ziemię: starego wodza bez rozumu, dostojnika o twarzy z rzymskiej monety, wodza, który chodzi jak rak i chowa rogi jak ślimak, starca poetę, mówców, uczonego, który pyta, czy lepiej, gdy jest król, czy gdy go nie ma, a na końcu zdrajcę z generalską wstęgą, który w chwili klęski opuści walczących. Tekst ich nie nazywa, ale grami słów podsuwa nazwiska przywódców powstania listopadowego: Chłopickiego, Czartoryskiego, Skrzyneckiego, Niemcewicza, Lelewela i Krukowieckiego.

Głos z nieba przepędza diabły. Chór aniołów mówi, że ziemia to plama na błękicie nieskończoności, a Archanioł opowiada, jak przyniósł przed tron Boga zabłąkaną gwiazdę, czyli konający naród, i prosił: niech Bóg go podniesie albo dobije, a jeśli go nie ocali, niech naród raczej przeleje więcej krwi niż łez. Bóg odpowiada, że stanie się Jego wola.

W Prologu występują trzy osoby. Pierwsza modli się, by Bóg zesłał wyniszczonemu wojną narodowi spokojny sen, a jej samej dał łzy, bezsenność i trąbę sądnego anioła; chce słowem kruszyć złote cielce i przedstawia się jako duch Apokalipsy, ze złotymi lichtarzami, gwiazdami w ręku i mieczem w ustach. Druga osoba wyśmiewa ten zapał: tamten to wygnaniec wśród siedmiu bogatych narodów, osiwiały od zgryzoty, a jego miecz to sztylet słowa. Trzecia przegania obie ze sceny i zapowiada, że z prochu w narodowej urnie wskrzesi lud i rycerzy, by przeszli przed widzami, pozdrowieni uśmiechem i pożegnani łzami. Prolog bywa czytany jako spór z poezją Mickiewicza; sam tekst żadnego nazwiska nie podaje.

Wiejski dziedziniec, jesień. Piętnastoletni Kordian leży pod lipą i rozmyśla o młodym człowieku, który się zabił. Dawniej potępiał taki czyn, dziś gardzi ostrożnością tłumu. Przyroda mówi mu o śmierci, a on czuje w sobie sto uczuć bez celu, jak zwiędłe liście. Prosi Boga, by dał jego życiu cel, jedną wielką myśl, której stałby się narzędziem. Wspomina też nieszczęśliwą miłość.

Stary sługa Grzegorz, który czyści broń, opowiada mu trzy historie. Pierwsza to żartobliwa bajka o Janku, który psom szył buty: leniwy uczeń, oddany do szewca, uciekł w świat, dzięki sprytowi zrobił karierę na dworze króla i został wielkim panem. Druga to wspomnienie z wyprawy do Egiptu z wojskiem Napoleona: bitwa pod piramidami, na których szczycie Grzegorz widział rycerza podobnego do świętego Michała. Trzecia, najważniejsza, mówi o Kazimierzu: w 1812 roku Rosjanie wzięli Polaków do niewoli i pognali na Sybir. Gdy jeńcy odmówili wcielenia do rosyjskich pułków, Baszkirzy dusili ich arkanami i wlekli końmi; Kazimierz rzucił się z tatarskim pułkownikiem do Wołgi, między kry, i zginął.

Kordian wstydzi się, że stary sługa ma w sobie tyle zapału, a on traci wiarę. Mówi, że teraz trzeba przemierzyć świat i rozwiązać pytanie: żyć albo nie żyć. Chce iść w świat i rąbać próchniejące krzyże przesądów, zapomnieć o miłości i jak Kolumb płynąć na nieznane morza. Wtedy z ganku woła go Laura i cały zapał gaśnie: Kordian mówi, że mógł być czymś, a będzie niczym.

Jesienny wieczór w ogrodzie, z widokiem na opuszczony dom z wybitymi oknami. Kordian i Laura wracają z konnej przejażdżki. Laura, nieco starsza, z pół szyderczym uśmiechem pyta, czemu jest smutny; znalazła w swoim sztambuchu jego wiersz. Przypomina mu też, że ma matkę wdowę. Kordian odpowiada zagadkami: jego gwiazdą jest przyszłość, gwiazda zabłąkana, a talenty to latarnie w rękach szaleńców, z którymi idzie się prosto topić w rzece. Mówi o drzewie, które przez noc się zestarzało, gdy ptaki spały, i o tym, że jeden anioł w zaświatach powstaje z dwóch ziemskich dusz. Laura nie rozumie go; gdy mówi, że nie pojmuje, co mu jest, Kordian rzuca z pogardą: oszalał. Laura odjeżdża z Grzegorzem.

Kordian zostaje sam w ciemnym ogrodzie. Patrzy na gwiazdy i chce z nimi polecieć. Wyjmuje pistolet i rozważa, co jest po śmierci: jasność czy nic, w którym nie będzie można nawet zapytać Boga, czemu nic nie ma. Przykłada broń do czoła, ale postanawia odejść na odludną łąkę w lesie.

W scenie III Laura czeka nocą w pokoju, niespokojna, że może zraniła chłopca swoją drwiną. Czyta w sztambuchu jego wiersz: wspomnienie odrzuconego, które będzie jej towarzyszyć, z powtarzanym refrenem, że to nie z jego winy. Słyszy tętent i widzi przez okno konia bez jeźdźca. Wbiega Grzegorz z wiadomością, że panicz się zastrzelił.

Akt drugi pokazuje, że Kordian przeżył: jest rok 1828, a on podróżuje po Europie. W londyńskim parku Świętego Jakuba ucieka od zgiełku miasta i porównuje stolice, które wymyślał w dziecięcych marzeniach, z rzeczywistością. Chciałby zmazać z czoła znamię samobójcy. Dozorca, który pobiera pensa za krzesło, poucza go, że lord siada na trzech krzesłach naraz, a samotny człowiek nad sadzawką, w którym Kordian widzi czułego kochanka, to bankrut, który za dnia śpi, a nocą chodzi, bo nocą prawo nie ściga dłużników. Wszystko w Londynie jest na sprzedaż.

Na białej skale w Dover Kordian czyta w Królu Learze opis przepaści, który w tragedii słyszy ślepiec. Podziwia Szekspira za to, że zbudował słowem górę większą od tej, którą postawił Bóg, ale wie, że na każdym szczeblu życia czeka rzeczywistość.

We włoskiej willi Kordian zapewnia o miłości piękną Włoszkę Wiolettę, która twierdzi, że porzuciła dla niego lorda i Boga. Sprawdza ją: mówi, że przehulał zamek przodków, a wczoraj przegrał w grze jej brylanty. Wioletta wpada w gniew i rozpacz, a gdy Kordian wspomina o koniu w złotych podkowach, które wygrał, po chwili zgadza się z nim jechać. Na drodze koń pada, bo Kordian kazał przybić podkowy byle jak i zgubił je przy wyjeździe. Wioletta przeklina go i odbiega drogą, a Kordian z pogardą stwierdza, że ta kobieta kocha go szalenie, skoro poszła szukać śladów kochanka.

W watykańskiej sali papież siedzi w złotych pantoflach, a na tiarze siedzi papuga. Szwajcar zapowiada grafa Kordiana, Polaka. Papież każe mu ucałować swoją stopę i mówi, że Polacy powinni dziękować Bogu, bo car sprzyja katolickiej wierze. Kordian przynosi mu w darze garść ziemi z miejsca, gdzie wymordowano dziesięć tysięcy dzieci, starców i kobiet, i prosi o jedną łzę. Papież zbywa go rozmową o zwiedzaniu Rzymu i radzi, by Polacy modlili się, czcili cara, wyzbyli się jakobińskiego ognia i wzięli się do pracy na roli. Papuga wtrąca łacińskie słowa, które obnażają tę obłudę. Kordian rozrzuca ziemię na cztery wiatry, a papież zapowiada, że pierwszy rzuci klątwę na pobitych Polaków. Kordian traci dziecięcą wiarę.

Na najwyższym szczycie Mont Blanc Kordian stoi samotnie, z rękami skrzyżowanymi na piersi, pomiędzy niebem pod stopami i nad głową. Czuje się jak posąg człowieka na posągu świata i marzy, by stanąć na szczycie ludzkich myśli i porwać za sobą tłumy przeciw tronom. Waha się, czy nie rzucić się w szczelinę, wylicza, co stracił: uczucia, kupione pocałunki, wiarę zostawioną na progu papieża. Wtedy znajduje wielką myśl. Widzi w wyobraźni ducha Winkelrieda, szwajcarskiego bohatera, który zebrał w pierś włócznie wrogów, i wykrzykuje, że Polska jest Winkelriedem narodów i poświęci się, choćby miała upaść. Chmura znosi go ze szczytu i stawia na ojczystej ziemi. Kordian woła: Polacy!

Plac przed Zamkiem Królewskim w Warszawie, w dniu koronacji. W oknach widzowie, na wielkim rusztowaniu obitym czerwonym suknem siedzą damy, lud zebrał się przy kolumnie Zygmunta. Ludzie rozmawiają: jedni myślą, że rusztowanie postawiono do ścinania głów, młodzieńcy spierają się o polskie słowa, szlachcic sypie kalamburami, szewc kpi z grubego piwowara, który niegdyś za karę chodził w taczkach, stary żołnierz spod Maciejowic śpiewa przekornie „Boże, pochowaj nam króla”. Starzec niesie na poduszce szablę, a żołnierz zauważa, że dobrze carowi, gdy polskie szable śpią na poduszkach. Tłum, zajęty garbatym elegantem, przegapia przejście cara.

W katedrze prymas odprawia mszę, car wkłada koronę, czyni mieczem znak krzyża na cztery strony świata i, kładąc rękę na księdze konstytucji, mówi jedno słowo: przysięgam. Rozbrzmiewa Te Deum.

Po koronacji lud znów stoi na placu i kpi, że car zje na obiad bażanty, a na deser prawa. Nagle słychać krzyk: wielki książę uderzył starą kobietę z dzieckiem, dziecko wpadło do rynsztoka i zginęło, a żandarmi porywają kobietę. Lud rozchodzi się ponury, a resztka rozdziera czerwone sukno z rusztowania. Przy beczkach z winem nieznajomy w czarnym płaszczu śpiewa pieśń: Chrystus w Kanie przemienił wodę w wino, a przy zmartwychwstaniu wino w krew; trzeba wino przemienić w krew i z pucharów zrobić szklany sztylet. Ludzie odchodzą wystraszeni.

W podziemiach kościoła Świętego Jana, wśród trumien królów polskich, czeka Prezes spisku: starzec w czarnej masce, który kiedyś bił się za wolność i pisał poezje. W monologu mówi, że sumienie zabrania mu zakrwawić nieskalany tron Polaków, i prosi przebranego za księdza biskupa, by pomógł mu powstrzymać młodych. Spiskowcy schodzą do lochu, podając hasło: Winkelried. Prezes otwiera sąd w imię Boga i od razu wzywa, by czekać i zamienić sztylety na święcone pałasze.

Zamaskowany Podchorąży odpowiada wielką przemową: przypomina dawną świetność kraju, zbrodnie carycy Katarzyny, rozbiory, Sybir, i mówi, że cara trzeba było zgładzić przy ołtarzu w czasie koronacji. Wzywa, by iść do zamku i wypisać na murze ogniem wyrok jak na uczcie Baltazara, a potem kraj będzie wolny. Prezes widzi w tym piekielną myśl, zbrodnię, za którą Bóg ukarze, i pyta, co będzie, gdy Europa zobaczy zakrwawiony płaszcz cesarza. Ksiądz grozi gniewem Bożym. Starzec z ludu wylicza, ile trzeba zabić: cara, carową, dwóch braci, syna. Jest gotów wziąć tę krew na siebie i na swoje dzieci, byle uratować kraj. Podchorąży prosi, by dano mu się w ręce: przysięga, że nie chce władzy, że spłonie jak kadzidło i zostawi tylko echo imienia. Wznoszą się sztylety, a Prezes umywa ręce.

Szyldwach zabija człowieka, który nie znał hasła; to szpieg, więc grzebią go w kącie lochu. Odbywa się głosowanie: kula oznacza śmierć cara, grosz – ułaskawienie. Za zabójstwem pada tylko pięć głosów, przeciw – sto pięćdziesiąt. Podchorąży gardzi spiskowcami, zrywa maskę i okazuje się Kordianem. Mówi, że ma tej nocy wartę w zamku, i zostawia kartkę: zapisuje narodowi krew, życie i pusty tron. Przegania spiskowców. Prezes klęka przed nim i błaga, by spalił kartkę, ale Kordian, już w gorączce, bierze go za grabarza, mówi, że szubienica będzie jego pomnikiem, i wybiega, gdy zegar bije jedenastą.

Noc, sala koncertowa w zamku królewskim. Kordian z karabinem idzie przez ciemne komnaty ku sypialni cara, w której tli się słabe światło. Towarzyszą mu dwa widma: Imaginacja, która każe mu patrzeć, i Strach, który mówi biciem serca. Arabeski na ścianach ożywają jako węże i płaczące sfinksy, z muru zstępuje dziewica w gwiaździstej sukni, a Strach ostrzega, że Kordian rozgniótł żmiję. Kordian woła „Jezus Maryja” i rusza dalej.

W pokoju oświetlonym księżycem leży na złotym trójnogu carska korona. Imaginacja widzi, że kapie z niej krew, a pod nią czarny człowiek z rogami zmywa z polskiej podłogi krew carów. Kordian odpowiada, że przyniesie więcej krwi. W sali tronowej bagnety w powietrzu, drzewa w wazach o liściach z uszu i kwiatach z oczu, korowód umarłych królów, który za oknem znosi trumny pod mury zamku, trup z gromnicą bijący w szybę. Z sypialni wychodzi diabeł i mówi, że dusił cara i byłby go dobił, ale ten we śnie był podobny do jego ojca. Słychać dzwon na jutrznię. Kordian czuje, jakby ktoś wbijał mu sztylet w ucho, i pada nieprzytomny na bagnet krzyżem w progu sypialni.

Car wychodzi z lampą: śniło mu się, że ktoś go dusi, jak niegdyś jego ojca. Potyka się o leżącego podchorążego z bagnetem i domyśla się, że ten szedł go zabić. Rani go szpadą w rękę, żeby mówił, i dopytuje, czy przysłał go jego brat. Kordian majaczy o trupach w oknie. Car woła straż i każe go rozstrzelać, jeśli nie oszalał.

Kordian leży w gorączce w szpitalu wariatów, wśród ludzi zamkniętych w klatkach. Przychodzi obcy Doktor i przekupuje dozorcę dukatem. Dozorca twierdzi, że młodzieniec ma zdrowy rozum, a do szpitala trafił tylko dlatego, że car uznał go za szaleńca. Doktor zapala cygaro od dukata, który pali jak ogień, i dozorca ucieka przerażony. Zostaje sam na sam z Kordianem.

Doktor mówi, że to on w nocy wychodził z sypialni cara, i dręczy chorego kpinami: naród ginie po to, by wieszcz miał temat do poematu; przekręca biblijny sen faraona; opowiada o roślinie posianej w popiele stu miast, która wyda kwiat czerwony jak krew; wykłada stworzenie świata, którego szóstym dniem jest Napoleon, a siódmym bezczynność Boga. Kordian odpowiada, że każdy, kto poświęca się za wolność, jest nowym tworem Boga. Doktor przywołuje wtedy dwóch wariatów, którzy też uważają, że cierpią za ludzkość: jeden twierdzi, że jest krzyżem Chrystusa, drugi trzyma dłonią niebo, by nie spadło ludziom na głowy. Kordian nazywa ich szaleńcami, a Doktor odpowiada, że on też chciał poświęcić się za nic, i radzi mu przestać myśleć. Kordian rozpoznaje w nim szatana, który odbiera mu ostatni skarb, przekonanie. Wpada wielki książę Konstanty z żołnierzami i każe prowadzić Kordiana na śmierć. Kordian dziękuje Bogu, że śmierć uwalnia go od Doktora, ale ten zniknął.

Na Placu Saskim stoi wojsko polskie, obok generałowie i car, a wielki książę Konstanty niecierpliwie komenderuje paradą; z daleka patrzy lud Warszawy. Chór opisuje szeregi tak równe, że strzała przeleciałaby, nie raniąc żadnej piersi. Sześciu żołnierzy przyprowadza bladego Kordiana. Wielki książę w furii wyzywa go od psów, grozi rozerwaniem końmi, każe ustawić piramidę z karabinów ostrzami do góry, straszy głodem w lochu, a w końcu obiecuje: jeśli Kordian przeskoczy ją konno, dostanie życie. Kordian odpowiada, że nawet gdyby mógł ocalić życie ruchem palca, nie ruszyłby palcem. Car zapewnia go, że jeśli nawet przeskoczy, kule go nie miną. Wielki książę obiecuje ordery i pensję każdemu żołnierzowi, który skoczy, ale nikt się nie zgłasza.

Wtedy Kordian prosi o konia, odjeżdża na koniec placu, patrzy na lud, który powiewa chustkami, i przeskakuje bagnety. Wojsko krzyczy „Urra”, lud woła, że żyje. Wielki książę, dumny ze swojego konia i swojego żołnierza, ściska Kordiana i ręczy za jego życie. Car po cichu każe jednak generałom zwołać sąd wojenny i rozstrzelać go, bo godził na jego życie. Książę wesoło każe grać Mazurka Dąbrowskiego.

Klasztorna izba zamieniona na więzienie. Skazany na śmierć Kordian rozmawia z zakonnikiem, a stary Grzegorz chodzi po izbie ze łzami i buntuje się przeciw Bogu. Ksiądz pyta, czy Kordian ma komuś coś przekazać, czy ma przyjaciół; Kordian odpowiada, że nikogo. Ksiądz mówi, że młodzi niepotrzebnie chcą zostawić po sobie ślad, i obiecuje zasadzić w klasztornym ogrodzie różę nazwaną jego imieniem.

Sam Kordian żegna świat. Żałuje, że nie patrzył na ziemię uważniej, a potem z pogardą odwraca się od ludzi: niech słowo ojczyzna skurczy się do trzech liter cara, niech w ogrodach rosną szubienice, on z nimi nie będzie. Nazywa siebie robotnikiem z przypowieści, który przyszedł ostatni do winnicy, a jego zapłatą jest cichy grób, jak u innych zmarłych Polaków. Grzegorz wspomina, jak znalazł go kiedyś w lesie na wrzosach, we krwi, i mówi, że to szatańskie znamię samobójcy jest przyczyną jego nieszczęścia. Kordian prosi go, by nazwał swojego wnuka jego imieniem, potem się waha, ale Grzegorz już się cieszy na małego Kordianka. Wchodzi oficer i oznajmia, że Kordian zostanie rozstrzelany. Kordian całuje siwą głowę Grzegorza, nazywa go wiernym ojcem i wychodzi.

Car nudzi się sam w komnacie zamku. Cieszy się kurzem na ścianach, bo świadczy o tym, że Polska umarła, i marzy o podbiciu Europy: każdy naród zmierzy kryształowym łożem, a dłuższego skróci o głowę. Wbiega wielki książę Konstanty i błaga o ułaskawienie Kordiana. Car odmawia, właśnie dlatego, że brat tego chce. Bracia obrzucają się oskarżeniami. Konstanty przypomina, że oddał bratu tron, i wylicza zbrodnie rodziny: synowie pozwolili udusić ojca, cara Pawła, a sam car kazał podminować i wysadzić w powietrze własną gwardię. Car odpowiada mu historią młodej Angielki, którą Konstanty kazał zwabić do zamku, zhańbić i zamordować; jej ciało ukryto w szafie i zdradził je pierścień. Konstanty grozi, że jednym ruchem szpady poruszy czterdzieści tysięcy bagnetów i udusi brata. Patrzą sobie długo w oczy, pierwszy spuszcza wzrok Konstanty i oddaje szpadę. Car, bojąc się buntu, podpisuje ułaskawienie, nabija je na szpadę i daje bratu, a ten wysyła adiutanta galopem na Plac Marsowy. Car mruczy, że brat już jest Polakiem.

Scena ostatnia rozgrywa się na Placu Marsowym. Lud patrzy z daleka, jak kat łamie nad głową Kordiana szpadę na znak odebrania szlachectwa, a jakiś starzec, pewnie stary sługa, pada z jękiem. Kordian nie pozwala zawiązać sobie oczu. Pluton podnosi broń. W tłumie ktoś krzyczy, że jedzie adiutant, ale oficer go nie widzi i podnosi rękę do komendy. Na tym dramat się kończy: nie wiadomo, czy ułaskawienie zdążyło. Podtytuł zapowiadał część pierwszą trylogii, której Słowacki nie dokończył.