Inny świat Gustawa Herlinga-Grudzińskiego

Narratorem jest sam autor. W marcu 1940 roku, próbując przedostać się przez granicę sowiecko-litewską, zostaje aresztowany przez NKWD i osadzony w więzieniu w Grodnie. Śledztwo jest absurdalne: wysokie buty z cholewami, w których wyprawiła go w świat młodsza siostra, mają dowodzić, że jest majorem wojsk polskich, a rosyjskie brzmienie jego nazwiska kojarzy się śledczemu z niemieckim marszałkiem lotnictwa. Z oskarżenia o szpiegostwo na rzecz Niemiec zostaje tylko jedno: chciał przekroczyć granicę. Narrator tłumaczy, że chciał walczyć z Niemcami, ale w akcie oskarżenia zapisano, że zamierzał walczyć ze Związkiem Sowieckim. Gdy prosi o poprawkę, dostaje cios w twarz.

Wyrok brzmi: pięć lat łagru. Od czerwca do listopada 1940 roku narrator przechodzi przez kolejne więzienia, w Witebsku, Leningradzie i Wołogdzie. Już tam poznaje świat, w którym człowiek jest tylko ciałem stłoczonym wśród innych ciał na korytarzach i w celach, a jego los zależy od decyzji, na które nie ma żadnego wpływu.

Pewnego zimowego świtu transport więźniów wysypuje się z wagonów na stacji Jercewo pod Archangielskiem, wśród szczekania psów i nawoływań straży. Za zakrętem drogi widać wieże wartownicze i baraki obozu otoczonego drutem kolczastym, który więźniowie nazywają zoną. Tu narrator spędzi ponad rok.

Autor szczegółowo opisuje jeden dzień, powtarzający się bez końca. Rano, jeszcze po ciemku, więźniowie ustawiają się przed kuchnią w trzech kolejkach do trzech kotłów: najlepszą porcję dostają stachanowcy, którzy wyrabiają co najmniej sto dwadzieścia pięć procent normy, najgorszą ci, którzy normy nie wyrabiają. Najsłabsi stoją w ogonku do pierwszego, najgorszego kotła, wycieńczeni i błagający o dolewkę. Potem brygady wychodzą do pracy. Najcięższa jest praca w lesie, kilka kilometrów od obozu, w śniegu po pas; nikt nie wytrzymuje jej dłużej niż dwa lata, a nowych, najsilniejszych więźniów zawsze się do niej wybiera. Narrator najdłużej pracuje w brygadzie tragarzy na bazie żywnościowej, gdzie rozładunek wagonów trwa nieraz po dwadzieścia godzin na dobę.

Wieczorem brygady wloką się z powrotem do obozu jak orszaki cieni. Przy bramie czeka je rewizja, która potrafi ciągnąć się godzinami na mrozie. Dopiero potem jest łyżka zupy, kawałek chleba i prycza. I tak dzień po dniu, bez radości i bez nadziei.

Narrator pracuje w brygadzie, w której jest ośmiu „urków”, kryminalistów rządzących życiem obozu. Pewnej nocy zasadzają się oni na dziewczynę wracającą przez pustą zonę ze szpitala do baraku kobiecego. Dziewczyna, Marusia, zostaje zbiorowo zgwałcona na zaśnieżonej ławce. Narrator widzi przez szybę, jak potem odprowadza ją do baraku jeden z napastników, Kowal.

Następnego wieczoru Marusia przychodzi do baraku brygady i siada przy Kowalu, przytulona do niego. Między nimi rodzi się coś na kształt miłości, a w brygadzie wszystko się psuje: Kowal chodzi do pracy półprzytomny. Gdy jeden z urków zaczepia Marusię, ona pluje mu w twarz, a Kowal rzuca się na niego; po bójce pozostali patrzą na niego wrogo. Lojalność wobec bandy okazuje się jednak silniejsza: Kowal oddaje dziewczynę swoim towarzyszom. Po trzech dniach Marusia na własną prośbę odchodzi z etapem do innego obozu, a w brygadzie znów panuje braterstwo, wolne już od jakiegokolwiek ludzkiego uczucia. Rozdział pokazuje, że w łagrze nawet miłość nie wytrzymuje zderzenia z prawami obozu.

W wielu miejscach narrator przerywa opowieść o konkretnych ludziach i opisuje mechanizm, któremu poddaje się każdego więźnia. Według niego więzień jest już przygotowany do życia w łagrze dopiero wtedy, gdy jego osobowość rozpada się na części: myśli i uczucia tracą oparcie, a nić łącząca go z przeszłością się zrywa.

Nowy więzień z początku dzieli się chlebem z głodującymi, prowadzi z pracy chorych na kurzą ślepotę, zanosi resztki zupy umierającym w baraku zwanym Trupiarnią. Po kilku tygodniach zauważa jednak, że robi to już nie z odruchu serca, lecz z wyrachowania. Po dwóch, trzech miesiącach walki poddaje się i bez sprzeciwu słucha, jak inni narzekają, że słabi i chorzy zjadają cudzy chleb. Narrator dochodzi do gorzkiego wniosku, że obóz uczy żyć bez litości, a taki przerobiony więzień, jeśli przeżyje lata katorgi, mógłby kiedyś zasiąść za stołem sędziowskim przeciwko następnemu oskarżonemu.

Jednym z najważniejszych portretów w książce jest historia Rosjanina Michaiła Aleksiejewicza Kostylewa. Kostylew wychował się w sowieckim świecie i dopiero późno trafił na książki francuskie, z których zbudował sobie wyobrażenie wolnego Zachodu. W śledztwie dręczono go odbieraniem snu, wywoływaniem na przesłuchania o każdej porze i odmawianiem najprostszych potrzeb, aż przestał odróżniać dzień od nocy.

W łagrze Kostylew nie godzi się na całkowite podporządkowanie i nie chce pracować dla systemu, który go zniewolił. Raz po raz celowo wkłada rękę do ognia, żeby rana zwalniała go z pracy. To jeden z nielicznych w książce przykładów wolności zachowanej w obozie: cierpienie przyjęte z własnej woli jest dla Kostylewa sposobem na odzyskanie władzy nad sobą. Gdy jego postępek wychodzi na jaw, zostaje skazany na wywózkę na Kołymę, co w praktyce oznacza wyrok śmierci. Wtedy oblewa się wrzątkiem i umiera w strasznych męczarniach.

W rozdziale „Głód” z drugiej części książki narrator rozważa, jak głód rządzi życiem łagru. Narrator zauważa, że kobiety znoszą głód fizyczny i seksualny gorzej niż mężczyźni, a prawo obozu każe łamać kobietę głodem. Mówi o tym bez cynizmu i stawia jedną z najważniejszych tez książki: człowiek pozostaje ludzki tylko w ludzkich warunkach, a sądzenie go według czynów popełnionych w warunkach nieludzkich jest nonsensem. Mimo to postanawia opisać obóz całą prawdą, bo tego domagają się od niego twarze umarłych towarzyszy.

Narrator pokazuje też obłudę obozowej moralności. Nikogo nie gorszy chłopak, który dla lepszego losu zostaje kochankiem starej lekarki, ani brygadziści i technicy regularnie donoszący władzom obozu, ale kobieta oddająca się z głodu zostaje okrzyknięta ladacznicą. Wśród Polaków jest ksiądz, który bierze za spowiedź porcję chleba. Kobiety zachodzą w ciążę także dlatego, że ciężarne i młode matki są przez kilka miesięcy zwolnione z pracy, a dzieci odbiera się im potem i wywozi. Z obozowej miłości po latach zostaje tylko wspomnienie wstrętu.

Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej w 1941 roku, kiedy czas pracy w obozie wydłuża się jeszcze o godzinę, polscy więźniowie zaczynają liczyć na wolność. Układ Sikorski–Majski z 30 lipca 1941 roku zapowiada amnestię dla Polaków więzionych w Związku Sowieckim, ale zwolnienie z Jercewa długo nie nadchodzi. Narrator wychodzi z łagru dopiero w styczniu 1942 roku, wycieńczony po ponad roku obozu.

Ostatnie strony głównej części książki opisują drogę na wolność: podróż przez Rosję do tworzącej się armii polskiej generała Andersa. Ta wędrówka zamyka opowieść o innym świecie, ale nie zamyka jej znaczenia. Prawdziwy sprawdzian tego, czego nauczył go łagier, przychodzi dopiero w epilogu.

Gdy narrator ma już za sobą trzy lata wolności, wędrówek wojennych i bitew, odwiedza go w hotelu dawny współwięzień z Jercewa, Żyd, w książce nazywany po rosyjsku Jewriejem. Opowiada historię, której dotąd nie zdradził nikomu. W lutym 1942 roku był dziesiętnikiem w brygadzie budowlanej. Wezwano go nocą do Trzeciego Oddziału i zażądano zeznania, że czterej Niemcy z jego brygady rozmawiali o rychłym nadejściu Hitlera. Gdyby odmówił, wróciłby do pracy w lesie, czyli na pewną śmierć. Wybrał własne życie, złożył fałszywe zeznanie, a czterech Niemców rozstrzelano dwa dni później.

Jewriej prosi narratora tylko o jedno słowo: że go rozumie, bo przecież on sam wie, do czego doprowadzono ludzi w obozie. Narrator czuje, jak wracają dawne obrazy, ale nie potrafi tego słowa wymówić. Żyje już w świecie, w którym obowiązują zwykłe wartości i rozróżnienie dobra i zła, a prawa łagru nie są prawami życia. Odwraca się plecami, a gość wychodzi i znika w tłumie na ulicy. Tym zakończeniem autor pokazuje, że doświadczenia innego świata nie da się ani usprawiedliwić, ani przenieść do świata ludzi wolnych.