Kleksa

Literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna (literatura faktu) · Reportaż oparty na rozmowie (literatura faktu)

Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall

Zdążyć przed Panem Bogiem to reportaż Hanny Krall oparty na rozmowie z Markiem Edelmanem, jednym z dowódców powstania w getcie warszawskim, który po wojnie został lekarzem w Łodzi. To lektura obowiązkowa na maturze z zakresu podstawowego, czytana w całości, z trzema pytaniami jawnymi na egzamin ustny (59–61). Znajdziesz tu streszczenie głównych wątków, bohaterów, znaczenie tytułu, motywy i plany odpowiedzi na pytania jawne.

Autor
Hanna Krall (1935-)
Wydanie
1976 („Odra”), 1977 (wydanie książkowe, Wydawnictwo Literackie)
Epoka
Literatura lat 1945–1989
Gatunek
Reportaż oparty na rozmowie (literatura faktu)

Na liście lektur

W skrócie

zacznij tutaj

Książka powstała z rozmów reporterki Hanny Krall z Markiem Edelmanem w połowie lat 70. Edelman jest wtedy kardiologiem w Łodzi, a w czasie wojny był w getcie warszawskim i był jednym z dowódców powstania w getcie w 1943 roku. Reporterka pyta, on odpowiada krótko, bez patosu. Rozmowa łączy dwa czasy: getto i szpital.

Pierwszy wątek to Zagłada. W 1942 roku Niemcy wywożą Żydów z getta przez Umschlagplatz do obozu zagłady w Treblince. Edelman stoi przy bramie placu i wyciąga z tłumu skazanych pojedynczych ludzi. Potem wspomina powstanie w getcie, beznadziejną walkę garstki młodych ludzi z niemieckim wojskiem i policją, którą przeżyło niewielu z nich.

Drugi wątek to praca lekarza po wojnie. Edelman walczy o życie chorych po zawale serca i podejmuje ryzyko, które podręczniki uznawały za bezsensowne. Pod palmą w klinice uświadamia sobie, że to to samo zadanie co na Umschlagplatzu: ocalić jak najwięcej ludzi, a gdy nic już nie można zrobić, sprawić, by umierali bez strachu i poniżenia. Tytuł mówi właśnie o tym: lekarz próbuje zdążyć przed Panem Bogiem, zanim zgasi On świecę ludzkiego życia.

Streszczenie szczegółowe

część po części

Rozmowa reporterki ze świadkiem

Podstawą książki jest rozmowa Hanny Krall z Markiem Edelmanem, prowadzona w połowie lat 70. – reportaż ukazał się w „Odrze” w 1976 roku, a jako książka rok później. Edelman jest wtedy lekarzem w Łodzi; w czasie wojny był w getcie warszawskim, należał do Żydowskiej Organizacji Bojowej i był jednym z dowódców powstania w getcie, które przeżył jako jeden z nielicznych.

Reporterka pyta – we fragmencie wydrukowanym przez CKE zwraca się do rozmówcy na „ty”. Edelman odpowiada rzeczowo, bez wzniosłych słów, mówi o śmierci i o walce zwyczajnym językiem. Rozmowa łączy dwa czasy – getto lat 1942–1943 i szpital lat 70. – i przechodzi od jednego do drugiego, bo dla Edelmana te czasy łączą się ze sobą; dobrze widać to we fragmencie, który CKE wydrukowała na maturze w 2024 roku. Poniżej streszczamy książkę według tych wątków, a nie według kolejnych stron.

Getto warszawskie i Umschlagplatz (1942)

Pierwszy czas rozmowy to getto warszawskie. Niemcy zamknęli je w listopadzie 1940 roku, a od 22 lipca 1942 roku prowadzili wielką akcję deportacyjną: przez Umschlagplatz, plac przy ulicy Stawki, wywożono ludzi pociągami do obozu zagłady w Treblince. Według źródeł żydowskich wywieziono wtedy około 300 tysięcy osób. To fakty historyczne, w których toczy się ta część rozmowy.

Edelman opowiada o swoim miejscu w tym czasie: stał przy bramie Umschlagplatzu i wyciągał z tłumu skazanych pojedyncze osoby, ratując je przed wywózką. Mógł uratować tylko nielicznych, a wszyscy pozostali szli do wagonów. To doświadczenie wraca w rozmowie: Edelman porównuje z nim swoją pracę lekarza. Reportaż pokazuje Zagładę oczami świadka, który był na miejscu.

Powstanie w getcie (kwiecień–maj 1943)

Drugim tematem wojennej części rozmowy jest powstanie w getcie, w którym Edelman był jednym z dowódców. Z historii wiadomo, że wybuchło 19 kwietnia 1943 roku, gdy Niemcy przystąpili do ostatecznej likwidacji getta, i trwało do 16 maja. Walczyli w nim młodzi bojownicy Żydowskiej Organizacji Bojowej i innych grup, słabo uzbrojeni, przeciw wojsku i policji. Edelman dowodził grupami na terenie tak zwanego szopu szczotkarzy.

Dowódca ŻOB, Mordechaj Anielewicz, zginął 8 maja 1943 roku w bunkrze przy ulicy Miłej, a Edelman został wtedy ostatnim dowódcą bojowników w getcie. 10 maja z niewielką grupą wyszedł kanałami na stronę aryjską. Powstanie zakończyło się klęską i zniszczeniem getta; przeżyło je tylko kilkudziesięciu bojowników ŻOB. W rozmowie z Krall Edelman wraca do tych tygodni jako uczestnik, który przeżył, i opowiada o nich bez heroicznego tonu.

Szpital w Łodzi: walka o każdego chorego (lata 70.)

Drugi czas rozmowy to teraźniejszość lat 70. Edelman po wojnie został w Polsce, skończył medycynę w Łodzi i jako kardiolog leczy ludzi po zawałach serca. W książce opowiada o chorych, których serca odmawiają posłuszeństwa, i o operacjach przeprowadzanych w stanie ostrego zawału. Z innych źródeł wiadomo, że taką metodę opracował razem z kardiochirurgiem prof. Janem Mollem.

Jak zauważa krytyk Wiesław Kot w tekście, który CKE wydrukowała w informatorze maturalnym, strategia powstańca staje się tu strategią lekarza: gdy po zawale krew płynie tylko w jedną stronę i nie może przywrócić życia, Edelman radzi odwrócić jej bieg, choć podręczniki uważały to za bezsensowne – i to się udaje. Lekarz, jak dawniej bojownik, nie zgadza się z wyrokiem, który inni uznali za ostateczny, i walczy o życie, dopóki to możliwe.

Ta sama brama przez całe życie

Oba czasy łączą się w fragmencie, który CKE wydrukowała w arkuszu maturalnym w 2024 roku. Edelman wspomina klinikę, w której pracował: stała w niej wielka palma, a spod niej widział sale z chorymi. Wtedy nie było jeszcze dzisiejszych leków i aparatów, więc większość z nich była skazana na śmierć. Jego zadaniem było ocalić jak najwięcej z nich – i pod tą palmą zrozumiał, że to jest to samo zadanie co na Umschlagplatzu, gdzie stał przy bramie i wyciągał ludzi z tłumu skazanych.

Reporterka pyta, czy tak stoi przy tej bramie przez całe życie. Edelman przyznaje, że właściwie tak. Dodaje, że gdy nic już nie może zrobić, pozostaje mu jedno: zapewnić choremu spokojną śmierć, tak żeby nie wiedział, nie cierpiał, nie bał się i się nie poniżał. Według zasad oceniania CKE w tym właśnie tkwi sens tytułu: lekarz stara się zdążyć przed Panem Bogiem, czyli zadziałać, zanim Bóg zgasi czyjąś świecę – czyjeś życie.

Plan wydarzeń

  1. 1.Połowa lat 70.: reporterka Hanna Krall rozmawia w Łodzi z kardiologiem Markiem Edelmanem.
  2. 2.Pytania o getto warszawskie, w którym Edelman był w czasie wojny.
  3. 3.Lato 1942 roku: wielka akcja deportacyjna i transporty z Umschlagplatzu do Treblinki.
  4. 4.Edelman przy bramie Umschlagplatzu wyciąga pojedynczych ludzi z tłumu skazanych.
  5. 5.Wiosna 1943 roku: powstanie w getcie i walka Żydowskiej Organizacji Bojowej.
  6. 6.Edelman jako jeden z dowódców powstania i jeden z nielicznych, którzy przeżyli.
  7. 7.Powrót do teraźniejszości: łódzki szpital i chorzy po zawale serca.
  8. 8.Ryzykowne leczenie i operacje w ostrym zawale, uważane wcześniej za bezsensowne.
  9. 9.Walka o każdego chorego, nawet gdy wyrok wydaje się przesądzony.
  10. 10.Wspomnienie palmy w klinice i sal pełnych chorych skazanych na śmierć.
  11. 11.Odkrycie, że ratowanie chorych to to samo zadanie co na Umschlagplatzu.
  12. 12.Pytanie reporterki, czy Edelman stoi przy tej bramie przez całe życie.
  13. 13.Gdy nie da się uratować chorego: spokojna śmierć bez strachu i poniżenia.
  14. 14.Sens tytułu: zdążyć przed Panem Bogiem, zanim zgasi świecę życia.

Bohaterowie

Marek Edelman
Główny rozmówca reportażu, prawdziwa postać. W czasie wojny był w getcie warszawskim, działał w Bundzie, w 1942 roku współtworzył Żydowską Organizację Bojową i w powstaniu w getcie dowodził grupami bojowników; po śmierci Mordechaja Anielewicza został ostatnim dowódcą walczących i wyszedł z getta kanałami. Walczył też w powstaniu warszawskim. Po wojnie nie wyjechał z Polski: zamieszkał w Łodzi, skończył medycynę i został kardiologiem. W książce jest człowiekiem, który całe życie stoi przy tej samej bramie – najpierw na Umschlagplatzu, potem w szpitalu – i walczy o życie innych. Mówi o wojnie bez patosu, nie robi z siebie bohatera, a o śmierci i strachu opowiada rzeczowo. Jego siłą jest upór: nie przyjmuje wyroku, dopóki można coś zrobić. Zmarł w 2009 roku.
Hanna Krall – reporterka
Autorka książki i osoba, która w niej pyta. Urodziła się w 1935 roku w Warszawie w rodzinie żydowskiej; wojnę przeżyła, ukrywana przez Polaków, a wielu jej bliskich zginęło. W latach 70. pracowała w tygodniku „Polityka”. W reportażu przede wszystkim pyta, a we fragmencie wydrukowanym przez CKE zwraca się do Edelmana na „ty”. Dzięki nim jego wspomnienia układają się w opowieść o getcie i o szpitalu. Jej pytania zmuszają rozmówcę do porównywania przeszłości z teraźniejszością.
Ludzie z Umschlagplatzu
Zbiorowy bohater wojennej części książki: tysiące Żydów z getta warszawskiego, których w 1942 roku zgromadzono na placu przy ulicy Stawki i wywieziono pociągami do Treblinki. Edelman widzi ich jako tłum skazanych, z którego udaje mu się wyciągnąć tylko pojedyncze osoby. Ich los jest miarą wszystkiego, co Edelman robi później: każdy uratowany człowiek ma dla niego znaczenie, bo pamięta, ilu uratować nie mógł.
Bojownicy getta i Mordechaj Anielewicz
Młodzi członkowie Żydowskiej Organizacji Bojowej, którzy w kwietniu 1943 roku podjęli walkę z Niemcami, choć nie mieli szans na zwycięstwo. Ich dowódcą był Mordechaj Anielewicz, który zginął 8 maja 1943 roku w bunkrze przy ulicy Miłej. Edelman, jeden z dowódców powstania, wspomina ich jako ludzi, a nie pomniki. Według źródeł historycznych powstanie przeżyło tylko kilkudziesięciu bojowników ŻOB, a większość z nich zginęła przed końcem wojny.
Chorzy łódzkiej kliniki
Pacjenci z sal, które Edelman widział spod palmy w klinice. W czasach, gdy nie było dzisiejszych leków ani aparatów, większość z nich była skazana na śmierć. Dla Edelmana to drugi tłum skazanych, z którego próbuje wyciągnąć jak najwięcej ludzi: decyduje się na ryzykowne leczenie po zawale, a gdy nic już nie można zrobić, chce, by umierali bez lęku, cierpienia i upokorzenia.

Czas i miejsce akcji

Książka ma dwa czasy i dwa miejsca. Pierwszy to getto warszawskie w latach 1942–1943: Umschlagplatz przy ulicy Stawki, z którego latem 1942 roku odjeżdżały transporty do Treblinki, i walczące getto w kwietniu i maju 1943 roku.

Drugi to Łódź w połowie lat 70., gdy Krall rozmawia z Edelmanem, który pracuje tam jako kardiolog: szpital, klinika i sale z chorymi po zawałach. Rozmowa przeskakuje między tymi czasami, a ponad trzydzieści lat, które je dzielą, nie zaciera w Edelmanie pamięci o wojnie.

Geneza i kontekst

Hanna Krall urodziła się w 1935 roku w Warszawie w rodzinie żydowskiej. Wojnę przeżyła ukrywana, a wielu jej bliskich zginęło. Pracowała jako reporterka, od 1969 do 1981 roku w „Polityce”. Według jej własnej relacji, przytoczonej przez portal culture.pl, w Łodzi postanowiła napisać o pionierskiej operacji serca prof. Jana Molla, a ten poradził jej pokazać gotowy tekst doktorowi Edelmanowi. Przy pierwszym spotkaniu Edelman mówił o Anielewiczu tak zwyczajnie, że Krall postanowiła z nim rozmawiać dalej.

Reportaż ukazał się w 1976 roku w czasopiśmie „Odra”, a w 1977 roku jako książka. Ukazał się także m.in. po niemiecku i po angielsku; w niemieckim wydaniu przedmowę napisał Willy Brandt, który widział w nim książkę o życiu, nie o umieraniu, a angielskie wydanie nosi tytuł Shielding the Flame, czyli osłaniając płomień.

Historyczne tło to Zagłada Żydów warszawskich: zamknięcie getta w 1940 roku, wielka akcja deportacyjna latem 1942 roku i powstanie w getcie wiosną 1943 roku. Sam Edelman opisał powstanie już w 1945 roku w tekście Getto walczy. Książka Krall powstała ponad trzydzieści lat później, w czasie, gdy Edelman pracował w Łodzi jako lekarz; w 1968 roku, w czasie antysemickiej nagonki, został zwolniony z pracy, a od 1976 roku współpracował z opozycją demokratyczną.

Gatunek i kompozycja

Zdążyć przed Panem Bogiem to reportaż, czyli utwór literatury faktu: opowiada o prawdziwych ludziach i wydarzeniach. Jego podstawą jest rozmowa – reporterka pyta, Edelman odpowiada – więc często nazywa się go także wywiadem. Narracja nie trzyma się jednej chronologii: dwa czasy, wojna i teraźniejszość lat 70., przeplatają się w rozmowie, bo Edelman sam porównuje jeden z drugim.

Styl Krall jest oszczędny: krótkie zdania, mało komentarza, znaczenie budują szczegóły, takie jak palma w klinice czy brama na Umschlagplatzu. Edelman mówi zwyczajnym językiem, unika wielkich słów o bohaterstwie. Dzięki temu Zagłada nie jest tu pomnikiem, lecz doświadczeniem konkretnego człowieka, który porównuje je ze swoją codzienną pracą.

Znaczenie tytułu

Tytuł wiąże wojenną i powojenną walkę Edelmana. Według przykładowej odpowiedzi w zasadach oceniania CKE z 2024 roku oznacza on działanie, zanim Bóg zgasi czyjąś świecę, czyli zakończy czyjeś życie. Lekarz, który operuje chorego w ostrym zawale, próbuje zdążyć przed śmiercią, tak jak przy bramie Umschlagplatzu próbował zdążyć przed odjazdem transportu. Wiesław Kot, którego tekst CKE wydrukowała w informatorze, pisze, że kardiochirurg zdążył przed Panem Bogiem. Angielski tytuł książki, Shielding the Flame, czyli osłaniając płomień, mówi o tym samym obrazie świecy.

Problematyka i motywy

Pamięć o Zagładzie

Książka jest świadectwem człowieka, który przeżył getto i powstanie. Edelman pamięta Umschlagplatz i tłum ludzi wywożonych do Treblinki, pamięta walczących i zabitych. Ta pamięć nie jest tylko wspomnieniem – kształtuje całe jego powojenne życie i pracę. Krall pokazuje, że Zagłada nie skończyła się dla świadka w 1945 roku: ponad trzydzieści lat później wciąż porównuje on szpital do placu, z którego odjeżdżały transporty.

Walka o życie

Najważniejszy motyw łączący oba czasy. Na Umschlagplatzu Edelman wyciąga z tłumu pojedynczych ludzi, w powstaniu walczy z wojskiem, którego nie może pokonać, po wojnie jako lekarz walczy o chorych po zawale, podejmując ryzyko, które podręczniki uznawały za bezsensowne. Walka o życie nie kończy się z wojną; zmienia się tylko jej pole. Dlatego na maturze ustnej pada pytanie o walkę o życie z perspektywy wojennej i powojennej (pytanie 61).

Godność wobec śmierci

Edelman nie zawsze może uratować drugiego człowieka. Gdy nic już nie można zrobić, chce przynajmniej, by chory umierał bez lęku, cierpienia i poniżenia. Godność dotyczy więc nie tylko walki, ale też sposobu umierania. Sam Edelman, według źródeł historycznych, nie uważał bojowników getta za lepszych od tych, którzy zginęli w transportach. Ten motyw podejmuje pytanie jawne 59: czy możliwe jest zachowanie godności w skrajnych sytuacjach.

Bohaterstwo bez patosu

Edelman był jednym z dowódców powstania, a jednak w rozmowie z Krall nie mówi jak pomnik. O walce i śmierci opowiada rzeczowo i zwyczajnie, nie dzieli ludzi na bohaterów i ofiary. Reportaż odbiera wojennej historii wzniosły ton, który często jej towarzyszy, i przez to staje się wiarygodny. Bohaterstwem okazuje się tu także codzienna, uparta praca lekarza, który po latach wciąż próbuje wyrwać śmierci choćby jednego człowieka.

Człowiek wobec Boga i losu

Tytuł stawia lekarza naprzeciw Boga, który gasi świecę ludzkiego życia. Edelman nie czeka biernie na wyrok – próbuje go uprzedzić, choć wie, że w końcu przegra. To postawa człowieka, który nie zgadza się z losem, ale też nie udaje, że jest wszechmocny. Książka nie daje odpowiedzi religijnych; pokazuje raczej ludzki upór wobec śmierci i odpowiedzialność za życie, które można jeszcze ocalić.

Sprawdź się: Zdążyć przed Panem Bogiem

od razu z odpowiedzią
Kilka pytań o treść utworu. Zaznacz odpowiedź i sprawdź ją od razu: pod każdą zobaczysz krótkie wyjaśnienie. Pytania są nasze, nie CKE.

Zadanie 1. (0–1)

Kim był Marek Edelman w czasie powstania w getcie warszawskim?

Zadanie 2. (0–1)

Dokąd wywożono Żydów z Umschlagplatzu w czasie akcji deportacyjnej latem 1942 roku?

Zadanie 3. (0–1)

Co robił Edelman przy bramie Umschlagplatzu?

Zadanie 4. (0–1)

Co Edelman uświadamia sobie, wspominając klinikę z palmą i sale pełne chorych?

Zadanie 5. (0–1)

Oceń, czy te zdania o „Zdążyć przed Panem Bogiem” są prawdziwe, czy fałszywe.
Edelman po wojnie wyjechał z Polski i został lekarzem w Nowym Jorku.
Jako kardiolog Edelman podejmuje leczenie, które podręczniki uznawały za bezsensowne.
Hanna Krall opisuje własne wspomnienia z getta i nie rozmawia z nikim innym.

Zadanie 6. (0–1)

Jak można rozumieć tytuł „Zdążyć przed Panem Bogiem”?

Zadanie 7. (0–1)

Ułóż wydarzenia w kolejności historycznej.
1Wyjście Edelmana z getta kanałami na stronę aryjską.
2Wielka akcja deportacyjna z Umschlagplatzu.
3Rozmowa Edelmana z reporterką Hanną Krall.
4Wybuch powstania w getcie warszawskim.

Zadanie 8. (0–1)

Co Edelman chce zapewnić choremu, gdy nie można go już uratować?

Odpowiedzi sprawdzone: 0/8

Zacznij od pierwszych zadań z darmowego arkusza (matura z języka polskiego, poziom podstawowy): bez zegara, każde sprawdzisz od razu, z wyjaśnieniem. Potem możesz rozwiązać cały arkusz.

albo otwórz cały arkusz

Na egzaminie

według dokumentów CKE
Co CKE pytała o ten utwór w latach 2023–2026, pytania jawne z matury ustnej i tematy wypracowań, do których się nadaje — wszystko według dokumentów CKE.

Zadania CKE

  • Matura 2024, poziom podstawowy, część 1, zadanie 16

    Arkusz drukuje fragment reportażu: Edelman wspomina klinikę z palmą, w której zrozumiał, że ratowanie chorych to to samo zadanie co przy bramie na Umschlagplatzu, a gdy nie da się nic zrobić, chce zapewnić choremu spokojną śmierć. Polecenie: na podstawie fragmentu i całego reportażu wyjaśnij, jaką rolę w powojennym życiu Marka Edelmana odgrywała pamięć o wydarzeniach na Umschlagplatzu, i uwzględnij sens tytułu.

    Zasady oceniania CKE: 2 pkt – poprawne wyjaśnienie roli pamięci z uwzględnieniem sensu tytułu; 1 pkt – poprawne wyjaśnienie roli pamięci. W przykładowych odpowiedziach na 2 punkty: Edelman przy bramie na Umschlagplatzu ratował ludzi przed śmiercią, a pamięć o tym sprawiła, że po wojnie jako lekarz nadal ratował życie; tytuł oznacza działanie, zanim Bóg zgasi czyjąś świecę, czyli życie.

    Arkusz MPOP-P1-100-2405Zasady oceniania

Matura ustna: pytania jawne 2026–2028

Pierwsze zadanie zestawu na maturze ustnej losujesz z listy pytań jawnych ogłoszonej przez CKE. Pytania o ten utwór — słowo w słowo, z numerami CKE — i nasze plany dziesięciominutowej odpowiedzi.

  1. Pytanie 59.Czy możliwe jest zachowanie godności w skrajnych sytuacjach?

    Czy możliwe jest zachowanie godności w skrajnych sytuacjach? Omów zagadnienie na podstawie Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

  2. Pytanie 60.Zagłada z perspektywy świadka i uczestnika wydarzeń w getcie.

    Zagłada z perspektywy świadka i uczestnika wydarzeń w getcie. Omów zagadnienie na podstawie Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

  3. Pytanie 61.Walka o życie z perspektywy wojennej i powojennej.

    Walka o życie z perspektywy wojennej i powojennej. Omów zagadnienie na podstawie Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

W wypracowaniu

Tematy wypracowań z arkuszy CKE, do których ten utwór się nadaje, i co z niego wziąć. To nie gotowe wypracowania: argumentu i sytuacji z lektury szukaj sam.

  • Matura, poziom podstawowy 2024, temat 1

    Bunt i jego konsekwencje dla człowieka.

    Co wziąć z lektury

    Powstanie w getcie to bunt garstki młodych ludzi przeciw Zagładzie, podjęty bez nadziei na zwycięstwo. Jego konsekwencje to śmierć większości bojowników i zniszczenie getta, ale też ocalona godność i pamięć, z którą Edelman żyje po wojnie. Drugą formą buntu jest jego praca lekarza: nie przyjmuje wyroku, który podręczniki uznawały za ostateczny, i ratuje chorych po zawale. Argument: bunt może kosztować życie, ale może też nadać mu sens – i kształtuje człowieka na całe życie.

  • Matura, poziom podstawowy 2025, temat 1

    Źródło nadziei w czasach trudnych dla człowieka.

    Co wziąć z lektury

    Książka pokazuje, że nadzieja nie musi oznaczać wiary w zwycięstwo. Edelman przy bramie Umschlagplatzu ratuje pojedynczych ludzi, choć nie może ocalić tłumu, a jako lekarz walczy o każdego chorego. Źródłem nadziei jest tu działanie: każdy uratowany człowiek liczy się. Willy Brandt pisał w przedmowie do niemieckiego wydania, że to książka o życiu, a nie o umieraniu. Argument: w czasach najtrudniejszych nadzieję daje upór i troska o drugiego człowieka.

  • Matura, poziom podstawowy 2026, temat 1

    Wpływ pracy na człowieka i na otaczającą go rzeczywistość.

    Co wziąć z lektury

    Praca lekarza nadaje sens powojennemu życiu Edelmana. Dzięki niej pamięć o Umschlagplatzu zamienia się w codzienną walkę o chorych: Edelman porównuje sale pełne skazanych na śmierć pacjentów do placu, z którego odjeżdżały transporty. Jego praca zmienia też rzeczywistość wokół – ryzykowne leczenie w ostrym zawale, uważane za bezsensowne, ratuje ludzi. Argument: praca może być dla człowieka sposobem na udźwignięcie przeszłości i zarazem zmienia życie innych.

Na co uważać

błąd kardynalny = 0 pkt
  • To reportaż oparty na rozmowie, a nie powieść: Marek Edelman i Hanna Krall są prawdziwymi osobami, a wydarzenia są historyczne. Autorką książki jest Krall, nie Edelman. Nie pisz o „bohaterze powieści” ani nie wymyślaj Edelmanowi przygód, o których książka nie mówi.
  • Lektura jest czytana w całości, więc w wypracowaniu maturalnym grozi tu błąd kardynalny – według zasad CKE to błąd rzeczowy świadczący o nieznajomości głównych wątków utworu albo losów głównych bohaterów, za który cała praca dostaje 0 punktów. Takim błędem byłoby np. napisanie, że Edelman zginął w powstaniu albo że po wojnie wyjechał z Polski: przeżył i został lekarzem w Łodzi.
  • Nie myl powstania w getcie (19 kwietnia – 16 maja 1943) z powstaniem warszawskim (1944). Edelman był jednym z dowódców pierwszego, a w drugim walczył jako żołnierz.
  • Umschlagplatz to plac przy ulicy Stawki w Warszawie, z którego wywożono Żydów z getta do obozu zagłady w Treblince – nie obóz ani nie bunkier. Dowódcą powstania był Mordechaj Anielewicz, który zginął 8 maja 1943 roku; Edelman był jednym z dowódców i po jego śmierci przejął dowodzenie.
  • Edelman był lekarzem kardiologiem; w zasadach oceniania CKE i w tekście Wiesława Kota z informatora nazwano go kardiochirurgiem. Ważne jest to, co robi: walczy o życie chorych po zawale serca.

Pytania i odpowiedzi

  1. 1.O czym jest Zdążyć przed Panem Bogiem w kilku zdaniach?+

    Odp.:To reportaż Hanny Krall zbudowany z rozmowy z Markiem Edelmanem, jednym z dowódców powstania w getcie warszawskim, który po wojnie został kardiologiem w Łodzi. Edelman wspomina getto, Umschlagplatz, z którego w 1942 roku wywożono ludzi do Treblinki, i powstanie z 1943 roku, a także opowiada o swojej pracy z chorymi po zawale. Oba czasy łączy jedno: walka o życie innych, póki jeszcze można zdążyć przed śmiercią.

  2. 2.Kim był Marek Edelman?+

    Odp.:Był działaczem Bundu i współzałożycielem Żydowskiej Organizacji Bojowej, jednym z dowódców powstania w getcie warszawskim; po śmierci Mordechaja Anielewicza został ostatnim dowódcą walczących i wyszedł z getta kanałami. Walczył też w powstaniu warszawskim. Po wojnie zamieszkał w Łodzi, skończył medycynę i został kardiologiem. W latach 70. współpracował z opozycją demokratyczną. Zmarł w 2009 roku w Warszawie.

  3. 3.Co oznacza tytuł Zdążyć przed Panem Bogiem?+

    Odp.:Tytuł mówi o próbie uprzedzenia śmierci. W zasadach oceniania CKE z 2024 roku wyjaśniono go jako działanie, zanim Bóg zgasi czyjąś świecę, czyli czyjeś życie. Edelman jako lekarz walczy o chorych po zawale tak, jak na Umschlagplatzu walczył o ludzi wyciąganych z tłumu skazanych. Angielskie wydanie nosi tytuł Shielding the Flame, czyli osłaniając płomień.

  4. 4.Jakie pytania jawne na maturę ustną dotyczą tej lektury?+

    Odp.:Trzy: 59 – czy możliwe jest zachowanie godności w skrajnych sytuacjach; 60 – Zagłada z perspektywy świadka i uczestnika wydarzeń w getcie; 61 – walka o życie z perspektywy wojennej i powojennej. Pełne brzmienie pytań i nasze plany dziesięciominutowych odpowiedzi znajdziesz w części „Na egzaminie”. W każdej odpowiedzi trzeba też przywołać wybrany kontekst.

  5. 5.Jak CKE pytała o tę książkę na maturze?+

    Odp.:W arkuszu z 2024 roku (część pierwsza, zadanie 16) CKE wydrukowała fragment, w którym Edelman porównuje pracę lekarza z ratowaniem ludzi na Umschlagplatzu, i kazała wyjaśnić, jaką rolę w jego powojennym życiu odgrywała ta pamięć, z uwzględnieniem sensu tytułu. W informatorze maturalnym jest też przykładowe zadanie z tekstem Wiesława Kota o tym, że strategia powstańca stała się strategią lekarza.

  6. 6.Jaki to gatunek: reportaż czy wywiad?+

    Odp.:To reportaż, czyli utwór literatury faktu, zbudowany w dużej mierze z rozmowy – dlatego bywa też nazywany wywiadem z Markiem Edelmanem. CKE w arkuszu z 2024 roku pisze o nim jako o reportażu. Opowiada o prawdziwych ludziach i wydarzeniach, a dwa czasy – wojna i lata 70. – przeplatają się w nim, zamiast następować po sobie.

  7. 7.Dlaczego na tej stronie nie ma cytatów z książki?+

    Odp.:Hanna Krall żyje, a jej książka jest chroniona prawem autorskim, więc nie przepisujemy jej zdań i streszczamy ją własnymi słowami. Jej tekstu nie ma też legalnie i bezpłatnie w sieci, dlatego opowiadamy książkę według głównych wątków, tak dokładnie, jak pozwalają arkusze CKE i inne publiczne źródła. Do cytowania na maturze używaj swojego egzemplarza.

Powiązane lektury

Wszystkie lektury obowiązkowe

Źródła

Tę stronę napisaliśmy my, nie CKE. Stan na 13 października 2026.

13 października 2026

Zadanie ostatnie.

Sprawdź się w arkuszu w układzie matury: test historycznoliteracki i wypracowanie z odwołaniem do lektury obowiązkowej, ocenione według kryteriów CKE.