Matura 2027 · epoka literacka
Literatura wojny i okupacji to w historii literatury polskiej okres lat 1939–1945, od napaści Niemiec i Związku Radzieckiego na Polskę do końca wojny w Europie. Tworzyli ją poeci pokolenia Kolumbów, pisarze konspiracji i świadkowie obozów, a na egzaminach to epoka Kamieni na szaniec, opowiadań Tadeusza Borowskiego i wierszy Krzysztofa Kamila Baczyńskiego.
W historii literatury polskiej literatura wojny i okupacji obejmuje lata 1939–1945. Otwiera ją wybuch II wojny światowej: 1 września 1939 roku Niemcy napadły na Polskę, a 17 września wkroczyła do niej Armia Czerwona. Zamyka ją koniec wojny w Europie, czyli kapitulacja III Rzeszy 8 maja 1945 roku. Kraj znalazł się pod okupacją niemiecką i radziecką, dlatego literatura powstawała w konspiracji, w obozach i więzieniach albo na emigracji.
Opracowania różnią się w tym, gdzie stawiają granice. Większość liczy literaturę współczesną od 1945 roku, ale niektórzy historycy literatury zaczynają ją już w 1939 roku. Sporne są też utwory o wojnie wydane zaraz po niej: opowiadania obozowe Tadeusza Borowskiego czy Medaliony Zofii Nałkowskiej jedni omawiają razem z literaturą wojny, inni jako początek następnej epoki. Na naszej stronie opowiadania Borowskiego stoją przy literaturze wojny i okupacji, a Medaliony przy literaturze lat 1945–1989.
Epoka nie ma odpowiednika w periodyzacji literatury europejskiej, bo wyznacza ją historia Polski. Utwór obcy wydany w tych latach przypisujesz na maturze do literatury wojny i okupacji, bo zasady oceniania wypracowania na poziomie rozszerzonym każą liczyć daty literatury polskiej: na przykład Obcego Alberta Camusa (1942) czy Małego Księcia Antoine’a de Saint-Exupéry’ego (1943).
Nazwy literatura wojny i okupacji używają podstawa programowa i zasady oceniania CKE. Nazwa mówi, kiedy i w jakich warunkach powstawały utwory, a nie, jaki był ich styl, bo pisali wtedy obok siebie twórcy bardzo różni: debiutanci i poeci znani sprzed wojny, w kraju i na emigracji. W opracowaniach spotkasz też nazwy literatura okresu II wojny światowej i literatura czasu wojny.
Najmłodszych twórców tego czasu nazywa się pokoleniem Kolumbów albo pokoleniem 1920, bo urodzili się około 1920 roku i wchodzili w dorosłość w czasie wojny. Nazwa pochodzi od tytułu powieści Romana Bratnego Kolumbowie. Rocznik 20, wydanej w 1957 roku.
We wrześniu 1939 roku Polska znalazła się pod dwiema okupacjami, niemiecką i radziecką. Zamknięto wydawnictwa, stowarzyszenia, szkoły średnie i wyższe, a legalne życie literackie przestało istnieć. Pisarze się rozproszyli: jedni trafili do obozów koncentracyjnych, łagrów i gett, inni zostali deportowani, a niektórzy wyjechali za granicę, jak Julian Tuwim i Kazimierz Wierzyński. Wielu walczyło w polskim wojsku na Zachodzie albo w podziemiu, wielu zginęło.
Ci, którzy zostali w kraju, przenieśli literaturę do konspiracji. W Warszawie, Krakowie i Lwowie spotykano się w prywatnych mieszkaniach na wieczorach poezji, a spośród około 1500 podziemnych wydawnictw mniej więcej 200 dotyczyło literatury. Ukazywały się konspiracyjne pisma, jak „Sztuka i Naród” i „Droga”, oraz antologie, jak Pieśń niepodległa pod redakcją Czesława Miłosza. Młodzi poeci studiowali na tajnych kompletach i na podziemnym uniwersytecie, a wielu z nich było zarazem żołnierzami podziemia.
Okupacja oznaczała terror i Zagładę. Niemcy zamknęli Żydów w gettach i mordowali ich w obozach; Tadeusz Borowski, aresztowany w 1943 roku, przeszedł przez Auschwitz. 19 kwietnia 1943 roku wybuchło powstanie w getcie warszawskim, a 1 sierpnia 1944 roku powstanie warszawskie, które trwało ponad dwa miesiące. W jego pierwszych tygodniach zginęli Krzysztof Kamil Baczyński, Tadeusz Gajcy i Zdzisław Stroiński, a Andrzej Trzebiński został rozstrzelany przez Niemców już w 1943 roku. Żaden z poetów konspiracji z tej grupy nie przeżył wojny.
Poza krajem literatura podtrzymywała ducha narodu. Na emigracji tworzyli między innymi Julian Tuwim, który zaczął tam poemat Kwiaty polskie, Kazimierz Wierzyński, Jan Lechoń, Antoni Słonimski i Maria Pawlikowska-Jasnorzewska. Reportażyści opisywali polskich żołnierzy walczących na Zachodzie; Dywizjon 303 Arkadego Fiedlera o polskich lotnikach w bitwie o Anglię wydawano w czasie wojny także w podziemnej Warszawie.
Młodzi poeci wojny przejęli od poprzedników katastrofizm, czyli przekonanie o zbliżającej się zagładzie świata i kultury. Przed wojną była to przepowiednia, teraz stała się rzeczywistością: w wierszach Baczyńskiego niebo jest krwawe, a dni i noce rodzą trumny, historia zaś miażdży człowieka jak w Apokalipsie. Gajcy uważał swoje pokolenie wprost za kontynuatorów katastrofizmu, a w Widmach nakreślił wizję apokaliptycznej zagłady.
Wojna postawiła tę generację przed wyborem między słowem a czynem. Gajcy widział w poecie odkrywcę tajemnicy bytu i wychowawcę narodu, ale on i jego rówieśnicy byli zarazem żołnierzami podziemia. Baczyński w Pokoleniu pisze o młodych, których wojna nauczyła żyć bez litości, sumienia i miłości, a w Z głową na karabinie widzi siebie jako tego, kto zginie za wielkie sprawy. Śmierć jest w tej poezji bliska i oczywista, a w twórczości rówieśników, którzy przeżyli, wraca potem poczucie zarażenia śmiercią.
Pod okupacją literatura miała też zadania praktyczne: podnosić na duchu, mobilizować i bronić godności. Poezja okolicznościowa, pieśni i satyra pomagały przetrwać strach, a poezja obozowa była protestem przeciw ludobójstwu. Kamienie na szaniec pokazywały młodym wzór braterstwa i służby. Zupełnie inaczej patrzy Tadeusz Borowski: w jego opowiadaniach obóz niszczy dawne wartości, a więzień, żeby przeżyć, przyjmuje prawa obozu.
Ta literatura pyta przede wszystkim o człowieka w sytuacji skrajnej: czy można zachować człowieczeństwo, gdy wokół panuje zło, i co znaczą wtedy odwaga, ofiara i wierność. Odpowiedzi szuka często w tradycji romantycznej: tytuł Kamieni na szaniec pochodzi z Testamentu mojego Juliusza Słowackiego.
Wojna to koniec świata, ale każdy poeta widzi go inaczej. U Baczyńskiego w Tym czasie niebo jest krwawe, a dni i noce zamiast łodzi rodzą trumny; Gajcy w Widmach kreśli wizję zagłady, a Miłosz w Piosence o końcu świata pokazuje koniec świata, który przychodzi w zwykły, pogodny dzień, gdy nikt nie wierzy, że się dzieje.
Młodzi poeci przeczuwają śmierć i przyjmują ją jako cenę wierności. W Z głową na karabinie Baczyński mówi o umieraniu za wielkie sprawy kochane głupią miłością, a w Kamieniach na szaniec Rudy, Alek i Zośka oddają życie w walce z okupantem.
Gdzie go znajdziesz:Kamienie na szaniec
Wspólnota przyjaciół pomaga przetrwać okupację i nadaje sens walce. W Kamieniach na szaniec Zośka, Alek i Rudy działają razem od małego sabotażu, a gdy Gestapo aresztuje Rudego, przyjaciele odbijają go z więźniarki w akcji pod Arsenałem 26 marca 1943 roku.
Gdzie go znajdziesz:Kamienie na szaniec
W obozie zacierają się granice dobra i zła. Narrator Proszę państwa do gazu Borowskiego pomaga rozładowywać transporty ludzi idących na śmierć i czuje złość na ofiary, a w Ludziach, którzy szli więźniowie grają w piłkę obok krematoriów. Borowski pokazuje, jak system zbrodni wciąga także ofiary.
Gdzie go znajdziesz:Proszę państwa do gazuLudzie, którzy szli
Literatura wojny staje się świadkiem Zagłady. Borowski pokazuje rampę w Oświęcimiu, na którą przyjeżdżają pociągi z Żydami z Sosnowca i Będzina, a Miłosz w Campo di Fiori, napisanym wiosną 1943 roku, przeciwstawia płonące getto karuzeli na placu obok i obojętności ludzi wobec cudzej śmierci. Temat powraca po wojnie, w Medalionach Nałkowskiej i w Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall.
Gdzie go znajdziesz:Proszę państwa do gazuZdążyć przed Panem Bogiem
Walka o wolność jest dla bohaterów obowiązkiem i sprawą honoru. W Kamieniach na szaniec harcerze zrywają niemieckie flagi, malują kotwice Polski Walczącej i zdejmują niemiecką tablicę z pomnika Mikołaja Kopernika, a wiersze z konspiracyjnych antologii wzywają do oporu.
Gdzie go znajdziesz:Kamienie na szaniec
Pokolenie wojny odczytuje swój los przez romantyków. Tytuł książki Kamińskiego pochodzi z Testamentu mojego Słowackiego, w którym poeta zaklina żywych, by w razie potrzeby szli na śmierć jak kamienie rzucane na szaniec; o tym wierszu Zośka rozmawiał z umierającym Rudym.
Gdzie go znajdziesz:Kamienie na szaniecTestament mój
Poeci piszą z myślą o tych, którzy przyjdą po nich. Gajcy w Do potomnego porównuje pisanie do kopania grobu i ma nadzieję, że jeśli jego słowo przetrwa, odżyje w czytelniku przyszłości.
„My sami — tacy mali, krok jeszcze — przejdziem w mit.”
Krzysztof Kamil Baczyński, Ten czas
Wiersz z 10 września 1942 roku: mówiący widzi swoje pokolenie jako małe wobec historii i zapowiada, że przejdzie ono w mit. O sens słów przejdziem w mit CKE pytała w teście maturalnym w 2025 roku.
Tekst na Wolnych Lekturach„Nas nauczono. Nie ma litości.”
Krzysztof Kamil Baczyński, Pokolenie (Wiatr drzewa spienia…)
Słowa z Pokolenia, wiersza z 1943 roku: młodzi mówią, że wojna odebrała im litość. W kolejnych strofach to samo nauczono powraca przy sumieniu i miłości.
Tekst na Wolnych Lekturach„Umrzeć przyjdzie, gdy się kochało / wielkie sprawy głupią miłością.”
Krzysztof Kamil Baczyński, Z głową na karabinie
Zakończenie wiersza z grudnia 1943 roku: mówiący godzi się na śmierć, bo kochał wielkie sprawy bezgranicznie, choć tę miłość sam nazywa głupią.
Tekst na Wolnych Lekturach„Zanim padłeś, jeszcze ziemię przeżegnałeś ręką. / Czy to była kula, synku, czy to serce pękło?”
Krzysztof Kamil Baczyński, Elegia o… [chłopcu polskim]
Zakończenie Elegii o… [chłopcu polskim]: chłopiec ginie w walce, a ostatnie pytanie zostawia otwarte, czy zabiła go kula, czy pękło mu serce. Wcześniejsze strofy mówią, jak wojna odebrała mu dzieciństwo.
Tekst na Wolnych Lekturach„Piszę — jak grabarz dół wybiera / na ciała bezruch, dłoni rozpacz”
Tadeusz Gajcy, Do potomnego
Gajcy porównuje pisanie wiersza do kopania grobu: poeta czasu wojny pisze w obliczu śmierci. W kolejnych wersach dodaje, że jeśli słowu dane będzie przetrwać, otworzy je ręka przyszłego czytelnika.
Tekst na Wolnych Lekturach„Ein Reich, ein Volk, ein Führer — i cztery krematoria.”
Tadeusz Borowski, Proszę państwa do gazu
Narrator dopisuje do nazistowskiego hasła jego prawdziwy skutek. Krótkie, rzeczowe zdanie zamiast otwartego komentarza to znak stylu Borowskiego.
Tekst na Wolnych Lekturach„Słuchaj, Henri, czy my jesteśmy ludzie dobrzy?”
Tadeusz Borowski, Proszę państwa do gazu
Narrator pyta przyjaciela, czy oni, więźniowie rozładowujący transporty, są jeszcze dobrymi ludźmi. Na maturze ustnej odpowiada mu pytanie jawne o człowieka zlagrowanego jako ofiarę zbrodniczego systemu.
Tekst na Wolnych Lekturach„A kiedy trzeba, na śmierć idą po kolei, / Jak kamienie, przez Boga rzucane na szaniec!”
Juliusz Słowacki, Testament mój
Słowa Słowackiego, z których pochodzi tytuł książki Kamińskiego. Dla pokolenia wojny stały się zapisem obowiązku: oddać życie za ojczyznę, gdy przyjdzie czas.
Tekst na Wolnych LekturachZadanie 1. (0–1)
Zadanie 2. (0–1)
Zadanie 3. (0–1)
Zadanie 4. (0–1)
Zadanie 5. (0–1)
Zadanie 6. (0–1)
Zadanie 7. (0–1)
Zadanie 8. (0–1)
Odpowiedzi sprawdzone: 0/8
Zacznij od pierwszych zadań z darmowego arkusza (matura z języka polskiego, poziom podstawowy): bez zegara, każde sprawdzisz od razu, z wyjaśnieniem. Potem możesz rozwiązać cały arkusz.
5. Poprawność przypisania przez zdającego utworu literackiego do epoki literackiej / okresu literackiego egzaminator oceni zgodnie z periodyzacją literatury określoną w podstawie programowej, tj.: starożytność, średniowiecze, renesans, barok, oświecenie, romantyzm, pozytywizm, Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne, literatura wojny i okupacji, literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna, literatura po 1989 r.
6. Każdy utwór literacki należący do literatury powszechnej przypisuje się do epoki literackiej / okresu literackiego zgodnie z ramami czasowymi przyjętymi w historii literatury polskiej.
Na maturze nazywasz epokę tak, jak podstawa programowa i zasady oceniania CKE: literatura wojny i okupacji. Zasady oceniania wypracowania na poziomie rozszerzonym każą też przypisywać utwór literatury powszechnej do epoki według dat literatury polskiej, więc utwór obcy z lat 1939–1945 należy do tej epoki. Gdy sprawa jest sporna, jak przy opowiadaniach Borowskiego wydanych w latach 1946–1948, napisz, kiedy utwór powstał i jakiego czasu dotyczy.
W wypracowaniu literatura wojny przydaje się jako kontekst historycznoliteracki i historyczny, gdy piszesz o człowieku w sytuacji skrajnej, o ofierze, przyjaźni, odwadze albo o złu. Na egzaminie ósmoklasisty CKE wiele razy pytała o Kamienie na szaniec: o fragmenty, kolejność zdarzeń i akcje Małego Sabotażu. W teście maturalnym pytała o wiersz Baczyńskiego Ten czas i o Piosenkę o końcu świata Miłosza, a na maturze ustnej jedno z pytań jawnych na lata 2026–2028 dotyczy opowiadania Borowskiego Proszę państwa do gazu.
Matura 2025, poziom podstawowy, część 1, zadanie 11
W kontekście fragmentu wiersza Ten czas Baczyńskiego, datowanego na 10 września 1942 roku, trzeba wyjaśnić sens sformułowania przejdziem w mit. CKE przyjmuje na przykład świadomość udziału w wydarzeniach, które nie zostaną zapomniane.
Matura 2023, poziom podstawowy, część 1, zadanie 8
Dwa fragmenty: początek i koniec Piosenki o końcu świata Miłosza oraz trąby aniołów z Apokalipsy św. Jana. Czy wizje końca świata są zgodne? CKE uznaje oba rozstrzygnięcia, jeśli każdy z dwóch argumentów odnosi się do obu tekstów.
Egzamin ósmoklasisty 2024, zadanie 1
Ocena dwóch stwierdzeń o fragmencie Kamieni na szaniec: o tym, że tekst mówi, kiedy wywieszano na budynkach niemieckie flagi, i o tym, że wyczyn Alka skłonił Rudego do podobnej akcji. Według klucza CKE oba są prawdziwe.
Egzamin ósmoklasisty 2024, zadanie 5
Ilustracja z okładki komiksu Muzeum II Wojny Światowej: trzeba wykazać, że zdjęcie niemieckiej tablicy z pomnika Mikołaja Kopernika dowodzi, że Alek potrafił decydować się na czyny niełatwe, i wyjaśnić, na czym polegała trudność tej akcji.
Egzamin ósmoklasisty 2024, zadanie 6
Ułożenie pięciu zdarzeń z Kamieni na szaniec w kolejności: od matury i wyprawy w góry w 1939 roku, przez Mały Sabotaż, po dywersję i akcję pod Arsenałem.
Egzamin ósmoklasisty 2024, zadanie 10
Projekt planszy do gry na motywach Kamieni na szaniec: trzeba wybrać dwa elementy graficzne i wyjaśnić, jak łączą się z działaniami bohaterów.
Egzamin ósmoklasisty 2026, zadanie 10.1
Krótki fragment o wiecznym piórze, wynalazku Rudego, którym pisało się farbą wielkie litery na wysokości kilku metrów. Trzeba podać tytuł lektury: Kamienie na szaniec.
Egzamin ósmoklasisty 2026, zadanie 10.2
Stanowisko wobec twierdzenia, że Rudy pracował nad wynalazkami z ambicji. Przykładowa odpowiedź CKE mówi, że chciał w ten sposób wyrazić sprzeciw wobec niemieckich okupantów, ale punkt daje też odpowiedź twierdząca, jeśli uzasadnienie odwołuje się do jego służby ojczyźnie w Małym Sabotażu.
Pytania jawne CKE na lata 2026–2028 o lektury, które należą do tej epoki — słowo w słowo, z numerami CKE. Plan odpowiedzi znajdziesz na stronie lektury.
Pytanie 56. Proszę państwa do gazu
„Człowiek zlagrowany” jako ofiara zbrodniczego systemu. Omów zagadnienie na podstawie utworu Proszę państwa do gazu Tadeusza Borowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyOdp.:Literatura wojny i okupacji obejmuje lata 1939–1945: od napaści Niemiec na Polskę 1 września 1939 roku i wkroczenia Armii Czerwonej 17 września do kapitulacji III Rzeszy 8 maja 1945 roku. Opracowania różnią się przy utworach o wojnie wydanych tuż po niej, jak opowiadania Borowskiego: jedne liczą je do tej epoki, inne do następnej. Po niej przychodzi literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna.
Odp.:Pokolenie Kolumbów to pisarze urodzeni około 1920 roku, którzy wchodzili w dorosłość w czasie wojny; nazwę wzięto od powieści Romana Bratnego Kolumbowie. Rocznik 20 z 1957 roku. Krzysztof Kamil Baczyński, Tadeusz Gajcy, Andrzej Trzebiński i Zdzisław Stroiński debiutowali w konspiracji i zginęli przed końcem wojny. Do tego pokolenia zalicza się też tych, którzy przeżyli, jak Tadeusz Różewicz i Tadeusz Borowski.
Odp.:Z listy zakresu podstawowego to Proszę państwa do gazu Tadeusza Borowskiego, czytane w całości, a z listy egzaminu ósmoklasisty Kamienie na szaniec Aleksandra Kamińskiego. Do 2028 roku w wypracowaniu można się też odwołać do Ludzi, którzy szli Borowskiego z listy z 2018 roku. Podstawa programowa wymienia ponadto, w liceum i w klasach VII–VIII, wybrane wiersze Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, nie wskazując, które, oraz wybrane wiersze Czesława Miłosza – do tej epoki należą te z lat wojny, jak Campo di Fiori.
Odp.:Najważniejsze cechy tej literatury to tworzenie w konspiracji, rola świadectwa, katastrofizm i wizje apokalipsy, doświadczenie pokoleniowe, patriotyzm i etos walki, dramat moralny młodych zmuszonych do zabijania, heroizacja ofiary i nawiązania do romantyzmu. Do tego dochodzą obraz Zagłady i obozu, poezja okolicznościowa i pieśń oraz literatura faktu. Dobrze widać je w wierszach Baczyńskiego, Kamieniach na szaniec i opowiadaniach Borowskiego.
Odp.:Opowiadania obozowe Tadeusza Borowskiego powstały zaraz po wojnie i ukazały się w latach 1946–1948, ale opowiadają o Auschwitz, a sam autor debiutował jako poeta w konspiracji w 1942 roku. Dlatego jedne opracowania zaliczają je do literatury wojny i okupacji, a inne do pierwszych lat literatury powojennej. Podstawa programowa każe omawiać w klasach I–III liceum literaturę wojny i okupacji razem z utworami tematycznie z nią związanymi, a literaturę po 1945 roku w klasie IV. Nasza strona stawia je przy literaturze wojny; w wypracowaniu najlepiej podaj datę wydania i czas, którego dotyczą.
Odp.:Przed nią było dwudziestolecie międzywojenne (1918–1939), zakończone wybuchem wojny, a po niej przyszła literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna. Z dwudziestolecia pokolenie wojny przejęło katastrofizm i wiele form poetyckich, a w pierwszych latach po wojnie pisarze rozliczali się z tym, co przeżyli w czasie okupacji. Pełną listę epok po kolei znajdziesz na stronie epok literackich.
Tę stronę napisaliśmy my, nie CKE. Stan na 22 października 2026.
22 października 2026Sprawdź się w arkuszu w układzie matury: test historycznoliteracki i wypracowanie z odwołaniem do lektury obowiązkowej, ocenione według kryteriów CKE.