Zemsta Aleksandra Fredry

Cześnik Raptusiewicz przy śniadaniu czyta papiery Podstoliny, bogatej wdowy, i postanawia się z nią ożenić – rozważał wprawdzie małżeństwo ze swoją bratanicą Klarą, ale wdowa jest bogatsza i, jak sądzi, rozsądniejsza od młodej i płochej Klary. Dyndalski, jego marszałek, przypomina mu o podagrze i reumatyzmach. Zjawia się Papkin, ubrany po francusku samochwał z parą pistoletów, który opowiada o swoich przygodach z księżną grecką. Cześnik przypomina mu, że może go zamknąć za dawne sprawki, a potem wyjaśnia: ojciec Klary kupił stary zamek ze wsią, ale drugą połowę zamku ma Rejent Milczek, z którym nie ma dnia bez kłótni. Papkin ma być posłem do Rejenta i swatem do Podstoliny. W duchu postanawia, że Cześnikowi odda Podstolinę, a sobie weźmie Klarę, i śpiewa piosenkę przy gitarze.

Podstolina słucha kwiecistych pochwał Papkina i zgaduje, że przychodzi od Cześnika; mówi, że odpowiedź ucieszyłaby starającego się. Cześnik wpada w furię: Rejent kazał trzem murarzom naprawiać graniczny mur. Każe Papkinowi spędzić ich z roboty.

W ogrodzie, w altanie przy murze, spotykają się potajemnie Klara i Wacław, syn Rejenta. Wacław boi się, że kłótnie ojców ich rozdzielą, i namawia Klarę do ucieczki i ślubu. Klara odmawia: będzie jego, ale nie w niesławie. Papkin nasyła na murarzy Śmigalskiego ze służbą, a sam chowa się za węgłem. Z okien kłócą się Rejent, który zachęca murarzy, i Cześnik, który woła o gwintówkę. Po bójce Papkin wygraża pustemu murowi. Wtedy zaskakuje go Wacław i udaje, że poddaje się jako jeniec, komisarz Rejenta. Papkin dumnie prowadzi „jeńca” do Cześnika, licząc, że dostanie za to rękę Klary.

Papkin chwali się Cześnikowi bohaterstwem w bitwie o mur, choć Cześnik widział, że stał z tyłu, i przedstawia swojego „jeńca”. Wacław, podając się za komisarza Rejenta, proponuje zgodę sąsiadów, ale Cześnik odpowiada, że prędzej słońce stanie, niż on pogodzi się z Milczkiem, i wychodzi. Wacław nie chce odejść z niewoli. Obiecuje Papkinowi sakiewkę złota, wyznaje mu, że jest synem Rejenta i kocha Klarę, a na wypadek zdrady grozi mu wiatrówką ze swojej wieży. Klara, która wszystko słyszała, zgadza się, by został w domu. Radzi mu przypodobać się Podstolinie, bo właśnie przyjęła ona oświadczyny Cześnika i może go wziąć do służby.

Gdy Wacław staje przed Podstoliną, oboje osłupieją: to Anna, którą Wacław jako student uwodził, podając się za księcia Radosława. Podstolina, wdowa po trzecim mężu, nadal go kocha, a on przyznaje, że tytuł i imię były zmyślone. Ona wypomina mu zdradę, on jej – szybkie zaręczyny z Cześnikiem. Mimo to Podstolina ukrywa go w swoich pokojach, a Klarę prosi o milczenie. Klara bierze to za dowód, że plan się udaje.

Papkin kwiecistą mową oświadcza się Klarze. Klara, śmiejąc się z niego, wyznacza mu próby: ma milczeć przez sześć miesięcy, żyć o chlebie i wodzie przez rok i sześć dni i przywieźć jej żywego krokodyla. Zrozpaczony Papkin woła „Krrrokodyla!”, a przebiegający Wacław rzuca mu sakiewkę za milczenie. Na koniec Cześnik chwali się, że zaręczył się z Podstoliną i dostał od niej pierścień. O przyjęciu Wacława do służby nie chce słyszeć, chyba że Rejent by się temu sprzeciwiał. Każe za to Papkinowi zanieść Rejentowi wyzwanie na pojedynek u trzech kopców w Czarnym Lesie. Papkin bardzo się boi, ale Cześnik obiecuje mu za to nagrodę.

Akcja przenosi się do pokoju Rejenta. Rejent spisuje skargę dwóch murarzy i słodkimi słówkami podsuwa im zeznania: choć tylko ich „szturknięto”, wychodzi, że zostali pobici i skaleczeni, stracili chleb, a utrzymują matkę, żonę i czworo dzieci – choć jeden nie ma dzieci, a drugi żony. Chce też, by poświadczyli, że Cześnik do niego strzelał, ale tego nie widzieli. Murarze podpisują się krzyżykami, a zapłaty za pracę Rejent im odmawia. Sam do siebie mówi, że wykurzy Cześnika i najboleśniej ugodzi go tym, z czego Cześnik najbardziej się cieszy.

Przychodzi Wacław. Rejent wie o jego miłości do Klary i zabrania mu tego związku. Postanowił, że syn ożeni się z Podstoliną, którą dawniej kochał, i wysłał jej już intercyzę: strona, która zerwie umowę, zapłaci sto tysięcy. Na błagania syna Rejent odpowiada pobożnymi słowami i obłudnie płacze. W monologu zastanawia się, czy Cześnika nie trafi apopleksja, i powtarza swoje ulubione „Niech się dzieje wola nieba”.

Przychodzi Papkin. Bierze potulnego Rejenta za tchórza, przedstawia się jako „lew północy”, każe podać wina i wybrzydza. Rejent spokojnie zapowiada, że czterech pachołków za drzwiami może go wyrzucić oknem, a Papkin od razu traci rezon. Zaczyna się jąkać, w końcu przekazuje wyzwanie Cześnika na pojedynek u trzech kopców w Czarnym Lesie. Rejent obiecuje odpowiedzieć listem. Wtedy zjawia się Podstolina: podpisała intercyzę i wita Rejenta jako synowa, bo Wacław był jej dawną miłością. Swoje słowo dane Cześnikowi zrzuca na namowy Papkina. Papkin próbuje ją nakłonić do ucieczki, ale musi zanieść Cześnikowi list Rejenta i pożegnanie od Podstoliny. Rejent z wyszukaną grzecznością każe pachołkom „wskazać drogę” gościowi, a za drzwiami słychać łoskot spadającego ze schodów Papkina.

W sali Cześnika trwają przygotowania do wesela. Śmigalski rozwozi zaproszenia, kuchmistrz Perełka ma ułożyć na środku stołu cyfrę „M.H.” – Maciej i Hanna – a Cześnik ogląda szable przed pojedynkiem i wspomina dawne bitwy. Wraca Papkin, potłuczony, ale przechwala się: „Toż mu pieprzu w nos natarłem”. Gdy wspomina, że Rejent częstował go winem, Cześnik mruczy, że pewnie go otruł. Z listu Rejenta Cześnik dowiaduje się, że Podstolina przeszła do Rejenta i chce wyjść za Wacława. We wściekłości wybiega, a przerażony Papkin, przekonany, że wypił truciznę, pisze testament.

Cześnik obmyśla lepszą zemstę: zwabi Wacława i weźmie go w niewolę. Dyktuje Dyndalskiemu list do Wacława, jakby pisany przez Klarę, ale co chwila wtrąca swoje „mocium panie”, a Dyndalski zapisuje każde słowo; rozzłoszczony Cześnik drze kartkę. Wtedy Papkin obojętnie wyjawia, że poranny „komisarz” był synem Rejenta i dał mu złoto za milczenie. Cześnik posyła więc pokojówkę z wiadomością, że Klara prosi Wacława na chwilę do siebie, a przy wyłomie w murze stawia ludzi, którzy mają go pochwycić. Papkin czyta Klarze swój testament: zapisuje jej angielską gitarę i zastawioną kolekcję motyli, szpadę Artemizę najdzielniejszemu rycerzowi Europy, a egzekutorów prosi, by nie płacili jego długów.

Przychodzi Wacław: ojciec zmusza go do ślubu z Podstoliną. Papkin ostrzega przed zasadzką, ale jest już za późno – Cześnik z hajdukami zastępuje mu drogę. Stawia warunek: albo więzienie, albo natychmiastowy ślub z Klarą. Ma to być zemsta doskonała na Rejencie, który odebrał mu narzeczoną. Młodzi zgadzają się i idą do kaplicy. Tymczasem Rejent, który na próżno czekał na pojedynek, przychodzi do zamku i słyszy wiwaty na cześć państwa młodych. Cześnik i Rejent chwytają za szable, lecz Cześnik się powstrzymuje, bo gościowi pod jego dachem „Włos mu z głowy spaść nie może”. Drwi, że Rejent odzyska syna, ale już z żoną: „Masz więc byka za indyka”.

Wacław i Klara proszą o błogosławieństwo. Podstolina ogłasza, że majątek, który miała, był jej dany tylko na pewien czas, a teraz na zawsze przypada Klarze, i żąda od Rejenta stu tysięcy z intercyzy. Klara obiecuje zapłacić je ze swego. Rejent błogosławi młodych swoim „Niech się dzieje wola nieba”, Papkin drze testament i woła o puchar, a Cześnik podaje Rejentowi rękę. Wszyscy wołają: „Zgoda! zgoda!”, a Wacław kończy: „A Bóg wtedy rękę poda”.