Ballady Adama Mickiewicza

Romantyczność

• Matura · zakres podstawowy

Sytuacja

Rzecz dzieje się w małym miasteczku, w biały dzień. Obserwator, który pod koniec przemówi w pierwszej osobie, patrzy na dziewczynę – Karusię – rozmawiającą z kimś niewidzialnym. Potem słyszymy jej monolog do zmarłego ukochanego, okrzyki zebranego ludu, słowa Starca i odpowiedź narratora. Utwór poprzedza motto z Szekspira, po angielsku i po polsku: „Zdaje mi się, że widzę… Gdzie? / Przed oczyma duszy mojej”.

Odczytanie

Wers po wersie

1. w. 1–13

   Dziewczyna, która nie słucha

   Ktoś woła do dziewczyny „Słuchaj dzieweczko!”, ale ona nie słucha. Jest biały dzień, wokół miasteczko, a przy niej nie ma żywego ducha – a jednak dziewczyna coś chwyta, kogoś woła, z kimś się wita. Raz stoi bez ruchu jak martwa skała i nie odwraca oczu, raz rozgląda się wokół, zalewa się łzami, płacze i śmieje się naraz. Obserwator widzi tylko jej zachowanie, więc od początku stawia pytanie: czy to obłęd, czy dziewczyna widzi coś, czego inni nie widzą?

2. w. 14–43

   Rozmowa ze zmarłym Jasieńkiem

   Teraz mówi sama dziewczyna i z jej słów wiemy, kogo widzi: ukochanego Jasia, który umarł dwa lata temu. Cieszy się, że kocha ją i po śmierci, prosi o ciszę, bo usłyszy macocha, a zaraz przypomina sobie, że Jaś nie żyje, i na chwilę się boi. Widzi jego twarz, oczy i białą sukienkę, czuje, jak zimne ma dłonie, prosi, by ją przytulił, i chce umrzeć razem z nim, bo „Nie lubię świata”.

   Skarży się, że wśród złych ludzi płacze, a oni szydzą, mówi, a nikt nie rozumie, i wypowiada zdanie, które jest kluczem ballady: „Widzę, oni nie widzą!”. Choć wokół jest biały dzień, w jej przeżyciu trwa noc: odzywa się kur, w okienku błyska zorza, a zjawa znika, jak w ludowej wierze znikają duchy o świcie. Dziewczyna woła za nim, że jest nieszczęśliwa.

3. w. 44–53

   Lud i narrator wierzą

   Dziewczyna biegnie za znikającym kochankiem, krzyczy i pada. Na jej krzyk zbiera się gromada ludzi. Prości ludzie nie mają wątpliwości: każą mówić pacierze, bo tu musi być dusza Jasia, który kochał swoją Karusię za życia. Narrator, który dotąd tylko patrzył, mówi o sobie: „I ja to słyszę, i ja tak wierzę”, i razem z ludem płacze i się modli. Wiara i współczucie gromady stają naprzeciw szyderstwa, o którym mówiła dziewczyna.

4. w. 54–61

   Starzec ze szkiełkiem i okiem

   Wtedy odzywa się Starzec. Woła do dziewczyny tymi samymi słowami, którymi zaczęła się ballada, a do ludu mówi: „Ufajcie memu oku i szkiełku, / Nic tu nie widzę dokoła”. Duchy uważa za wymysł karczemnej gawiedzi, wykuty w kuźni głupstwa; dziewczyna według niego plecie bzdury, a prosty lud bluźni przeciw rozumowi. Starzec to mędrzec, uczony człowiek oświecenia, który uznaje tylko to, co da się zobaczyć i zbadać; szkiełko to szkło optyczne, narzędzie uczonego.

5. w. 62–69

   Odpowiedź narratora: miej serce

   Narrator odpowiada skromnie, ale stanowczo: dziewczyna czuje, a lud głęboko wierzy, i „Czucie i wiara silniej mówi do mnie, / Niż mędrca szkiełko i oko”. Potem zwraca się do Starca: zna on martwe prawdy, nieznane ludowi, widzi świat rozłożony na proszek i każdą iskierkę gwiazd, ale nie zna prawd żywych i nie zobaczy cudu.

   Ballada kończy się wezwaniem „Miej serce i patrzaj w serce!”. To program romantyków: prawdę o człowieku poznaje się uczuciem i wiarą, a nie tylko rozumem i doświadczeniem.

Budowa

Wersy różnej długości, od 5 do 11 sylab; rymy przeważnie krzyżowe (dzieweczko – miasteczko, słucha – ducha), miejscami parzyste (chwytasz – witasz) i okalające (chusta – usta); strofy nierówne, z dialogami i okrzykami.

Środki stylistyczne

• apostrofaw. 1

  Słuchaj dzieweczko!

  Ballada zaczyna się od wezwania, na które dziewczyna nie reaguje; te same słowa powtórzy potem Starzec.

• porównaniew. 8

  jak martwa opoka

  Dziewczyna zastyga jak skała: jest nieobecna dla świata, bo patrzy na to, czego inni nie widzą.

• antytezaw. 35

  Widzę, oni nie widzą!

  Krótkie przeciwstawienie streszcza spór całej ballady: dziewczyna widzi świat ducha, a otoczenie go nie dostrzega.

• metonimiaw. 65

  mędrca szkiełko i oko

  Szkiełko i oko oznaczają naukowe, rozumowe poznanie świata przez doświadczenie, któremu narrator przeciwstawia czucie i wiarę.

• antytezaw. 66–68

  Martwe znasz prawdy […] Nie znasz prawd żywych

  Prawdy martwe uczonego stoją naprzeciw prawd żywych, które zna serce: to zasada romantyzmu w jednym zdaniu.

• powtórzeniew. 69

  Miej serce i patrzaj w serce!

  Słowo „serce” pada dwa razy w ostatnim wersie: ballada kończy się wezwaniem, by patrzeć na człowieka uczuciem, a nie tylko rozumem.

Słowniczek

opoka

skała, głaz

macocha

druga żona ojca

szydzą

wyśmiewają się, drwią

kur

kogut (dawna nazwa)

zorza

blask nieba o świcie

prostota

tu: prości ludzie

gawiedzi

tłumu gapiów, pospólstwa

karczemnej

z karczmy, czyli prostackiej

duby smalone

bzdury, brednie

gmin

prosty lud

obaczysz

zobaczysz (dawna forma)

patrzaj

patrz (dawna forma)

Świteź

Sytuacja

Mówi miejscowy człowiek, który zna okolice jeziora Świteź i był świadkiem połowu: zwraca się do podróżnego, który znajdzie się w nowogródzkiej stronie, i opowiada mu o nocnych strachach nad jeziorem i o tym, co wyłowiono w sieci. W środku jego opowieści swoją historię opowiada kobieta z jeziora – to opowieść w opowieści. Utwór ma dedykację „Do Michała Wereszczaki”.

Odczytanie

Wers po wersie

1. w. 1–24

   Zaproszenie nad jezioro

   Narrator zwraca się do każdego, kto przyjedzie w nowogródzkie strony, do boru koło Płużyn: niech zatrzyma konie i przyjrzy się jezioru. Świteź jest jasne, okrągłe, otoczone ciemną puszczą i gładkie jak tafla lodu. Nocą odbija gwiazdy i księżyc tak, że człowiek ma nad sobą i pod sobą gwiazdy i widzi dwa księżyce. Nie wie, czy to woda wznosi się ku niebu, czy niebo schodzi do jego stóp, i czuje się zawieszony w błękitnej otchłani. Ale – dodaje narrator – żeby jechać tam nocą, trzeba być najodważniejszym z ludzi.

2. w. 25–40

   Nocne strachy

   Nad jeziorem szatan wyprawia harce, szamocą się upiory, a narrator drży, gdy starzy ludzie o tym opowiadają. Czasem z wody słychać gwar jak w mieście, bucha ogień i dym, słychać zgiełk walki, krzyki kobiet, dzwony i szczęk zbroi. Potem wszystko cichnie i z wody dochodzi tylko szept pacierza i żałosne modły dziewcząt. Co to znaczy, nikt nie wie, bo nikt nie był na dnie; wśród prostych ludzi krążą różne wieści.

3. w. 41–64

   Pan na Płużynach zarzuca niewód

   Pan na Płużynach, którego pradziadowie byli dziedzicami Świtezi, postanawia zbadać tajemnicę. Każe zrobić w mieście sprzęt, nie żałuje pieniędzy: powstaje niewód głęboki na dwieście stóp, budują łodzie. Narrator ostrzega, że tak wielkie dzieło trzeba zaczynać z Bogiem, więc zamówiono msze, a z Cyryna przyjechał ksiądz, który pobłogosławił pracę. Na znak pana łodzie odbijają, niewód idzie w głąb. Kiedy wyciągają jego ostatek, narrator zawiesza opowieść: powie, co złowiono, choć nikt mu nie uwierzy.

4. w. 65–96

   Kobieta z jeziora

   W niewodzie nie było straszydła, tylko żywa kobieta o jasnej twarzy, ustach jak korale i białych włosach. Jedni stanęli ze strachu jak wryci, drudzy rzucili się do ucieczki, a ona przemówiła łagodnie. Powiedziała, że jezioro pochłania każdego śmiałka, który spuści na nie łódź, ale ich oszczędzi: to ziemia pradziada pana, płynie w nim ich krew, a dzieło zaczęli z Bogiem. Dlatego Bóg jej ustami opowie im dzieje jeziora.

   Tam, gdzie dziś piasek i trzcina, stało niegdyś piękne miasto Świteź, bogate w dzielnych mężczyzn i piękne kobiety, rządzone przez książąt Tuhanów. Widać stąd było mury Nowogródka, ówczesnej stolicy Litwy.

5. w. 97–128

   Oblężenie Mendoga i sen o aniele

   Raz car z Rusi oblegał Mendoga i na Litwę padł strach. Mendog napisał do ojca kobiety, Tuhana, że w nim obrona stolicy. Tuhan zebrał pięć tysięcy konnych, ale w bramie zawrócił i zapytał córkę, jak ma zostawić bez obrony własne miasto, którego jedynymi szańcami są piersi i miecze jego ludzi. Córka odpowiedziała, żeby szedł tam, gdzie woła sława: we śnie widziała anioła, który otoczył Świteź błyskawicą miecza i obiecał bronić kobiet, póki mężczyźni są za granicą.

6. w. 129–160

   Napad i modlitwa

   Tuhan odjechał, a nocą na miasto spadł napad: tętent koni, okrzyki „ura!”, grzmot taranów. Do dworu zbiegły się starcy, matki, dziewczęta i dzieci. Kobiety wolały zginąć niż trafić do niewoli: rzucały bogactwa na stosy, niosły pochodnie, klękały na progach i podawały topór. Córka Tuhana stanęła przed wyborem między kajdanami a straszną zbrodnią i zawołała do Boga, by raczej poraził je piorunem albo żywcem pogrzebał w ziemi. Wtedy otoczyła ją jasność i ziemia zniknęła jej spod nóg.

7. w. 161–184

   Kwiaty, które karzą

   Tak kobiety uniknęły hańby i rzezi. Kobieta pokazuje rośliny wokół łodzi: to żony i córki Świtezi, które Bóg przemienił w kwiaty. Białe kwiecie unosi się nad wodą jak motylki, mają kolor niewinności, a żadna śmiertelna ręka nie może ich tknąć. Przekonał się o tym car i jego żołnierze: kto zrywał kwiaty, by przystroić hełm albo uwić wianek, tego natychmiast łamała choroba i dosięgała nagła śmierć. Dzieje zatarły się w pamięci, ale lud pamięta karę i nazywa te kwiaty „cary”.

8. w. 185–192

   Pani znika w jeziorze

   Skończywszy opowieść, kobieta powoli się oddala. Statki i sieci toną, w puszczy szumi, fala z łoskotem bije o brzeg, jezioro rozstępuje się aż do dna jak rów. Kobieta wpada w głębinę, fala znów ją okrywa i nikt więcej o niej nie słyszy.

Budowa

Czterowiersze, w których wers jedenastozgłoskowy przeplata się z ośmiozgłoskowym; rymy krzyżowe (stronie – konie, boru – jezioru).

Środki stylistyczne

• porównaniew. 8

  A gładka jak szyba lodu

  Jezioro jest nieruchome i przejrzyste jak lód; za chwilę okaże się zwierciadłem, w którym nocą odbija się niebo.

• paralelizmw. 11

  Gwiazdy nad tobą i gwiazdy pod tobą

  Dwie połowy wersu powtarzają tę samą budowę jak odbicie w wodzie; obraz zaciera granicę między niebem a jeziorem.

• pytanie retorycznew. 37

  Co to ma znaczyć?

  Narrator dzieli niepewność ludu: nikt nie zna prawdy o głosach z jeziora, dopóki nie przemówi kobieta z głębiny.

• porównaniew. 67

  usta jak korale

  Kobieta z niewodu okazuje się piękna, a nie straszna; porównanie łagodzi grozę spotkania.

• apostrofaw. 152

  Panie, zawołam, nad pany

  Córka Tuhana zwraca się do Boga, Pana nad panami, z prośbą o śmierć zamiast hańby; Bóg odpowiada cudem.

• porównaniew. 165

  Białawém kwieciem, jak białe motylki

  Zamienione w kwiaty kobiety unoszą się nad wodą jak motyle: biel oznacza niewinność, której żadna ręka nie tknie.

Słowniczek

łona

tu: toń, rozległą powierzchnię wody

niebokręga

sklepienia nieba

larwy

upiory, widma

bają

opowiadają baśnie, gadają

niewód

wielka sieć rybacka

pławki

pływaki, które utrzymują sieć na wodzie

ornaty

szaty, które ksiądz wkłada do mszy

odsieczy

pomocy dla oblężonych

tarany

ciężkie belki do rozbijania bram

żagwie

płonące pochodnie, głownie

szyszak

hełm zakończony szpicem

car

tu (w. 86 i 184): roślina wodna o białych kwiatach, tak nazywana przez lud; w w. 98 i 173 – władca Rusi

Świtezianka

Sytuacja

Narrator, jak ludowy gawędziarz, opowiada o spotkaniach młodego strzelca z tajemniczą dziewczyną nad jeziorem Świteź, nocą, przy świetle księżyca. Dużą część ballady zajmują dialogi zakochanych, pieśń nimfy i jej wyrok.

Odczytanie

Rybka

Sytuacja

Narrator opowiada historię zdradzonej dziewczyny, Krysi, w tonie ludowej pieśni – podtytuł mówi, że ballada pochodzi „ze śpiewu gminnego”. Akcja toczy się nad rzeką, która wpada do jeziora, niedaleko dworu. Mówią w niej Krysia, wierny sługa i znów Krysia, już spod wody.

Odczytanie

Wers po wersie

1. w. 1–24

   Skarga Krysi

   Smutna dziewczyna wybiega od dworu z rozpuszczonymi włosami i zapłakaną twarzą, dobiega do miejsca, gdzie rzeka wpada do jeziora, i woła do wodnych sióstr, Świtezianek. Opowiada, że kochała pana szczerze, a on przysięgał jej ślub; dziś bierze za żonę księżnę, a ubogą Krysię chce zgubić. Nie życzy im źle, prosi tylko, by obłudnik nie przychodził tu szydzić z jej bólu. Nie ma już dla siebie miejsca na świecie i prosi Świtezianki, by ją przyjęły – i zaraz przypomina sobie o dziecku.

2. w. 25–36

   Skok w toń i wesele we dworze

   Krysia zasłania oczy rękami i skacze z brzegu w bystrą wodę. W tej samej chwili od dworu świecą tysiące lamp, zjeżdżają weseli goście, gra muzyka – trwa wesele pana. Mimo hałasu w lesie słychać płacz dziecka: wierny sługa wychodzi z lasu i niesie je na rękach. Zestawienie śmierci Krysi z weselem we dworze pokazuje, jak wielka jest krzywda.

3. w. 37–56

   Sługa woła Krysię

   Sługa idzie nad wodę, w ciemny zakątek zarośnięty wierzbiną, płacze i pyta, kto da dziecku pierś, i woła Krysię. Odpowiada mu cichy głos spod wody: Krysia jest na dnie rzeki, drży z zimna, żwir wyjada jej oczy, fale niosą ją po ostrych kamykach, je korale i muszki, a pije zimną rosę. Sługa jednak nie przestaje wołać tymi samymi słowami – powtórzone pytanie brzmi jak refren pieśni.

4. w. 57–92

   Rybka karmi dziecko

   Woda lekko się mąci i nad powierzchnię wyskakuje rybka, która muska wodę jak płaski kamyk puszczony przez chłopca. Ma złote plamki, czerwone płetwy, główkę drobną jak naparstek i oczko jak koralik. Nagle zrzuca łuskę i patrzy oczami dziewczyny: wypływają jasne włosy, różowe policzki, ale do pasa zostaje rybią płetwą. Bierze dziecko, tuli je i usypia, śpiewając „Luli”, potem wiesza kosz na gałęzi, znów zmienia się w rybę i znika, a na wodzie pękają tylko bąbelki. Tak jest co wieczór i co rano: gdy sługa staje w zakątku, wypływa Świtezianka i karmi dziecko.

5. w. 93–140

   Głaz w zatoce

   Jednego wieczoru sługa nie przychodzi o zwykłej porze, bo nad rzeczką spaceruje pan z żoną. Czeka za krzakiem, aż przejdą, ale nikt nie wraca tą drogą; mija dzień, zapada noc. Gdy wreszcie podchodzi do wody, widzi rzecz niezwykłą: tam, gdzie płynęła rzeczka, jest suchy piasek i rowy, na brzegu leżą porozrzucane ubrania, a po panu i pani nie ma śladu. Z zatoki sterczy tylko wielki głaz, który kształtem przypomina dwa ludzkie ciała.

   Sługa długo milczy, potem woła Krysię, ale odpowiada mu tylko echo. Patrzy na rów i na kamienie, ociera pot z pobladłej twarzy i trzy razy kiwa głową, jakby chciał powiedzieć, że już wie, co się stało. Bierze dziecko na ręce i z pacierzem na ustach wraca do domu.

Budowa

Czterowiersze ośmiozgłoskowe, rymy krzyżowe (wioski – włoski, dziewica – lica); powtórzone pytania sługi działają jak refren pieśni ludowej.

Środki stylistyczne

• apostrofaw. 9–10

  O wy, co mieszkacie w wodzie, / Siostry moje, Świtezianki

  Krysia zwraca się do wodnych nimf jak do sióstr: należy już bardziej do ich świata niż do świata ludzi, który ją skrzywdził.

• powtórzeniew. 43

  Ach! któż da piersi dzieciątku?

  Pytanie sługi wraca w wersie 55 niemal dosłownie, jak refren pieśni, i przypomina, że najbardziej cierpi niewinne dziecko.

• porównaniew. 61

  I jak skałka płaskim bokiem

  Rozbudowane porównanie: rybka odbija się od wody jak płaski kamyk puszczony przez chłopca. Obraz jest lekki i codzienny, choć opisuje cud.

• porównaniew. 67

  Główka jak naparstek drobna

  Drobne, czułe porównania (naparstek, paciorek) pokazują rybkę jako piękną i delikatną, a nie straszną.

• onomatopejaw. 87

  Plusła, i tylko nad rzeką

  Słowo naśladuje dźwięk, z jakim rybka znika pod wodą, zostawiając tylko pękające bąbelki.

• wykrzyknieniew. 113

  Przebóg! cudy, czy moc piekła?

  Okrzyk sługi wyraża zdumienie i grozę na widok wyschniętej rzeki: zdarzyło się coś, czego nie da się wytłumaczyć rozumem.

Słowniczek

Urągać

szydzić, wyśmiewać się

kagańce

lampki, pochodnie

łoza

krzewiasta wierzba rosnąca nad wodą

przeźroczy

przejrzystej wody

nadobna

piękna, urodziwa

Kraśne

czerwone, rumiane

paciórka

paciorek, koralik

krasa

rumieniec, uroda

smugi

podmokłe łąki nad wodą

Przebóg

wykrzyknik: na Boga!

Powrót taty

Sytuacja

Narrator opowiada o rodzinie kupca, który nie wraca z podróży. Mówią w balladzie kolejno matka, dzieci, ojciec i herszt zbójców; najdłuższa jest jego opowieść na końcu. Akcja dzieje się za miastem, przy przydrożnym słupie ze świętym obrazem.

Odczytanie

Wers po wersie

1. w. 1–8

   Prośba matki

   Matka posyła dzieci za miasto, na wzgórek pod słupem z cudownym obrazem, by zmówiły pacierz. Ojciec nie wraca, a ona rano i wieczorem czeka na niego we łzach, bo rzeki wylały, w lasach pełno zwierza, a na drogach zbójców.

2. w. 9–24

   Modlitwa dzieci

   Dzieci biegną na wzgórek, jak kazała matka (narrator powtarza jej słowa), i klękają przed obrazem. Całują ziemię, żegnają się, odmawiają kolejno wszystkie modlitwy, które znają: Ojcze nasz, Zdrowaś, Wierzę, Dziesięcioro przykazań, koronki, a potem z książeczki litanię do Matki Bożej. Starszy brat śpiewa, a dzieci powtarzają prośbę, by Matka Boża zmiłowała się nad ich tatą.

3. w. 25–36

   Powrót kupca

   Słychać turkot wozów, na przedzie jedzie znajomy wóz. Dzieci krzyczą z radości, a kupiec ze łzami radości zeskakuje na ziemię, pyta o mamę, o ciocię, o domowników i pokazuje rodzynki w koszyku. Wszyscy mówią naraz i jest pełno radości.

4. w. 37–60

   Napad zbójców

   Kupiec każe sługom jechać, a sam idzie z dziećmi ku miastu. Wtedy otacza ich dwunastu zbójców o długich brodach, dzikim wzroku i brudnych ubraniach, z nożami, mieczem i ogromną buławą. Dzieci tulą się do ojca, słudzy drżą, a kupiec błaga, by zabrali wozy i dobytek, tylko nie robili dzieci sierotami, a żony wdową. Zbójcy nie słuchają: jeden wyprzęga konie, drugi żąda pieniędzy i zamierza się buławą, trzeci rzuca się z mieczem na sługi. Nagle herszt krzyczy „Stójcie, stójcie!”, odpędza bandę i puszcza kupca z dziećmi.

5. w. 61–84

   Opowieść zbójcy

   Kupiec dziękuje, a herszt odpowiada, że to nie jemu należą się podziękowania: sam pierwszy rozbiłby mu głowę, gdyby nie pacierze dzieci. Opowiada, że od dawna czekał z kamratami w zasadzce przy słupie za miastem. Dziś zobaczył w zaroślach modlące się dzieci; najpierw go to rozśmieszyło, potem ogarnęła go litość i lęk. Przypomniał sobie rodzinne strony, buława wypadła mu z ręki, bo i on ma żonę i małego synka. Odchodzi do lasu, a dzieci prosi, by czasem zmówiły pacierz i za jego duszę.

Budowa

Czterowiersze, w których wers jedenastozgłoskowy przeplata się z ośmiozgłoskowym; rymy krzyżowe (razem – obrazem, wzgórek – paciórek).

Środki stylistyczne

• powtórzeniew. 1

  Pójdźcie, o dziatki, pójdźcie wszystkie razem

  Słowa matki wracają w wersach 9–10 w opowieści narratora: dzieci robią dokładnie to, o co prosiła.

• wyliczeniew. 17

  Ojcze nasz i Zdrowaś i Wierzę

  Wyliczenie modlitw pokazuje dziecięcą gorliwość: dzieci mówią wszystko, co umieją.

• onomatopejaw. 25

  słychać tarkot

  Turkot wozów słychać, zanim widać kupca: dźwięk zapowiada radosny powrót.

• epitetw. 42

  Wzrok dziki, suknia plugawa

  Epitety malują zbójców jako groźnych i odrażających, by tym mocniej zaskoczyła przemiana ich herszta.

• symbolw. 78

  Buława upadła z ręki

  Upadająca broń oznacza przemianę serca zbójcy: modlitwa dzieci rozbraja go bardziej niż jakakolwiek siła.

Słowniczek

słup

tu: przydrożny słup ze świętym obrazem

paciórek

krótka modlitwa, pacierz

koronki

tu: rodzaj modlitwy odmawianej na paciorkach

litaniją

litanią, modlitwą z powtarzanymi wezwaniami

rozynki

rodzynki (dawna forma)

buława

ciężka maczuga

Truchleją

drżą ze strachu

kamraty

towarzysze, kompani

czaty

zasadzka, czekanie w ukryciu

To lubię

Sytuacja

Narrator pokazuje Maryli, do której się zwraca, okolicę ze starą cerkwią i opowiada przygodę, jaka spotkała go nocą na moście. W środku jego opowieści swoją historię opowiada upiorzyca, dusza zmarłej przed laty dziewczyny, także Maryli. Jej opowieść ma być nauką dla innych.

Odczytanie

Wers po wersie

1. w. 1–32

   Strachy przy starej cerkwi

   Narrator pokazuje Maryli okolicę: kończą się gaje, na prawo zarośla łóz, na lewo dolina, przed nimi rzeczka i mostek. Obok stoi stara cerkiew z puszczykiem i sowami, przegniła dzwonnica, za nią malinowy chruśniak, a w nim mogiły. O północy nikt nie minie tego miejsca bez strachu: cerkiew otwiera się z trzaskiem, dzwony dzwonią same, w zaroślach coś huczy i syczy, pojawiają się blade płomyki, grzmi, ruszają się mogiły i stają upiory.

   Toczy się trup bez głowy albo głowa bez ciała, z żarem w oczach; biegnie wilk, który macha orlim skrzydłem i znika ze śmiechem, gdy powiesz „zgiń, przepadnij” i się przeżegnasz. Każdy podróżny przeklina tę drogę: jednemu łamie się dyszel, drugiemu przewraca wóz, trzeciemu koń skręca nogę.

2. w. 33–56

   Na moście: „To lubię”

   Narrator przyznaje, że stary Andrzej nieraz go przestrzegał, ale on śmiał się z diabłów, nie wierzył w czary i jeździł tamtędy. Raz, jadąc nocą do Ruty, staje z wozem na moście: konie nie chcą ruszyć, potem skaczą z całej siły i dyszel pęka. Zostać nocą samemu w polu – a on mówi: „To lubię, rzekłem, to lubię!”.

   Ledwie skończy, z wody wypływa straszna zmarła w białych szatach, z białą jak śnieg twarzą i ognistym wieńcem na głowie. Narrator chce uciekać, pada ze strachu, włosy stają mu dęba, i wypowiada pozdrowienie: „niech będzie Chrystus pochwalony”. Zjawa odpowiada „Na wieki wieków” i dziękuje mu, bo uratował ją od męki.

3. w. 57–92

   Opowieść Maryli o Józiu

   Zjawa mówi, że jest grzeszną duszą, która wkrótce trafi do nieba, bo narrator wybawił ją od czyśćca jednym słówkiem „To lubię”. Zanim zapieje kur, opowie mu swoje dzieje, a on ma je powtórzyć innym dla nauki. Za życia nazywała się Maryla i była córką możnego, bogatego urzędnika. Zjechało się wielu zalotników, zwabionych posagiem i urodą; ich pochlebstwa łechtały jej dumę, a ona gardziła nimi wszystkimi.

   Przyjechał też Józio, dwudziestoletni, cnotliwy i nieśmiały, który kochał, choć nie umiał mówić o miłości. Marniał w oczach i płakał dniem i nocą, a jej jego cierpienie sprawiało dziką radość. Gdy powiedział, że odejdzie, odpowiedziała „Idź sobie!”. Poszedł i umarł z miłości, a pochowano go tu, nad rzeczką. Od tej pory życie stało się dla niej niemiłe, przyszły spóźnione wyrzuty sumienia, ale nie było już jak naprawić krzywdy.

4. w. 93–128

   Wyrok i sto lat pokuty

   Pewnej nocy, gdy bawiła się z rodzicami, przyleciał Józio jako ognisty potępieniec, udusił ją dymem i rzucił w czyśćcowe potoki. Tam usłyszała wyrok: kobieta została stworzona, by osładzać mężczyźnie życie, a nie zadawać mu ból; ona miała serce z kamienia i nikt nie wybłagał od niej słodkiego słowa. Ma się więc męczyć, dopóki jakiś mężczyzna z tamtego świata nie powie o niej choćby „lubię” – a prosić o to ma już nie łzami, jak Józio, lecz strachem i dziwami.

   Od tej pory mija sto lat. W dzień męczą ją złe duchy, w nocy zdejmują jej łańcuchy, a ona musi straszyć podróżnych w cerkwi albo na grobie Józia, wodzić pieszych po bagnach i płoszyć konie. Każdy ją przeklinał – dopiero narrator jako pierwszy powiedział „to lubię”.

5. w. 129–140

   Urwana przepowiednia

   W nagrodę zjawa chce mu odsłonić przyszłość i zaczyna: „Ach! i ty poznasz Marylę, lecz ona…” – ale wtedy pieje kur. Duch może tylko skinąć głową; w jego oczach widać radość, zamienia się w cienką parę i znika jak obłoczek rozwiany wiatrem. Narrator widzi, że wóz stoi cały na łące, siada i powoli przestaje się bać. Na koniec prosi, by za dusze cierpiące w czyśćcu zmówić trzy Zdrowaś Maryja.

Budowa

Czterowiersze, w których wers jedenastozgłoskowy przeplata się z ośmiozgłoskowym; rymy krzyżowe (gaje – podaje, zarostek – mostek); w strofie urwanej pianiem koguta rymy męskie (chmur – kur).

Środki stylistyczne

• apostrofaw. 1

  Spojrzyj, Marylo, gdzie się kończą gaje

  Narrator zwraca się do Maryli i prowadzi ją wzrokiem po okolicy: cała ballada jest opowieścią skierowaną do niej.

• porównaniew. 47

  Białe jej szaty, jak śnieg białe lica

  Biel szat i twarzy upiorzycy budzi grozę: to znak śmierci, ale też zapowiedź oczyszczenia duszy.

• frazeologizmw. 50

  Włos dębem stanął na głowie

  Utarty zwrot oddaje przerażenie narratora, który jeszcze przed chwilą śmiał się z czarów.

• porównaniew. 105

  jakbyś w piersiach miała serce z głazu

  Wyrok nazywa winę Maryli: była nieczuła jak kamień i nikomu nie powiedziała czułego słowa.

• przemilczeniew. 131

  Ach! i ty poznasz Marylę, lecz ona…

  Zdanie urywa się, bo pieje kur. Niedopowiedzenie zostawia czytelnika z przeczuciem nieszczęśliwej miłości.

• porównaniew. 135

  Ginie, jak ginie bladawy obłoczek

  Uwolniona dusza znika lekko jak obłok rozwiany wiatrem: groza ustępuje spokojowi.

Słowniczek

łóz

krzewiastych wierzb

puszczyk

gatunek sowy

zrąb

ściana albo szkielet budynku z bali

chróśniak

gęste zarośla, chaszcze

bies

diabeł, czart

ksyka

syczy, świszcze

dyszel

drąg przy wozie, do którego zaprzęga się konie

szrubie

śrubie (dawna forma)

martwica

zmarła, upiorzyca

czyścowej

czyśćcowej, z czyśćca

katuszy

męki, cierpienia

zefiry

łagodne wiatry

Pani Twardowska

Sytuacja

Narrator opowiada żartobliwie o czarnoksiężniku Twardowskim, który hula w karczmie, gdy zjawia się po niego diabeł. Większą część ballady zajmuje spór Twardowskiego z Mefistofelesem, a zakończenie jest dowcipną puentą. Rzecz dzieje się w karczmie wśród hulających gości.

Odczytanie

Wers po wersie

1. w. 1–20

   Hulanka w karczmie

   W karczmie jedzą, piją, palą fajki i tańczą tak, że prawie ją rozwalą. Twardowski siedzi w końcu stołu, podparty w boki jak basza, woła „Hulaj dusza!” i bawi gości czarami. Żołnierza, który zgrywał zucha i potrącał wszystkich, zamienia jednym świstem szabli w zająca. Prawnika z trybunału, który po cichu opróżniał garnek, brzękiem sakiewki zmienia w psa. Szewcowi daje trzy prztyczki w nos, wkłada mu do głowy trzy rurki i wytacza z niej pół beczki gdańskiej wódki.

2. w. 21–52

   Mefistofeles w kielichu

   Gdy Twardowski pije z kielicha, kielich świszcze i zgrzyta, a na dnie siedzi diablik – wypisz wymaluj Niemiec. Kłania się gościom, zdejmuje kapelusz, skacze na podłogę i rośnie na dwa łokcie: ma nos jak haczyk, kurzą nogę i pazury jak u krogulca. Przedstawia się jako Mefistofeles i przypomina Twardowskiemu umowę zawartą na Łysej Górze, podpisaną na byczej skórze: diabły miały słuchać jego zaklęć, a po dwóch latach Twardowski miał pojechać do Rzymu, gdzie diabeł by go porwał.

   Minęło już siedem lat, a Twardowski, dręcząc piekło czarami, ani myśli o podróży. Zemsta jednak, choć leniwa, dopadła go: ta karczma nazywa się „Rzym”, więc diabeł ogłasza, że go aresztuje.

3. w. 53–84

   Trzy warunki Twardowskiego

   Twardowski rzuca się ku drzwiom, ale diabeł łapie go za kontusz i przypomina mu słowo szlachcica. Wtedy Twardowski wpada na pomysł: zgodnie z umową ma prawo trzy razy zaprząc diabła do roboty, a ten musi spełnić najtrudniejsze rozkazy. Pierwszy rozkaz jest potrójny: niech koń namalowany na szyldzie karczmy pogalopuje, gdy Twardowski na niego wskoczy, niech diabeł skręci mu bicz z piasku i wybuduje w lasku gmach z ziarenek orzecha, wysoki aż pod szczyt Krępaku, z dachem krytym brodami i przybitym ziarnkami maku – w każde ziarnko trzy gwoździe na miarę, którą Twardowski pokazuje.

4. w. 85–104

   Diabeł wykonuje zadania

   Mefistofil błyskawicznie czyści, karmi i poi konia, kręci bicz z piasku i staje gotowy. Twardowski dosiada konia, próbuje skoków i zwrotów, galopuje i kłusuje – a gmach już stoi. Przyznaje diabłu wygraną, ale stawia drugi warunek: trzeba wykąpać się w misie z wodą święconą. Diabeł kurczy się, krztusi i oblewa zimnym potem, ale „pan każe, sługa musi”: kąpie się po szyję, wylatuje jak z procy i woła, że odbył najgorętszą kąpiel i teraz Twardowski jest w jego mocy.

5. w. 105–124

   Ostatni warunek: żona

   Twardowski ma jeszcze jedno żądanie i wtedy będą kwita: pokazuje swoją żonę. On sam na rok zamieszka zamiast diabła u Belzebuba, a przez ten czas diabeł ma żyć z panią Twardowską jak mąż, przysiąc jej miłość, szacunek i bezgraniczne posłuszeństwo. Jeśli złamie choć jeden warunek, cała umowa przepada. Diabeł słucha jednym uchem, zerka na kobietę i już przysuwa się do klamki. Gdy Twardowski odpycha go od drzwi i okien, czmycha dziurką od klucza – i ucieka do dziś.

Budowa

Ośmiozgłoskowe czterowiersze z rymami krzyżowymi (palą – rozwalą, swawola – hola); szybki rytm, krótkie zdania i wykrzyknienia.

Środki stylistyczne

• wykrzyknieniew. 4

  Ha, ha! Hi, hi! hejże! hola!

  Okrzyki i wyrazy dźwiękonaśladowcze oddają gwar karczemnej zabawy już w pierwszej strofie.

• porównaniew. 6

  Podparł się w boki jak basza

  Twardowski siedzi jak wschodni dostojnik, pewny siebie pan całej karczmy.

• porównaniew. 31

  Nos jak haczyk

  Wygląd diabła jest śmieszny, a nie straszny: haczykowaty nos, kurza noga i pazury jak u ptaka.

• przysłowiew. 99

  Lecz pan każe, sługa musi

  Ludowe porzekadło odwraca role: to diabeł musi służyć szlachcicowi, i to w wodzie święconej.

• porównaniew. 101

  Wyleciał potem jak z procy

  Diabeł wyskakuje z misy z wodą święconą w pośpiechu, co jest zabawne i dynamiczne.

• powtórzeniew. 124

  Dotąd, jak czmycha, tak czmycha

  Puenta ballady: diabeł ucieka przed panią Twardowską do dziś, a powtórzenie wzmacnia żart.

Słowniczek

lulki

fajki do tytoniu

basza

turecki dostojnik, pasza

tumani

zwodzi, ogłupia

kondel

pies, kundel

szczutki

prztyczki, pstryczki

cyrograf

pisemna umowa, tu: z diabłem

bisy

diabły, biesy

dictum acerbum

po łacinie: gorzkie słowo, przykra wiadomość

kontusz

długa wierzchnia szata szlachecka

nobile verbum

po łacinie: szlacheckie słowo honoru

bretnale

duże gwoździe

biegusa

konia, rumaka

Lilije

Sytuacja

Narrator opowiada w tonie ludowej pieśni – podtytuł mówi „z pieśni gminnej” – historię pani, która zabiła męża. Są w niej długie rozmowy pani z pustelnikiem, z bratami męża i z dziećmi, a na końcu przemawia zza grobu sam zabity. Akcja trwa ponad rok: od zbrodni do wesela.

Odczytanie

Budowa

Wersy przeważnie siedmiozgłoskowe, z rymami głównie parzystymi (niesłychana – pana, gaju – ruczaju), miejscami krzyżowymi, przeplatane krótszymi okrzykami („Stuk stuk, stuk stuk!”); powtórzone zwroty działają jak refren pieśni.

Środki stylistyczne

• paralelizmw. 8–9

  Rośnij kwiecie wysoko, / Jak pan leży głęboko

  Pieśń pani zestawia wysokość kwiatu z głębokością grobu. Ta sama para słów zamknie balladę, już jako znak kary.

• onomatopejaw. 23

  Stuk stuk, stuk stuk!

  Pukanie do chatki pustelnika słychać jak w pieśni; ten sam wers powtórzy się przy drugiej wizycie.

• porównaniew. 26

  Pani na kształt upiora

  Zbrodniarka, która wpada do pustelnika, sama wygląda jak upiór: wina zmienia ją, zanim przyjdzie kara.

• sentencjaw. 226

  Nie masz zbrodni bez kary

  Pustelnik wypowiada zasadę ludowej sprawiedliwości, na której opiera się cała ballada.

• powtórzeniew. 322

  To mój, to mój, to mój!

  Okrzyk braci powtarza się jak refren i narasta w kłótni, aż przerwie ją wejście zmarłego.

• klamra kompozycyjnaw. 353–354

  A rosną tak wysoko, / Jak pan leżał głęboko.

  Ostatnie wersy wracają do pieśni z początku: życzenie pani stało się faktem, a „leży” zmieniło się w „leżał”, bo kara już się dokonała.

Słowniczek

ruczaju

strumienia, potoku

knieje

gęste, dzikie lasy

puchacze

duże sowy

zapora

zasuwa, rygiel u drzwi

dobą

porą dnia

bojowiska

pola bitwy

odpusty

święta kościelne, na które się pielgrzymuje, by uzyskać darowanie kar za grzechy

stułą

pasem tkaniny, który ksiądz nosi na szyi; przy ślubie owija nim złączone ręce młodej pary

posada

podstawa, fundament

zrąb

ściana z bali

sklep

sklepienie świątyni

cerkwi

świątyni; tu: kościoła, w którym odbywa się ślub