Romantyzm · Wiersz (liryka z wyraźną fabułą)
Śmierć Pułkownika to krótki wiersz o ostatnich godzinach dowódcy powstańców, który umiera w leśnej chacie, żegnany przez żołnierzy i płaczący lud. Dopiero ostatnie wersy odsłaniają, że Pułkownik był kobietą – Emilią Plater, bohaterką powstania listopadowego. Na egzaminie ósmoklasisty wiersz jest na liście lektur wykreślonych w 2024 roku, do których można się odwołać w krótkich odpowiedziach i w wypracowaniu. Znajdziesz tu cały tekst z numeracją wersów, omówienie strofa po strofie, środki stylistyczne i budowę wiersza.
Na liście lektur
Przed chatką leśnika w głuchej puszczy stoi oddział strzelców, a w izbie umiera ich Pułkownik. Z okolicznych wsi zbiegają się ludzie, płaczą i dopytują o jego zdrowie. Umierający każe przyprowadzić do izby swojego konia i przynieść mundur, broń i ładunki, bo chce się z nimi pożegnać jak stary żołnierz. Potem przychodzi ksiądz, żołnierze bledną z żalu, a nawet weterani Kościuszki płaczą i odmawiają z księżmi pacierze.
Rano dzwon w kaplicy oznajmia śmierć. Żołnierzy już nie ma, bo w okolicy pojawili się Rosjanie. Ludzie przychodzą zobaczyć zmarłego: leży na pastuszym tapczanie z krzyżem w ręku, z siodłem i burką w głowach, z bronią u boku. Wtedy okazuje się, że wódz w żołnierskim mundurze ma dziewczęcą twarz – to Emilia Plater, Litwinka, która dowodziła powstańcami.
Adam Mickiewicz, Śmierć Pułkownika — tekst pochodzi z serwisu Wolne Lektury, na podstawie wydania: Adam Mickiewicz, Poezje, tom 2, Wiersze z lat 1825-1855 (Pieśni - Sonety - Poezje patrjotyczne, religijne i filozoficzne - Wiersze okolicznościowe - Bajki), wyd. 2 popr. Krakowska Spółdzielnia Wydawnicza, Kraków 1928. Utwór w domenie publicznej. Ten utwór w Wolnych Lekturach
Mówi podmiot liryczny, który nie ujawnia się w tekście, tylko jak świadek relacjonuje zdarzenia: najpierw ostatnie godziny Pułkownika, potem poranek po jego śmierci. Wiersz ma więc wyraźną fabułę, choć jest liryką. Akcja dzieje się w głuchej puszczy, w chatce leśnika i przed nią, w czasie powstania, gdy w pobliżu są już wojska rosyjskie – w tekście „Moskal”.
Podmiot liryczny pokazuje umierającego głównie z zewnątrz, oczami ludzi zgromadzonych przed progiem: żołnierzy, wieśniaków, księży. Przez cały wiersz mówi o nim „Pułkownik” i „wódz” w rodzaju męskim. Dopiero w ostatniej strofie zadaje pytania, które przygotowują puentę, i wykrzykuje imię i nazwisko bohaterki.
Wiersz zaczyna się od miejsca: głucha puszcza i chatka leśnika. Przed nią stoi „Rota strzelców” w zielonych mundurach, u wrót – straż, a w izdebce kona ich Pułkownik. Już w pierwszych wersach wiadomo, że to scena umierania dowódcy, a nie bitwy.
Z wiosek zbiegają się tłumy wieśniaków. Podmiot liryczny wyciąga z tego wniosek: „Wódz to był wiélkiej mocy i sławy”, skoro prosty lud tak płacze i tak dopytuje o zdrowie Pułkownika. O wielkości bohatera świadczy więc nie opis jego czynów, lecz żal ludzi.
Umierający wydaje ostatnie rozkazy. Każe osiodłać konia, który służył mu w każdej potrzebie, i przyprowadzić go do izby, bo chce go jeszcze zobaczyć przed śmiercią. Każe też przynieść mundur strzelecki, kordelas, pas i ładunki. Trzykrotne „Kazał” pokazuje, że do końca jest dowódcą, który wydaje polecenia.
Podmiot liryczny wyjaśnia, dlaczego Pułkownik to robi: jako stary żołnierz chce, „jak Czarniecki”, umierając pożegnać swój rynsztunek. Porównanie do dawnego wodza łączy bohatera wiersza z rycerską tradycją, w której koń i broń są żołnierzowi najbliższe.
Gdy konia wyprowadzono z izby, wchodzi ksiądz „z Panem Bogiem”, czyli z komunią dla umierającego. Żołnierze bledną z żalu, a lud modli się, klęcząc przed progiem. Po pożegnaniu z bronią przychodzi więc pożegnanie religijne – Pułkownik umiera jak żołnierz i jak chrześcijanin.
Najmocniej o żalu mówią ostatnie wersy strofy. Nawet starzy żołnierze Kościuszki, którzy przelali tyle swojej i cudzej krwi, a nie uronili ani jednej łzy, teraz płaczą i odmawiają z księżmi pacierze. Kontrast krwi i łez pokazuje, jak wielka jest ta strata.
Rano w kaplicy dzwonią – Pułkownik nie żyje. Przed chatą nie ma już żołnierzy, bo w okolicy pojawili się Rosjanie: oddział musiał odejść. Ludzie przychodzą zobaczyć zwłoki „rycerza”, jak nazywa go podmiot liryczny.
Zmarły leży na prostym, pastuszym tapczanie. W ręku ma krzyż, w głowach siodło i burkę, a u boku kordelas i dwururkę. Ten obraz łączy dwa znaki: krzyż mówi o wierze, siodło i broń o żołnierskim życiu. Zwłoki widzimy oczami ludu, który podchodzi bliżej niż w poprzednich strofach.
Ostatnia strofa zaczyna się od „Lecz” – zapowiedzi zaskoczenia. Wódz jest w żołnierskim ubraniu, ale ma piękną, dziewczęcą twarz. Podmiot liryczny zadaje pytania, jakby sam był zdziwiony, i dopiero wtedy wyjaśnia: „Ach, to była dziewica”.
Słowa „dziewica-bohater” łączą to, co dla czytelnika z tamtych czasów wydawało się sprzeczne: kobiecość i męstwo żołnierza. Wiersz kończy się wykrzyknieniem imienia i nazwiska: „Wódz Powstańców — Emilija Plater!”. Cała wcześniejsza scena nabiera nowego sensu: płacz żołnierzy i ludu był pożegnaniem kobiety, która stała się dowódcą.
epitetw. 1
W głuchéj puszczy
Epitet „głucha” tworzy nastrój ciszy i odosobnienia: wódz umiera z dala od pola bitwy, w ukryciu, w miejscu, do którego zbiega się tylko okoliczny lud.
epitetw. 2
Rota strzelców stanęła zielona
Zielony to barwa mundurów strzelców. Epitet stoi na końcu wersu, przez co oddział przed chatą wygląda jak część leśnego krajobrazu.
anaforaw. 12–13
Kazał przywieść do izby — do siebie. / Kazał przynieść swój mundur strzelecki
Powtórzone na początku wersów „Kazał” (pierwszy raz już w w. 9) pokazuje, że umierający do końca wydaje rozkazy jak dowódca.
wyliczeniew. 14
Swój kordelas i pas i ładunki
Wyliczenie z powtarzanym „i” przypomina przegląd ekwipunku: Pułkownik żegna się z każdym przedmiotem żołnierskiego życia po kolei.
porównaniew. 15
on chce, jak Czarniecki
Porównanie do sławnego dawnego wodza łączy Pułkownika z rycerską tradycją i dodaje jego śmierci powagi.
antytezaw. 22–23
Tyle krwi swéj i cudzéj wylali, / Łzy ni jednéj — a teraz płakali
Krew przeciwstawiona łzom: żołnierze, którzy nigdy nie płakali, teraz płaczą. Zestawienie mierzy wielkość straty.
symbolw. 30
W ręku krzyż, w głowach siodło i burka
Krzyż oznacza wiarę, siodło i burka – żołnierski los. Obraz zwłok streszcza całe życie bohaterki: walkę i pobożność.
pytanie retorycznew. 33
Jakie piękne dziewicze ma lica?
Pytania w ostatniej strofie oddają zdziwienie patrzących i przygotowują puentę: czytelnik dowiaduje się o tajemnicy razem z ludem.
kontrastw. 35
dziewica-bohater
Połączenie dwóch słów zestawia kobiecość i męstwo. Mickiewicz podkreśla, że bohaterstwo nie zależy od tego, czy ktoś jest mężczyzną.
wykrzyknieniew. 36
Wódz Powstańców — Emilija Plater!
Puenta wiersza: imię i nazwisko pojawiają się dopiero w ostatnim wersie, z wykrzyknikiem, jak okrzyk podziwu.
Śmierć Pułkownika to wiersz o śmierci bohatera, ale nie o śmierci w bitwie. Pułkownik umiera w chatce leśnika, otoczony żołnierzami i ludem, a jego wielkość poznajemy po żalu innych: po tłumach wieśniaków, po płaczących weteranach Kościuszki, po modlitwie przed progiem. Mickiewicz pokazuje, że prawdziwy wódz to ten, którego kochają i żołnierze, i prości ludzie.
Śmierć bohatera ma dwa wymiary. Pułkownik żegna się z koniem i bronią jak rycerz, a potem przyjmuje księdza jak chrześcijanin. Zmarły leży z krzyżem w ręku i siodłem w głowach: wiara i walka o ojczyznę są w tym wierszu nierozłączne. Jednocześnie wiersz przypomina o klęsce – rano przed chatą nie ma już żołnierzy, bo w okolicy jest „Moskal”, a powstańcy muszą odejść.
Najważniejsza jest puenta. Przez cały utwór bohater jest „Pułkownikiem” i „wodzem”, a dopiero ostatnie wersy ujawniają, że to kobieta – Emilia Plater. Zaskoczenie zmusza czytelnika do ponownego spojrzenia na cały wiersz: w czasach, gdy wojna była sprawą mężczyzn, kobieta dorównała najdzielniejszym. Określenie „dziewica-bohater” sprawia, że Plater staje się symbolem poświęcenia całego narodu w powstaniu listopadowym.
Mickiewicz tworzy tu legendę. Prawdziwa Emilia Plater miała stopień kapitana i zmarła w dworze, a wiersz czyni z niej pułkownika i wodza umierającego w leśnej chacie wśród żołnierzy. To typowy dla romantyzmu sposób pisania o historii: liczy się nie dokładność faktów, lecz wzór postawy, który ma podtrzymać ducha narodu po klęsce.
Pułkownik jest wodzem, którego kochają żołnierze i lud. Wiersz nie opisuje jego bitew, lecz pokazuje, jak żegnają go inni – po tym poznajemy jego wielkość. Bohaterka oddała życie sprawie wolności ojczyzny, a jej postać miała dodawać otuchy Polakom po klęsce powstania listopadowego.
Puenta odsłania, że wodzem była kobieta. W czasach, gdy wojna była sprawą mężczyzn, Emilia Plater założyła mundur, walczyła i zyskała szacunek żołnierzy. Określenie „dziewica-bohater” łączy cechy, które wydawały się wtedy sprzeczne. Wiersz pokazuje, że męstwo i odwaga nie zależą od płci.
Pułkownik umiera spokojnie i świadomie. Najpierw żegna konia i broń, potem przyjmuje księdza, a po śmierci leży z krzyżem w ręku i siodłem w głowach. Dla Mickiewicza wiara i walka za ojczyznę idą w parze. Taka śmierć jest godna i wzruszająca, a nie straszna.
Pod chatę zbiegają się wieśniacy, płaczą i modlą się na kolanach. Prości ludzie są tu świadkami i uczestnikami sprawy narodowej, a ich żal świadczy o tym, że powstanie było sprawą całego narodu, nie tylko żołnierzy. Wódz, którego opłakuje lud, jest naprawdę wodzem narodu.
Śmierć Pułkownika powstała w 1832 roku, wkrótce po upadku powstania listopadowego (1830–1831), w tym samym roku co Reduta Ordona. Mickiewicz sam w powstaniu nie walczył. Napisał wiersz o prawdziwej bohaterce: hrabiance Emilii Plater (1806–1831), która w 1831 roku wzięła udział w powstaniu na Litwie, walczyła w oddziałach powstańczych i otrzymała honorowy stopień kapitana.
Prawdziwa historia była inna niż w wierszu. Gdy oddziały generała Chłapowskiego postanowiły przejść do Prus i złożyć broń, Emilia Plater odmówiła i próbowała przedostać się do Warszawy, by walczyć dalej. W drodze ciężko zachorowała i zmarła 23 grudnia 1831 roku w dworze w Justianowie. Wiersz czyni z niej pułkownika i wodza, a jej śmierć w leśnej chacie wśród żołnierzy jest poetycką fikcją. Już za życia i zaraz po śmierci Plater stała się legendą powstania, a wiersz Mickiewicza tę legendę utrwalił.
W wierszu pojawiają się postaci z historii, które warto rozpoznać: „starzy Kościuszki żołnierze” to weterani insurekcji kościuszkowskiej z 1794 roku, a Czarniecki to Stefan Czarniecki, wódz z XVII wieku, wzór rycerza. Dawną pisownię tekstu („głuchéj”, „Emilija”) zachowujemy za wydaniem z 1928 roku.
Tytuł mówi tylko o stopniu wojskowym i o śmierci, a nie zdradza, kim jest bohater. Słowo „Pułkownik” sugeruje mężczyznę, więc czytelnik jest zaskoczony, gdy w ostatniej strofie okazuje się, że to kobieta. Tytuł przygotowuje więc puentę: zwraca uwagę na wodza i jego śmierć, a tajemnicę zostawia na koniec.
Zadanie 1. (0–1)
Zadanie 2. (0–1)
Zadanie 3. (0–1)
Zadanie 4. (0–1)
Zadanie 5. (0–1)
Zadanie 6. (0–1)
Zadanie 7. (0–1)
Odpowiedzi sprawdzone: 0/7
Zacznij od pierwszych zadań z darmowego arkusza (egzamin ósmoklasisty z języka polskiego): bez zegara, każde sprawdzisz od razu, z wyjaśnieniem. Potem możesz rozwiązać cały arkusz.
Egzamin ósmoklasisty 2023, zadanie 7
Który z podanych utworów Adama Mickiewicza należy do tego samego rodzaju literackiego co Balladyna? Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Tematy wypracowań z arkuszy CKE, do których ten utwór się nadaje, i co z niego wziąć. To nie gotowe wypracowania: argumentu i sytuacji z lektury szukaj sam.
Egzamin ósmoklasisty 2023, temat 1 · rozprawka
Czy zgadzasz się ze stwierdzeniem, że to, jakimi jesteśmy ludźmi, zależy od nas samych? Napisz rozprawkę, w której przedstawisz swoje stanowisko. W uzasadnieniu odwołaj się do lektury obowiązkowej oraz do innego utworu literackiego.
W tym temacie ten utwór może być lekturą obowiązkową, której wymaga polecenie.
Co wziąć z lektury
Emilia Plater to mocny argument za tezą, że to, jakimi jesteśmy ludźmi, zależy od nas samych. Kobieta w czasach, gdy wojna była sprawą mężczyzn, sama wybrała żołnierski los, a w wierszu staje się „Wódz Powstańców”, którego kochają żołnierze i lud. Pisząc, trzymaj się tekstu: Pułkownik umiera w chatce leśnika, żegna konia i broń, przyjmuje księdza, a jego tożsamość odsłania dopiero ostatnia strofa. Jako drugi przykład możesz wziąć Ordona z Reduty Ordona albo Alka z Kamieni na szaniec.Egzamin ósmoklasisty 2026, temat 1 · przemówienie
Napisz przemówienie skierowane do swoich rówieśników, w którym przekonasz ich, że każdy może kształtować swoją przyszłość. W argumentacji odwołaj się do wybranej lektury obowiązkowej oraz do innego utworu literackiego.
W tym temacie ten utwór może być lekturą obowiązkową, której wymaga polecenie.
Co wziąć z lektury
W przemówieniu o tym, że każdy może kształtować swoją przyszłość, wiersz pozwala pokazać, że nawet granice, które wyznacza epoka, da się przekroczyć. Bohaterka nie pogodziła się z rolą, jaką przewidywano dla kobiety, założyła żołnierski mundur i została wodzem. Powołaj się na puentę: dopiero ostatnie wersy zdradzają, że Pułkownik to „dziewica-bohater”. Nie dopisuj szczegółów, których nie ma w wierszu – nie mówi on na przykład, w jakiej bitwie bohaterka walczyła ani na co umarła.Odp.:To wiersz o śmierci dowódcy powstańców w czasie powstania listopadowego. Pułkownik umiera w chatce leśnika w puszczy, przed którą stoją jego żołnierze i płacze okoliczny lud. Żegna się z koniem i bronią, przyjmuje księdza, a rano po jego śmierci żołnierze muszą odejść, bo nadciągają Rosjanie. Ludzie przychodzą zobaczyć zmarłego i wtedy okazuje się, że Pułkownik to kobieta – Emilia Plater.
Odp.:Pułkownikiem jest Emilia Plater, hrabianka z Litwy, która walczyła w powstaniu listopadowym. W wierszu jest „Wódz Powstańców” i „dziewica-bohater”. Tożsamość bohaterki poznajemy dopiero w ostatnim wersie, który kończy się jej imieniem i nazwiskiem. W rzeczywistości Plater miała stopień kapitana – stopień pułkownika nadał jej poeta.
Odp.:Wiersz mówi, że bohaterstwo i miłość do ojczyzny nie zależą od płci: kobieta może być wodzem równie dzielnym jak najsławniejsi żołnierze. Pokazuje też, że wielkość dowódcy widać po tym, jak żegnają go żołnierze i prości ludzie. Powstał po klęsce powstania listopadowego, więc miał podtrzymać pamięć o jego bohaterach i dodać Polakom otuchy.
Odp.:To dziesięciozgłoskowiec o rytmie anapestycznym: w każdym wersie jest dziesięć sylab, a akcenty padają na trzecią, szóstą i dziewiątą. Wiersz ma pięć strof – trzy po osiem wersów, czwartą siedmiowersową i ostatnią pięciowersową. Rymy są przeważnie krzyżowe, a w ostatniej strofie parzyste: lica – dziewica, bohater – Plater.
Odp.:Są epitety („głuchéj puszczy”, „Rota strzelców stanęła zielona”), anafora („Kazał…”), wyliczenie („Swój kordelas i pas i ładunki”), porównanie („jak Czarniecki”), antyteza krwi i łez, symbol (krzyż i siodło przy zmarłym), pytania retoryczne w ostatniej strofie i wykrzyknienie kończące wiersz. Ważnym środkiem jest też puenta, czyli zaskakujące zakończenie.
Odp.:Jest na liście lektur obowiązkowych wykreślonych w podstawie programowej z 2024 roku. Arkusz CKE drukuje ją z uwagą, że do tych utworów można odwołać się w zadaniach otwartych krótkiej odpowiedzi i w wypracowaniu; informator podaje, że dotyczy to lat 2025–2028. W 2023 roku wiersz był jedną z odpowiedzi w zadaniu o rodzaju literackim, ale nie tą poprawną.
Tę stronę napisaliśmy my, nie CKE. Stan na 22 października 2026.
22 października 2026Sprawdź się w arkuszu w formacie egzaminu ósmoklasisty: zadania do tekstów i wypracowanie z odwołaniem do lektury, ocenione według kryteriów CKE.