Przedwiośnie Stefana Żeromskiego

Krótki wstęp przedstawia rodziców bohatera. Ojciec, Seweryn Baryka, nie ma specjalnego wykształcenia ani zawodu, ale jest uczciwy, wytrwały i sprytny; w przedwojennej Rosji przechodzi z posady na posadę coraz wyżej, aż zostaje wysokim urzędnikiem w zakładach naftowych w Baku i odkłada kilkaset tysięcy rubli. Matka, Jadwiga z Dąbrowskich z Siedlec, przez całe życie w Rosji nie nauczyła się dobrze po rosyjsku i duchem wciąż mieszka w Siedlcach; narrator z humorem opowiada o jej językowych wpadkach, np. gdy na publicznym balu pod Uralem pochwaliła różę córki gubernatora słowem, które po rosyjsku zabrzmiało jak obelga. Ślub odbył się szybko, w czasie miesięcznego urlopu Seweryna.

Rodzinną świętością Baryków jest niepozorna broszurka o powstaniu 1831 roku, w której wymieniono dziada Seweryna (a pradziada Cezarego), Kaliksta Grzegorza Barykę, dziedzica Sołowijówki: przystąpił do powstania, stracił majątek i poszedł w biedę. Ojciec Seweryna dopisał na niej „Pilnować jak oka w głowie”, a legenda Sołowijówki karmi rodzinną dumę.

Baryka marzy czasem o powrocie do kraju, ale dobrobyt w Baku go zatrzymuje. Całą miłość wkłada w syna, Cezarego (Czarusia), któremu zapewnia najlepszych nauczycieli. Chłopiec rośnie rozpieszczony, a mimo starań rodziców o polską mowę lepiej mówi po rosyjsku niż po polsku.

Cezary ma czternaście lat i właśnie przeszedł do piątej klasy, gdy wybucha wojna i ojciec jako oficer rezerwy odpływa na front. Chłopiec najpierw nie czuje żalu, potem przez chwilę krzyczy z przerażenia na brzegu, ale szybko się pociesza: wszyscy mówią, że wojna potrwa kilka tygodni. Wraca do domu wesoły, bo zniknęła żelazna, choć uśmiechnięta władza ojca.

Swoboda go upaja. Wagaruje, kłóci się z nauczycielami, z kolegami włóczy się po Baku i okolicy, wybija szyby, strzela z procy z dachów, podgląda żony bogatego muzułmanina, chowa w ruinach zakazane książki, stary rewolwer i gruziński sztylet. Wobec matki staje się coraz bardziej zuchwały i w końcu nic sobie z niej nie robi. Jadwiga, która dotąd była cichym cieniem męża, nie umie rządzić domem ani synem. Nocami czuwa przy śpiącym chłopcu i marzy o ucieczce do Siedlec. Wspomina też Szymona Gajowca, biednego urzędnika, którego w młodości kochała w milczeniu i który ją kochał, ale nigdy nie odważył się wyznać miłości; wydano ją za Barykę, a Gajowiec pisał do niej rozpaczliwy list.

Matka w listach do męża kłamliwie chwali syna. Raz tylko Cezarego coś porusza: śpiewając w kaplicy polską pieśń, czuje głęboką tęsknotę za ojcem i śpiewa tak pięknie, że słuchacze są wzruszeni. Za murami kaplicy wszystko jednak wraca do dawnego – chłopiec boi się powrotu ojca, bo skończyłaby się jego wolność. Seweryn tymczasem cofa się z armią z Prus Wschodnich, potem walczy w Karpatach, a jego suche listy nie wspominają o powrocie.

Przed odjazdem ojciec zakopał w piwnicy złoto i kosztowności, a z pieniędzy w banku Cezary korzysta bez ograniczeń: jeździ motocyklem, pływa łodzią, nawet lata samolotem, choć sporo czyta i gra. Wieści od ojca przychodzą coraz rzadziej, w trzecim roku wojny urzędy mówią, że major Baryka zaginął. Cezary rządzi domem, a matka mu się podporządkowuje.

Wybucha rewolucja. Cezary przestaje chodzić do ósmej klasy, a gdy dyrektor gimnazjum zwraca mu uwagę, uderza go szpicrutą i zostaje wyrzucony ze wszystkich szkół. Do Baku przybywa komisarz rewolucyjny, z pochodzenia Polak; brakuje żywności, zamyka się sklepy i banki. Cezary chodzi na wiece, klaszcze, gdy wiesza się kukły „burżuazyjnych” przywódców (wśród nich Piłsudskiego, o którym nic nie wie), ogląda egzekucje i z zachwytem opowiada o nich matce. Ona próbuje polemizować: prawdziwy komunizm powinien coś zbudować od nowa, a nie zabierać cudze. Gdy wychodzi dekret, by oddać zakopane skarby, Cezary „dla idei” wskazuje władzom piwnicę. Matka już wcześniej przeniosła większą część złota do ruin za miastem i za nie potajemnie wymienia na wsi zboże, by syn miał chleb.

Mieszkanie zostaje zarekwirowane, matka i syn gnieżdżą się w jednym pokoiku. Szukając broszurki o Dwernickim, Cezary jej nie znajduje i sądzi, że ojciec zabrał ją ze sobą. Bieda trzeźwi chłopca: dostrzega, że czterdziestoletnia matka wygląda na sześćdziesiąt lat, wstydzi się i zaczyna jej pomagać, odkrywa jej wyprawy po zboże i płacze nad nimi. Zbliżają się do siebie. Razem chodzą do portu, gdy przypływa statek z Astrachania, i czekają na ojca, choć Cezary słyszał już w urzędzie, że ojciec zginął.

Pewnego dnia matka przygarnia z portu nędzną rodzinę uciekinierek – księżnę Szczerbatow-Mamajew z czterema córkami. Księżna zdejmuje u nich z nóg ukrywane od tygodni bezcenne bransolety. Tej samej nocy przychodzi rewizja: klejnoty zostają znalezione, emigrantki trafiają do więzienia, a Baryków wpisano na czarną listę; łagodniejszą karę zawdzięczają tylko dobrej opinii „towarzysza Baryki”.

Odtąd matka jest śledzona. Zostaje schwytana, gdy idzie po resztę skarbu w ruinach, pobita wydaje kryjówkę i trafia do ciężkich robót w porcie. Cezary wyprasza jej pobyt w szpitalu, ale potem musi wrócić do pracy; pchnięta przez dozorcę, upada i umiera. Syn wyprasza dla niej osobny grób na katolickim cmentarzu. Gdy ostatni raz zagląda do trumny, widzi, że ślubną obrączkę zdarto z palca matki razem ze skórą – i zapamiętuje tę ranę.

Zostaje zupełnie sam: bez matki, bez majątku, bez ojca, którego bolszewickie władze ogłaszają zdrajcą, który przeszedł do legionów i zginął. Dopiero teraz rozumie, jak silna była matka i jak ją krzywdził. Całe dnie spędza na jej grobie lub w górach, rozmawia z nią w myślach, przypomina sobie poetów, którymi dawniej gardził, i tłumaczy jej, że rewolucja jest koniecznością moralną, bo bogactwo jest zbudowane na krzywdzie milionów. W szumie gałęzi wydaje mu się, że słyszy jej dawne, zgodliwe przytakiwanie.

W marcu 1918 roku Ormianie biorą w Baku górę, palą meczety i mordują Tatarów; Tatarzy wzywają na pomoc armię turecką, która oblega miasto bronione przez Anglików i oddziały ormiańskie. Dom rodziców wali się od pocisków, a Cezary chroni się w piwnicy, w której był niegdyś skarb. Głoduje, kradnie, ogląda okrucieństwa obu stron i nie wie, po czyjej stronie ma stanąć. Pustka i samotność sprawiają, że przestaje się bać śmierci. Wcielony do „armii ormiańskiej”, strzela z okopów aż do września, gdy obrona się rozpada. Turcy wkraczają do miasta, a Tatarzy w odwecie mordują dziesiątki tysięcy Ormian. Cezarego ratuje przypadkowa legitymacja konsula „Państwa Polskiego”. Zostaje zapędzony do grzebania trupów, które morze wyrzuca na brzeg.

Cezary jako przymusowy grabarz powozi arbą pełną zwłok wywożonych za miasto. Przywykł już do odoru i myśli głównie o jedzeniu. Pewnego dnia z wozu zwisa ciało młodej, pięknej Ormianki, której ręka wplątała się w szprychy koła. Chłopiec nie może oderwać od niej oczu; w wyobraźni słyszy jej oskarżenie: nazywa go tchórzem, pyta, za co ją zamordowano, i każe zapamiętać tę zbrodnię. Cezary odpowiada, że nie wie, i pyta, czy kiedykolwiek wymordowano tylu ludzi w cztery dni.

Zwłoki grzebie się w długim rowie na wzgórzu, a robotnicy śpią w szopach tuż obok, coraz gorzej karmieni. Cezary chudnie, dziczeje i popada w cynizm; inni robotnicy – Rosjanie, Gruzini, Niemcy i Żydzi – odsuwają go i przezywają pogardliwie od jego polskości. Wokół kręci się tłum żebraków i obłąkanych czekających na resztki z tureckich kuchni. Wśród nich Cezary zauważa kudłatego, obdartego mężczyznę, który ciągle siedzi na kupie kamieni i nuci jedno słowo: „Czaruś”.

Gdy chłopiec podchodzi bliżej, rozpoznaje w nim ojca. Seweryn daje mu znak i spotykają się w ukryciu, za parkanem latryny, gdzie padają sobie w ramiona. Ojciec boi się ujawnić, bo znający go Tatarzy mogliby go wydać. Wie już o śmierci żony i był na jej grobie. Mówi, że wraca z Rosji, a wcześniej był w legionach, daleko w Polsce. Umawiają się na noc, by razem pójść na grób matki, i postanawiają uciekać – razem.

Turcy wkrótce opuszczają Baku, a jesienią, przed nadejściem bolszewików, ojciec i syn szykują się do wyjazdu. Seweryn jest wyniszczony wojną, ma liczne rany i uszkodzoną czaszkę, często gorączkuje. Marzy o swojej słynnej walizce, która czeka w Moskwie u przyjaciela, emisariusza z Polski, Bogusława Jastruna: jest w niej bielizna, lekarstwa i na samym dnie rodzinna broszurka o dziadku Kalikście. Przez całą Rosję przedarł się do Baku w przebraniu chłopa, gnany miłością do rodziny.

Zimą płyną do Carycyna z fałszywymi paszportami jako robotnicy wracający do Moskwy, a potem bardzo długo jadą koleją w zatłoczonym wagonie towarowym. Gdy upewniają się, że sąsiedzi ich nie rozumieją, rozmawiają po polsku. Cezary pyta, dokąd jadą i po co. Ojciec odpowiada: do Polski, bo tam zaczęła się nowa cywilizacja.

Opowiada o wynalazcy, który nazywa się tak samo jak oni – Baryka. Lekarz i genialny matematyk wykupił nad Bałtykiem bezwartościowe wydmy, przekopał torfowisko kanałem, wpuścił do niego morski prąd i jego siłą napędza turbiny huty szklanej. Ze stopionego piasku produkuje szklane belki i tafle, z których w kilka dni składa się tanie, czyste, zdrowe domy: ciepłe zimą, chłodne latem, kolorowe, projektowane przez artystów. Całe okolice są już nimi zabudowane, a fabryka należy do pracowników. Baryka ujmuje też Wisłę w szklane łożysko i jej siłą elektryfikuje wieś; ojciec mówi jeszcze o szklanych szkołach, kościołach i przyszłych miastach-ogrodach.

Cezary kpi z tych „marzeń” i twierdzi, że zło trzeba najpierw wytępić siłą. Ojciec przekonuje, że prawdziwą rewolucją jest wynalazek i tworzenie nowego dobra, a nie zabieranie cudzego przemocą: przewrót, który strąca magnatów do piwnic, a mieszkańców piwnic wprowadza do pałaców, nazywa domem szalonych. Nie przekonują się nawzajem.

W Moskwie Barykowie odbierają walizkę od Jastruna i przebierają się za polskich „optantów”, a potem wsiadają do przepełnionego pociągu z repatriantami. Maszynista co chwila zatrzymuje skład pod pozorem naprawy i rusza dopiero, gdy pasażerowie zbiorą mu łapówkę. Pociąg kończy bieg przed Charkowem. W mieście ojciec i syn oddają walizkę na przechowanie na dworcu, ale gdy chcą ją odebrać, kolejarz oświadcza, że jej nie ma, i grozi im czeka. Z walizką przepadają lekarstwa ojca i rodzinna broszurka o dziadku Kalikście; Seweryn rozpacza, że nie dopilnował tego, czego miał „pilnować jak oka w głowie”.

Na pociąg do Polski czekają tygodniami. Bez pieniędzy imają się najcięższych prac, chory ojciec leży w gorączce w kącie pod schodami. Cezary chodzi na wiece, podziwia porywających mówców i marynarzy rewolucji; chciałby zostać i budować nowy świat, ale nie może zostawić ojca. Seweryn jest dla niego przeciwnikiem: nie burżujem, lecz człowiekiem, który zna bolszewickie więzienia i piwnice pełne trupów i mówi, że nowy porządek, poczęty ze zbrodni, stworzy tylko nową arystokrację komisarzy. Cezary szarpie się między buntem a miłością do ojca, który myśli już tylko o wyjeździe.

Wreszcie nadchodzi przepełniony eszelon. Przewodnik, inżynier Białynia, dawny znajomy Seweryna, odmawia zabrania ich, bo grozi mu za to kara śmierci; ojciec na próżno błaga go z płaczem. Wtedy obcy, wysoki, chudy pasażer bierze odpowiedzialność na siebie, wprowadza ich potajemnie do ostatniego wagonu i każe ukryć się pod kożuchami. Pociąg rusza.

Tajemniczy opiekun przynosi im gorącą wodę, chleb i kaszę i ostrzega przed rewizjami. W dusznym wagonie z cuchnącymi kożuchami chory ojciec słabnie; przy rewizjach dusi się w futrach, by nie kaszlać. Lekarz przyprowadzony przez opiekuna nie daje nadziei. W gorączce Seweryn każe synowi, by w razie jego śmierci nie zostawał w Rosji, tylko jechał do Polski i sam się przekonał. Poleca mu odnaleźć w Warszawie Szymona Gajowca, przyjaciela matki i swojego. Cezary zasypia z rękami pod głową ojca, a gdy się budzi, ojciec nie żyje.

Opiekun przenosi chłopca do zatłoczonego przedziału, a przy rewizji chowa go pod swoim kożuchem hamulcowy. Na dłuższym postoju zwłoki Seweryna zostają wyniesione z wagonu; Cezary żegna ojca i dopiero wtedy widzi pod kapotą „czarnego” białą koszulę i słyszy łacińską modlitwę – jego dobroczyńca jest księdzem. Ksiądz mówi, że ojciec zostanie pochowany przy kościele w pobliskim miasteczku, i siłą wciąga zrozpaczonego Cezarego z powrotem do pociągu.

Przed granicą rewizje są coraz brutalniejsze, a Cezary pierwszy raz na własne oczy widzi bezduszną tyranię, o której mówił ojciec. Wreszcie drzwi wagonów się otwierają, ludzie biegną z płaczem ku polskim żołnierzom, całują słupy ogrodzenia. Cezary nie ma dokumentów, bo zostały w skradzionej walizce; w ostatniej chwili inżynier Białynia wtyka mu cudzą legitymację i polski oficer przybija na niej pieczęć. Chłopiec wchodzi do kraju swoich rodziców. Jest przedwiośnie, na łąkach pojawia się pierwsza trawa, ale przygraniczne miasteczko jest brudne i nędzne, pełne błota i rozpadających się bud. Cezary brnie przez nie i myśli z goryczą, gdzie są obiecane szklane domy.

Ani po drodze, ani w Warszawie Cezary nie znajduje szklanych domów i rozumie, że ojciec wymyślił tę legendę. Mimo to – może pod jej wpływem – zapisuje się na medycynę. Pomaga mu Szymon Gajowiec, wysoki urzędnik w Ministerstwie Skarbu, który daje mu pracę w biurze i znajduje mu płatne lekcje rosyjskiego. Gajowiec, sztywny stary kawaler, każe sobie bez końca opowiadać o matce Cezarego, płacze przy opowieści o jej śmierci i spokojnie wyznaje, że była jedyną kobietą, którą kochał, choć nigdy jej tego nie powiedział. Obaj na nowo kochają się we wspomnieniu „panny Jadwigi”.

Wybucha wojna z bolszewikami. Cezary nie pała do niej entuzjazmem, bo sympatyzuje z rewolucją, ale idzie do wojska jak wszyscy koledzy z wydziału. Przekonuje go dopiero rozmowa podsłuchana po musztrze w kawiarni, gdzie bogaci panowie głośno spierają się, jak będą się układać z bolszewikami po zajęciu Warszawy – nie chce być takim widzem. Porywa go też powszechny zapał Polaków i chce zrozumieć, skąd się bierze.

Ze swoim oddziałem wyrusza przez Pragę i widzi ogromną kolumnę bolszewickich jeńców; gruba kobieta z przedmiejskiej knajpy najpierw im wymyśla, a potem żałuje, że nie ma ziemniaków, by nakarmić głodnych. Nocą dochodzą do spalonego Radzymina. Cezary przechodzi całą kampanię: marsze, zasadzki, pościg na wschód. Widzi zniszczone mosty, spalone wsie i ruiny – ślady najeźdźcy, w których nie potrafi odnaleźć idei z wieców. Jest dobrym żołnierzem, wyśmiewa sentymenty kolegów, a przyjaźni się z Hipolitem Wielosławskim, studentem, podobno magnatem; ratuje mu życie, gdy rannego bagnetami Hipolita odnajduje w lesie i wynosi na plecach.

Jesienią przychodzi rozejm. Obaj przyjaciele zostają zwolnieni z wojska, a Hipolit zaprasza Cezarego na odpoczynek do swojego majątku Nawłoć w okolicach Częstochowy.

Ze stacji przyjaciół wiezie czwórka koni; Hipolit sam powozi i na zakręcie przewraca kolaskę w błoto, a Cezary ląduje głową w zagonach. Mijają pałacyk w Leńcu i nocą dojeżdżają do Nawłoci, gdzie na ganku wita ich cała rodzina: matka Hipolita, pani Wielosławska, jego przyrodni brat, młody i wesoły ksiądz Anastazy, kuzynka Karolina Szarłatowiczówna, która straciła majątek na Ukrainie i teraz zajmuje się gospodarstwem w Nawłoci, wujaszek Michał Skalnicki, a przy kolacji także rządca Turzycki i dwie ciotki, Aniela i Wiktoria.

Karolina przekomarza się z Hipolitem, a ten przedstawia przyjaciela jako „prawie bolszewika”. Kolacja jest obfita i wesoła, wino leje się strumieniami, Cezary pije bruderszaft z księdzem i wujaszkiem, a ciotki płaczą, słuchając o jego matce. Stary lokaj Maciejunio i jąkała kucharz Wojciunio cieszą się z powrotu panicza, a parobcy witają go strzelaniem z batów. Hipolit wynosi im butelki z kredensu.

Cezary pierwszy raz od śmierci rodziców czuje szczęście i ciepło domu. Mimo to, pijany, ze łzami ostrzega Hipolita, że za srebrną cukiernicę ci sami służący i parobcy mogą go kiedyś zabić siekierą, jak bywało w Rosji. Wujaszek Michał opowiada mu o swoim krachu w spółce z braćmi Kminkami. Wreszcie Karolina i podchmielony ksiądz Anastazy odprowadzają gościa przez ciemny park do „Arianki”, dawnego zboru ariańskiego, gdzie są pokoje gościnne. W drodze powrotnej, w deszczu, Cezary okrywa Karolinę swoim płaszczem i przyciąga ją do siebie; dziewczyna drży, ale go powstrzymuje i znika w ciemności.

Rano Cezary spaceruje po rozległym, mglistym parku. Na folwarku każdy parobek kłania mu się jak panu, co psuje humor „ideowemu komuniście”. W ptaszarni widzi, jak rozzłoszczona perliczka goni z wrzaskiem przyjezdną pensjonarkę aż do sieni „Arianki”. Potem siada w jadalni dworu przed kominkiem i zamyśla się. Wtedy, nie widząc go, wchodzi Karolina w samej koszuli i grzeje się przy ogniu, kręcąc się i czesząc włosy. Cezary długo się przygląda, w końcu chrząka i ostrzega, że włosy mogą się zapalić; dziewczyna ucieka z krzykiem i tego dnia już nie schodzi, tłumacząc się niezdrowiem. Stary Maciejunio częstuje gościa sutym śniadaniem.

Hipolit zabiera przyjaciela do stajni. Wita się z każdym koniem jak z przyjacielem, a stajenny Jędrek, który na wojnie nauczył się mądrych słów i co chwila wtrąca „absolutnie”, naśladuje go we wszystkim. Patrząc na konie, Cezary znów czuje się obcy i samotny i wraca do niego natrętna myśl: kiedy przyjdzie dzień, w którym Jędrek chwyci pana za gardło, a Maciejunio wypchnie dziedziczkę w ręce tłumu? Odpycha tę myśl.

Hipolit zaprzęga kasztana do lekkiej linijki i pędzi z Cezarym po szosie szalonym galopem, aż koń jest cały w pianie, a on sam w błocie. Zatrzymuje ich sąsiadka, pani Laura Kościeniecka z Leńca: piękna blondynka jadąca po męsku na wspaniałym koniu, w towarzystwie narzeczonego, pana Władysława. Z drwiną współczuje Hipolitowi, że koń go poniósł, a na Cezarego zdaje się w ogóle nie zwracać uwagi.

Narzeczony pani Laury przedstawia się jako Barwicki; podczas wojny działał na miejscu „w zakresie organizacji i świadczeń”, a od frontu uchroniła go astma, z czego Hipolit drwi. Laura zaprasza obu na śniadanie. Po drodze Hipolit opowiada Cezaremu, że jest wdową po chorowitym pisarzu Kościenieckim, a Barwicki to bogaty, sprytny nowobogacki, właściciel Suchołustka, któremu marzy się także Leniec. Leniec okazuje się pretensjonalną willą z amorkami na gzymsie. Przebrana w lekką suknię Laura jest jeszcze piękniejsza. Cezary, patrząc na oprawione książki, przypomina sobie bibliotekę ojca i myśli, jak niepewne jest wszystko, czego ci ludzie są tak pewni. Laura namawia go, by został w okolicy na bal w Odolanach.

Tymczasem w Nawłoci przebywa szesnastoletnia Wanda Okszyńska, siostrzenica żony rządcy Turzyckiego, ta sama pensjonarka, którą goniła perliczka. Nie radzi sobie w szkole i matka wysłała ją na wieś do siostry, ale ma ogromny talent muzyczny. Domownicy wyprosili dla niej dostęp do zapomnianego fortepianu we dworze. Gdy przyjaciele wracają z Leńca, Wanda gra poloneza Chopina. Przy nich onieśmielona nie umie grać, więc Cezary proponuje jej grę na cztery ręce; przy muzyce dziewczyna się zmienia, ożywia i prowadzi go jak mistrzyni.

Przy obiedzie urażona Karolina traktuje Cezarego wyniośle, a gdy on próbuje rozbawić wszystkich swoim kosztem, pokazuje mu za plecami innych język; kiedy ksiądz Anastazy śpiewa swoją piosenkę o Karolinie i białej sukience, wychodzi zawstydzona. Po obiedzie Karolina, ksiądz i Cezary jadą bryczką ciągniętą przez dwa dzikie kare konie, a Hipolit konno. Konie szarpią tak gwałtownie, że Karolina i ksiądz przewracają się na tył bryczki, ku rozbawieniu ludzi na ganku. Po drodze Cezary patrzy na Żyda z workiem i na bosych chłopów i w myślach chciałby iść z nimi, poznać ich życie.

Zajeżdżają do folwarku Chłodek, gdzie gospodaruje ekonom Gruboszewski. Karolina i Cezary idą nad duży, cichy staw przy młynie. Cezaremu wydaje się, że zna to miejsce; przypomina sobie staw w Sekule, za którym matka tęskniła całe życie. Karolina opowiada, że jej rodzina straciła wszystko na Ukrainie: ojciec zmarł po wyjściu z bolszewickiego więzienia w Kijowie, matka, wyrzucona z domu, mieszkała rok w chłopskiej chacie, a potem umarła w nędzy w Warszawie, a ich pudel Gaga, kopany i wypędzany na mróz, zdechł. Cezary po raz pierwszy opowiada komuś całą historię swojej rodziny.

Karolina żałuje, że wojsko nie poszło dalej, aż do Moskwy, i odzyskało to, co zrabowano. Cezary odpowiada, że nad tamtym światem trzeba postawić krzyż i nie myśleć o powrocie: tam jest ziemia ruska, a tu polska i wolność. Zawierają przyjaźń, a na koniec Cezary mówi, że chętnie zamieszkałby w Chłodku jako pisarz przy ekonomie, by poznać zwykłych ludzi i wieczorami nad stawem wspominać matkę.

Z posady pisarza w Chłodku nic nie wychodzi: Hipolit tłumaczy, że byłaby to tołstojowska poza, która ośmieszyłaby i Cezarego, i jego, i że zabrałby chleb prawdziwemu pisarzowi. Cezary ustępuje. Dni w Nawłoci wypełniają niekończące się posiłki, przejażdżki, muzyka, gry w karty i późne wstawanie; Karolina budzi śpiochów w „Ariance”, waląc kamieniami w drzwi. Cezary czasem pracuje przy młocce i w obejściu, by poznać życie „w jego prawdzie i istocie”, a całe towarzystwo segreguje jabłka na strychu, obrzucając się nimi jak dzieci. Tam Cezary łapie Karolinę i całuje ją w policzek, za co ma kilka godzin dąsów.

Laura Kościeniecka organizuje w pałacu w Odolanach, należącym do sparaliżowanego pana Storzana, wielki piknik na rzecz protez dla inwalidów wojennych i zaprzęga do pracy całą okolicę, także Cezarego. Ponieważ nie ma on fraka, Hipolit niemal na kolanach prosi go o przyjęcie fraka w darze i zamawiają go u krawca w Częstochowie. Gdy frak przychodzi, Cezary znajduje w pokoju także koszulę i biały krawat starannie przygotowane przez Karolinę. Wciąga ją do pokoju pod pozorem rozmowy, tańczy z nią przed lustrem i całuje; dziewczyna prosi, by jej „nie gubił”, po czym znów oddaje pocałunek i ucieka.

Wszystko przez dziurkę od klucza widzi Wanda Okszyńska. Od pierwszej wspólnej gry zakochała się w Cezarym nieprzytomnie: podsłuchuje go w sieni, całuje klamkę jego drzwi, marzy o własnej śmierci i o tym, że on przyjdzie na jej grób. Widok pocałunków spada na nią jak cios, którego nie może znieść.

Przygotowania do pikniku trwają, a przyjaciele bez przerwy jeżdżą z poleceniami pani Laury. Pewnego deszczowego popołudnia Cezary utyka w pustym, ponurym pałacu w Odolanach, bo konie, które go przywiozły, nie wracają. Wtedy zjawia się Laura i proponuje, że odwiezie go do Nawłoci swoją karetą. Przy wsiadaniu Cezary całuje jej rękę, a gdy kareta wjeżdża w ciemną aleję, chwyta ją w objęcia; Laura mu się oddaje. Przed Nawłocią Cezary pyta o narzeczonego – Laura odpowiada przysięgą: „Nigdy! Nigdy! Przenigdy!” – i obiecuje wszystko wyjaśnić później.

Kilka dni przed piknikiem Laura po cichu wyznacza mu spotkanie. Wieczorem Cezary udaje ból głowy, wymyka się z „Arianki” i nocą idzie polami do Leńca. Przekrada się po grobli, przeskakuje parkan i wchodzi do willi przez niezamknięte drzwi od ogrodu, a potem czeka w oświetlonej bibliotece. Z piętra słyszy śmiech Barwickiego i starej pani Kościenieckiej, teściowej Laury, i wścieka się z zazdrości. Laura gasi lampę w bibliotece, a gdy narzeczony odjeżdża, prowadzi kochanka po ciemku do swojej sypialni, tuż za plecami teściowej.

Opowiada, że Barwicki prosił ją, by po jego odjeździe siedziała w oknie i podkręcała i przygaszała lampę, dopóki widać w polu latarnie jego powozu – na znak, że o nim myśli. Tym razem znaki daje mu z okna Cezary, kpiąc z narzeczonego, a gdy światła powozu znikają, kochankowie zostają sami.

W dniu pikniku Maciejunio sam fryzuje panów z Nawłoci, a ksiądz Anastazy ubiera się tak wytwornie, że Hipolit z niego kpi. Cezary we fraku z trudem rozpoznaje w lustrze dawnego grabarza z Baku. Na sali balowej czuje się jednak zagubiony, bo nikogo nie zna. Wchodzi Laura w różowej sukni z Barwickim u boku i obojętnie odpowiada na jego ukłon, co go boleśnie rani. Przyjeżdża całe towarzystwo z Nawłoci, a z nim Karolina i ubrana naprędce Wanda.

Cezary tańczy shimmy z Karoliną, ale przez jej ramię wpatruje się w Laurę i szaleje z zazdrości o narzeczonego. Wanda, przekonana, że zna tajemnicę tych dwojga, w rozpaczy zaczyna nienawidzić Karoliny i szepcze w stronę rywalki „Poczekaj!”. Cezary tańczy z kolejnymi pannami i z wystrojonymi ciotkami – byle krążyć blisko Laury – a z Wandą, która nie umie tańczyć i bezwładnie gnie się w jego ramionach. Wreszcie tańczy z Laurą. Ona szepcze mu czułe wyznania, a on żąda, by przestała rozmawiać z Barwickim. Laura tłumaczy, że musi go poślubić: jest bogaty i może spłacić teściową, która ciąży na Leńcu, a wtedy będzie niezależna. Obiecuje spotkanie, może jeszcze tej nocy; Cezary grozi skandalem i słyszy od niej czułe „Bolszewiku!”.

Na salę wwożą na ruchomym łóżku sparaliżowanego pana Storzana. Mówi, że jest symbolem „kadłubków”, dla których urządzono zabawę, i wznosi toast za bohaterów, którzy w obronie wolności stracili ręce i nogi. Potem pani Wielosławska prowadzi przerażoną Wandę do fortepianu i każe jej zagrać najlepiej, jak umie.

Wanda gra jedną z ostatnich sonat Beethovena i w muzykę wkłada całą swoją miłość do Cezarego i nienawiść do Karoliny. W zamieszaniu Laura daje Cezaremu znak brwiami i oboje wymykają się różnymi drzwiami do ciemnego parku. Karolina, przekonana dotąd, że Cezary ją kocha, od dawna śledziła jego spojrzenia; teraz rozumie wszystko, biegnie w lekkiej sukni do ogrodu, słyszy szept kochanków i czuje zapach perfum Laury, gdy przechodzą tuż obok. Płacze, obejmując zimne drzewo.

Gdy wraca, wszyscy proszą ją o taniec. Karolina z dumą zgadza się, ale wybiera na partnera Cezarego, który – jak mówi – świetnie tańczy kozaka. Hipolit gra na fortepianie, a oni tańczą dzikiego, wyzywającego kozaka; Karolina rzuca Cezaremu w tańcu tysiąc pokus i tysiąc przekleństw. Przyglądają się temu z dwóch stron Wanda i Laura, a Barwicki oburza się na „kacapski” taniec, przytakuje mu też narzeczona.

Potem w pijalni pijany Hipolit wyrzuca Cezaremu, że gardzi nimi jako burżujami, wspomina, jak przyjaciel uratował mu życie, i kłóci się z bratem księdzem, aż wynoszą go z sali. Cezary pije z księdzem Anastazym, a gdy Laura wzywa go do tańca, przy Barwickim zaczyna cedzić przez zęby przekleństwa w różnych językach i życzliwi go wyprowadzają. Nad ranem budzi się w Odolanach. Wraca z księdzem do Nawłoci przez wieś, gdzie w błocie i gnoju zaczyna się ciężka praca chłopów. Cezary mruczy pod nosem „szklane domy”, a ksiądz tłumaczy, że nad tym ludem trzeba dużo pracy.

Po pikniku nastają nudne dni. Cezary nie myśli już o Chłodku ani o powrocie na studia, tylko szuka pretekstów, by widywać Laurę. Przy wspólnej grze Wanda kładzie mu na ręce swoją zimną dłoń; Cezary zbywa ją okrutnie, przypominając, jak uciekała przed perliczką, i dziewczyna ucieka z jękiem. Laura bywa w Nawłoci, a spotkania kochanków są coraz częstsze: Cezary jedzie pod pretekstem telegramu do Gajowca do Częstochowy, gdzie tego samego dnia jest ona, a nocą ktoś przyjeżdża konno do parku, podczas gdy Cezary znika i wraca przemoczony i zabłocony. Myśli, że nikt nic nie wie, ale Karolina wszystko widzi: znajduje ślady kopyt przy drzewie, gdzie stał koń, i czuje perfumy Laury na jego wysuszonym ubraniu.

Pod koniec listopada, po powrocie Cezarego ze Śniegułów, ksiądz Anastazy wzywa go do pokoju Karoliny: dziewczyna umiera i chce go widzieć. W domu panuje zamęt, Hipolit rozpacza, z miasta przyjeżdża chirurg. Maciejunio podejrzewa otrucie. Karolina, szara i drgająca z bólu, żegna Cezarego i mówi, że nie wie, co się z nią dzieje. Ksiądz związuje stułą ich ręce i błogosławi je, a Cezary całuje jej usta – był pierwszym i ostatnim, który ich dotknął. Karolina umiera, a lekarz stwierdza otrucie. Ksiądz, który słuchał jej spowiedzi, mówi tylko, że to nie samobójczyni, lecz ofiara. Cezary patrzy na jej poczerniałą twarz i przypomina sobie martwą Ormiankę z Baku.

Domownicy ustalają, gdzie Karolina była tego dnia. Okazuje się, że ostatnio odwiedziła mieszkanie rządcy Turzyckiego w „Ariance”, gdzie przebywa Wanda Okszyńska.

Pani Turzycka opowiada, że po czwartej Karolina wypiła u niej szklankę wody z sokiem. Wodę i sok przygotowała ona, ale tacę zaniosła Wanda. Wypytywana przez wujaszka Michała i Hipolita, Wanda przyznaje, że sama osłodziła wodę dwiema łyżeczkami cukru z cukiernicy w drugim pokoju; szklanka została już umyta. Hipolit próbuje soku – sok jest dobry, Karolinie zaszkodziło coś innego. Cezary milczy i patrzy na Wandę, myśląc o tym, jak kiedyś położyła dłoń na jego ręce.

Sekcja wykazuje w ciele Karoliny strychninę, a w szafie rządcy znaleziono słoik z trucizną. Wanda zostaje aresztowana, ale wypuszczona z braku dowodów; wszystkiemu zaprzecza. Cezary przyjmuje tragedię z chłodem człowieka, który widział okrucieństwa wojny i rewolucji, i nikomu nie mówi ani o pocałunkach z Karoliną, ani o geście Wandy. Nowinki o śledztwie zanosi Laurze, z którą spotyka się potajemnie w hotelu w mieście lub nocą w Leńcu.

Tuż przed Bożym Narodzeniem, około trzeciej w nocy, wymyka się jak zwykle do Leńca i wchodzi do biblioteki. Tam oślepia go latarka i dostaje szpicrutą w twarz – to Barwicki, który zaczaił się na niego. Cezary wyrywa mu szpicrutę i bije go jej rękojeścią, aż obaj tarzają się po dywanie. Wtedy wchodzi Laura ze świecą. Przed narzeczonym nazywa wizyty Cezarego natrętnym flirtem i każe mu się wynosić, choć oczami błaga go, by wyszedł. Cezary w furii znów uderza Barwickiego, a gdy Laura go zasłania, drwiąco błogosławi narzeczonych „na nowe, zyskowne gospodarstwo”, smaga ją szpicrutą przez twarz i wychodzi.

Cezary błąka się po polach, zakopuje się w stogu siana i wyje z rozpaczy. Wspomina szczęście z Laurą i przeklina siebie za to, że uderzył bezbronną kobietę. Czuje, że skrzywdził trzy kobiety: jednej przyniósł nieszczęście, drugą natchnął do zbrodni, trzecią pobił. Potem znów wygraża Laurze pięściami, nazywając ją tchórzliwą i wyrachowaną. Policzek po uderzeniu Barwickiego puchnie, więc wstydzi się wrócić do Nawłoci. Znów jest sam jak w Baku, a ojciec już po niego nie przyjdzie. Widząc, że Barwicki odjechał, podchodzi pod dom Laury, ale drzwi są zamknięte, a okno milczy.

O świcie trafia na wiejski cmentarz z ubogimi grobkami chłopów i okazałymi pomnikami panów. Przy grobowcu Wielosławskich, w którym pochowano Karolinę, siedzi ksiądz Anastazy. Ksiądz mówi, że wie, iż Cezary powinien się za nią modlić: zakochała się w nim, a on, kochając inną, całował ją – sierotę i wygnankę. Wzywa go do skruchy i spowiedzi. Cezary odpowiada, że nie należy do żadnej parafii, a sumienie nic mu nie wyrzuca, bo nie uwiódł Karoliny. Ksiądz mówi, że na jego śladach leżą śmierć i morderstwo, pyta o siną pręgę na twarzy i odchodzi na mszę, a Cezary mruczy za nim „farceur”.

Cezary wraca chyłkiem do „Arianki”, przesypia dobę z zawiązaną twarzą. Hipolit przychodzi zaniepokojony, nie wierzy w gałąź, która uderzyła go w parku, i ze łzami przypomina wspólne okopy: gotów jest stanąć przy przyjacielu w każdej sprawie, choćby jako sekundant. Cezary mówi tylko, że w okopach nie było pięknych kobiet, i prosi, by pozwolono mu na tydzień lub dwa zamieszkać samotnie na Chłodku, by zagoić twarz i przemyśleć wszystko. Hipolit się zgadza i z żalem wyznaje, że rodzina chciała dać Karolinie Chłodek w posagu, a on marzył, że Cezary się z nią ożeni i zostaną sąsiadami.

Na Chłodku Cezary zamieszkuje w starym, krzywym dworku z 1782 roku u ekonoma Gruboszewskiego, który od trzydziestu pięciu lat gospodaruje w tym samym miejscu i od dwudziestu czterech nie umocował chwiejącego się słupa ganku. Ekonom i jego żona przyjmują go z obłudną gościnnością, bo biorą go za tajnego kontrolera nasłanego przez dwór, który ma ich wysadzić z posady; jego chęć pomocy przy rachunkach tylko utwierdza ich w tym podejrzeniu.

Cezary, by zagłuszyć tęsknotę za Laurą, zwiedza stary młyn i rozmawia z wrzaskliwym młynarzem Sylwestrem i z chłopami czekającymi na mąkę. Chłopi chętnie słuchają o wojnie, ale wszystko inne ich nudzi: obchodzi ich tylko to, co tutejsze i dotykalne, jedzenie, opał i przetrwanie zimy i przednówka. Cezary w duchu wzywa ich do buntu przeciw psiemu losowi, a potem jak detektyw ogląda całe gospodarstwo.

Przez dwa tygodnie Cezary pracuje od świtu do nocy: przy młocce, w lesie, przy połowie ryb na Wigilię, w oborach. Chodzi po chałupach i poznaje życie komorników – bezrolnych chłopów, którzy mieszkają kątem u innych, najmują się do pracy, wracają z wojny ranni i nie mają nic swojego. Widzi chorobę, głód i nędzę, a nawet starców wynoszonych na mróz do stodoły, by szybciej umarli i nie byli ciężarem. Myśli o matce i o tym, że w świecie urządzonym według rewolucyjnego ideału jeszcze „skuteczniej pomagano śmierci”. Od cudzej biedy jego własne zgryzoty przycichają.

Wigilię spędza u Gruboszewskich, choć Hipolit błaga go o przyjazd do Nawłoci. Podczas tej wizyty Hipolit mimochodem wspomina, że Laura wyszła już za Barwickiego – przysłali z Krakowa zawiadomienie o ślubie. Cezary udaje obojętność, ale ta wiadomość gasi w nim ostatnie nadzieje. Wkrótce oznajmia, że wraca do Warszawy, do prosektorium, ku wielkiej uldze Gruboszewskiego.

Domownicy w Nawłoci żegnają go uprzejmie, ale chłodno, jak dziwnego gościa. Przy wyjściu z „Arianki” Cezary widzi na schodach wychudłą, postarzałą Wandę, która dwa razy kiwa mu głową. Sanki jadą na stację przez Leniec; okno Laury jest zasłonięte. Cezary płacze, a Hipolit udaje, że nie widzi łez, i obejmuje go mocno ramieniem.

W Warszawie Cezary wraca na medycynę i zamieszkuje z kolegą Buławnikiem, skąpcem i prostakiem, w zagrzybionym, cuchnącym pokoju przy ulicy Miłej, w biednej dzielnicy żydowskiej. Sprzedaje frak od Hipolita, wciąż pachnący perfumami Laury (kupuje go po cichu sam Buławnik). Gdy pieniądze się kończą, idzie po pomoc do Gajowca, który jest teraz wiceministrem.

W jego mieszkaniu ogląda portrety trzech dawnych „warszawiaków”: Mariana Bohusza, popularyzatora wiedzy i felietonisty, Stanisława Krzemińskiego, członka Rządu Narodowego z 1863 roku i historyka, oraz Edwarda Abramowskiego, filozofa i teoretyka spółdzielczości. Gajowiec mówi, że to jego nauczyciele z czasów niewoli, gdy słowo zastępowało Polakom czyn, ale wiszą tu także jako granica: ich wiarę i marzenia trzeba teraz zamienić w pracę, w znajomość prawdziwych ludzi i w rządzenie nimi. Pokazuje, że idee Abramowskiego – życie bez państwa, policji i wojska – nie wytrzymują zderzenia z rzeczywistością: bez armii Polska nie obroniłaby się przed najazdem, a zbrodnię trzeba ścigać.

Cezary zarzuca, że Polska mało robi, by skończyć z niewolą biednych ludzi. Gajowiec odpowiada, że to dopiero początek, „przedwiośnie” – dopiero pierwszy wiosenny wiatr powiał w twarze, trzeba się wziąć do pługa nieumiejętnymi jeszcze rękami, i wierzy, że przyjdzie wiosna.

Chodząc na wykłady i do prosektorium, Cezary codziennie przechodzi przez dzielnicę żydowską: Franciszkańską, Świętojerską, Gęsią, Nalewki. Ogląda zniszczone kamienice, brudne podwórza, wychudłe dzieci, targ w przeddzień szabatu, maleńkie sklepiki i handlarzy starym żelastwem. Narrator opisuje tę dzielnicę bardzo jednostronnie, z niechęcią i krzywdzącymi uogólnieniami, a Cezary dochodzi do przekonania, że większość jej mieszkańców to ludzie bez stałej pracy, i pyta sam siebie, jaka reforma mogłaby zmienić ich los. Wzrusza go natomiast widok dwojga wynędzniałych dzieci, za którymi długo idzie.

Gajowiec po nocach pisze książkę o prawdziwej Polsce – bez mitów romantyków i bez papierowych dyktatorów – opartą na statystykach i nowych dokumentach urzędowych. Zatrudnia Cezarego jako sekretarza i płaci mu z własnej pensji. Cezary rano pracuje w prosektorium, wieczorem przegląda papiery i liczy. Gajowiec dużo opowiada o ludziach z czasów niewoli i o „cudach”, w które wierzy: o odrodzeniu państwa, o odparciu bolszewików w 1920 roku, wbrew przewidywaniom, i o wielkich charakterach, np. o ubogim studencie medycyny, który przeprawiał się nocą przez graniczną rzekę z nielegalnymi pismami i zorganizował pierwszą majową manifestację pod Belwederem. Wspomina też swoją dawną modlitwę w unickiej kapliczce obok panny Jadwigi.

Cezary słucha tego jednym uchem, bo wciąż myśli o Laurze. Rozumie surową pracę Gajowca, na przykład jego zachwyt nad przyszłym polskim złotym, ale nie umie się nią przejąć. Im lepiej poznaje kraj, tym bardziej drażni go przywiązanie Polaków do przeszłości i radość z teraźniejszości: widzi tylko łachmany, rany i nową władzę, która chce być równie mocna jak zaborcza. Myśli, że całą Nawłoć z Chłodkiem i Leniec z Barwickimi trzeba by wysadzić w powietrze.

Do mieszkania Buławnika często przychodzi Antoni Lulek, chorowity, astmatyczny student prawa, oczytany i świetny w sporach, który przesiedział wojnę w rosyjskich i niemieckich więzieniach. Zna na pamięć dekrety bolszewickie, choć nigdy nie był w Rosji, żyje w nędzy i jest ideowcem. Umie wyczuć zawody i rany Cezarego i zręcznie je rozdrapuje. Cezary zwierza mu się po części z przeżyć w Nawłoci i Leńcu, a Lulek zamienia je w hasła: szlachtę nazywa „nawłocią”, ziemiańskie kobiety „laurami”, szlachciców „barwickimi”. Cezary czuje się po takich rozmowach zbrukany, ale ulega jego wpływowi.

Lulek nienawidzi odrodzonej Polski, czeka na każdą jej klęskę i nazywa ją reakcyjnym wrzodem, pisze oszczercze artykuły do pism zagranicznych, a wszelkie powolne reformy pogardliwie nazywa „gajowszczyzną”. Zachwyca się terrorem w Rosji sowieckiej i usprawiedliwia ludzi wysadzających prochownie razem z domami. Cezary jednak nie da sobie odebrać wspomnień z wojny 1920 roku: w tej wojnie stał po stronie Polski. Czuje, że Lulek łatwo wyrzeka się granic, bo nigdy nie widział, jak udręczeni ludzie całowali graniczne słupy, i że jego teoria nie zna przeszłości i cichej pracy, z której wyrósł naród. Zastanawia się też, co rewolucja miałaby oznaczać dla żydowskiej biedoty z Franciszkańskiej i czy nie skończyłaby się przejęciem władzy przez nową grupę.

Pewnego ranka Lulek przybiega podniecony i w tajemnicy przed Buławnikiem zaprasza Cezarego na jutrzejszą konferencję „organizacyjno-informacyjną” komunistów, by go „oświecić” i wziąć w karby. Cezary kpi, ale się zgadza i obiecuje dyskrecję.

Następnego dnia Lulek, rozglądając się co chwila, czy ktoś ich nie śledzi, wiezie Cezarego dorożką do śródmieścia, do biura z szyldem „Polex. — Polski eksport manufaktury i ziemiopłodów”. W zadymionych pokojach czeka co najmniej dwudziestu kilku ludzi: robotników, chłopów i inteligentów. Wchodzi siedmioro przywódców. Przysadzisty blondyn wykłada naukę Marksa o walce klas i międzynarodowej solidarności robotników. Lekarka, towarzyszka Karyla, przekonuje, że państwo jest narzędziem ucisku jednej klasy przez drugą, że w czasie wojny z Rosją sowiecką komuniści nie mogli działać przeciw zwycięstwu robotników i chłopów, i podaje liczby: 85 procent warszawskich dzieci w wieku szkolnym ma początki gruźlicy, robotnicy żyją krótko, klasa robotnicza jest przeżarta nędzą i chorobami.

Cezary zabiera głos „w kwestii formalnej”: skoro klasa robotnicza jest chora, zdegenerowana i pozbawiona kultury, nie może być odrodzicielką społeczeństwa – może być tylko obiektem cudzej akcji odrodzeńczej, tak jak chorego leczy lekarz. Na pytanie, kto miałby nim być, odpowiada z zastrzeżeniami, że może odradzająca się Polska. Wywołuje burzę, a na pytanie przewodniczącego dodaje, że Polska w sporach robotników z przedsiębiorcami nieraz staje po stronie robotników.

Młody Rusin w haftowanej koszuli, towarzysz Mirosław, oskarża państwo polskie o ucisk mniejszości narodowych, przepełnione więzienia polityczne i okrutne tortury policji, podając przykłady katowanych więźniów. Cezary pyta, czy rząd wie o tych torturach i czy policja bije także tych, którzy wysadzają prochownie razem z dzielnicami biedoty. Gdy Mirosław wylicza kolejne okrucieństwa, Cezary w szale wybiega z zebrania, a Lulek szydzi za nim, by poskarżył się „wujciowi Gajowcowi”.

Cezary błąka się po zabłoconych ulicach, nie wie, po czyjej stronie stanąć: wszystkim zaprzecza, a własnej drogi nie ma. Wstępuje do modnej kawiarni pełnej spekulantów i przez szybę patrzy na policjanta, który chodzi tam i z powrotem po pięć kroków jak wahadło. Najpierw widzi w nim kata z opowieści Mirosława, potem w półśnie wyobraża sobie, że sam jest tym policjantem: obojętnie patrzy na wynędzniałego Żyda pchającego ciężki wózek, przegania chłopców zbierających z błota okruchy węgla, a nocą idzie po uzbrojonego bandytę. Rozumie, że na nim stoi cały ten świat, który bez niego rzuciłby się sobie do gardeł. Przypomina sobie słowa Sokratesa o wewnętrznym głosie, który odwodzi od czynu: powrót na zebranie i przyłączenie się do komunistów prowadziłby w krwawą próżnię.

U Gajowca wybucha. Oznajmia, że wraca od komunistów i od nich uczy się prawdy o Polsce. Oskarża rządzących o katownie i tortury, o to, że nie dają ziemi bezrolnym, bo boją się złamać magnaterię, że gnębią mniejszości, że na ulicach jest tyle nędzy. Żąda wielkiej idei i odważnych reform, które przewyższyłyby bolszewickie i zwróciły narody kresowe ku Polsce, nazywa władzę małymi ludźmi i tchórzami i wyśmiewa hasło „jakoś to będzie”. Gajowiec odpowiada, że dają co dzień, z wolna i w trudzie. Najpierw trzeba obronić kraj przed wrogami, którzy czyhają na Lwów, Poznań, Wilno i morze, a do budowania potrzebne są pieniądze – polski złoty. Przypomina, że w Rosji sowieckiej rozstrzeliwano niewinnych zakładników, i obiecuje, że w Polsce kiedyś powstanie wspólny dom równych narodów.

W pierwszej połowie marca Cezary dostaje w prosektorium list: Laura jest na krótko w Warszawie i czeka na niego o drugiej przy fontannie w Ogrodzie Saskim. Najpierw podejrzewa pułapkę Barwickiego, potem szaleje z radości i długo krąży wokół fontanny. Laura przychodzi, piękna i wytworna, i zasłania oczy. Pyta, czy znów będzie ją bił; on przysięga, że nie, i mówi, że myślał o niej dniem i nocą. Laura gorzko płacze.

Wyrzuca mu, że to przez jego awanturę musiała natychmiast wziąć ślub z Barwickim, by ratować swoje dobre imię; mogła być jego, a teraz będzie umierać z żalu za nim. Cezary nie umie nic odpowiedzieć. Gdy proponuje, by odeszli razem, Laura odmawia: wezwała go tylko po to, by na niego popatrzeć, bo wiąże ją dane słowo honoru, a on sam podeptał ich szczęście. Cezary, opanowany zazdrością, śmieje się dziko z jej „słowa honoru”, wyrywa rękę, kłania się z daleka i odchodzi, nie odwracając się, choć Laura woła go z rozpaczą.

Nadchodzi pierwszy dzień przedwiośnia: ciepły południowy wiatr roztapia śnieg, wróble ćwierkają, ludzie idą weselej, a dzwon zdaje się wołać do nędzarzy, że nadchodzi wiosna. Tego dnia ulicami Warszawy ku Belwederowi ciągnie wielka manifestacja robotnicza: bezrobotni po lokaucie, strajkujący z powodu drożyzny i komuniści. Powodem jest spór w jednej z fabryk – robotnicy zażądali podwyżki, wyprowadzili dyrektora za bramę i ogłosili fabrykę własnością rady robotniczej, a policja otoczyła zakład.

W pierwszym szeregu, pod rękę z innymi, idą Lulek i Cezary Baryka, w żołnierskim lejbiku i żołnierskiej czapce. Oficer konnej policji bacznie mu się przygląda. Pod Belwederem z wartowni wychodzi oddział piechoty i staje w poprzek ulicy jak szary mur. Cezary wychodzi z szeregu robotników i idzie osobno, wprost na ten mur żołnierzy, na czele zbiedzonego tłumu. Na tym powieść się kończy, nie mówiąc, co się z nim stanie ani czy naprawdę przystał do komunistów. Pod tekstem stoi data: Konstancin, 21 września 1924.