Matura 2027 · epoka literacka
Młoda Polska to w literaturze polskiej epoka lat 1890–1918: od debiutów nowego pokolenia poetów do odzyskania niepodległości. To czas poczucia kryzysu i końca wieku, dekadentyzmu, symbolizmu i hasła sztuki dla sztuki, a na maturze epoka Wesela Wyspiańskiego i Chłopów Reymonta, o które CKE pyta na egzaminie ustnym, a o Wesele także w teście.
W historii literatury polskiej Młoda Polska trwa od 1890 do 1918 roku. Część opracowań podaje lata 1891–1918, bo w 1891 roku debiutowało trzech poetów nowego pokolenia: Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Franciszek Nowicki i Andrzej Niemojewski. Koniec epoki wyznacza odzyskanie niepodległości w 1918 roku, od którego liczy się dwudziestolecie międzywojenne.
Granice są umowne. Pisarze pozytywizmu tworzyli jeszcze w latach 90., jak Prus, który w 1897 roku wydał Faraona, a wielu twórców Młodej Polski pisało dalej w dwudziestoleciu: Leśmian, Staff, Kasprowicz, Żeromski i Reymont, który Nagrodę Nobla dostał w 1924 roku. W samej epoce widać przełom około 1905 roku: bunt i pesymizm pierwszych lat słabły, a w literaturze wzrosła rola spraw społecznych.
W Europie epoce odpowiada modernizm, nowatorski nurt przełomu XIX i XX wieku, z ośrodkami przede wszystkim we Francji i w Niemczech. W Polsce słowo modernizm bywa synonimem Młodej Polski albo nazwą jej pierwszej fazy. Na maturze liczą się daty polskie: utwór literatury powszechnej z lat 1890–1918 przypisujesz do Młodej Polski.
Nazwę spopularyzował krytyk Artur Górski, który w 1898 roku ogłosił w krakowskim piśmie Życie cykl artykułów zatytułowany Młoda Polska. Określenie szybko przyjęło się we wszystkich zaborach, na wzór nazw młodych pokoleń artystów w innych krajach, takich jak Młode Niemcy czy Młoda Skandynawia.
Epokę nazywa się też modernizmem, a ze względu na nawiązania do romantyzmu, do wiary w uczucie i do szczególnej roli artysty, neoromantyzmem.
Pod koniec XIX wieku Polska wciąż była podzielona między trzech zaborców. Głównymi ośrodkami życia literackiego i artystycznego stały się Kraków i Lwów, a także Zakopane, gdzie rozwijała się poezja tatrzańska. Warszawa, w której po powstaniu styczniowym panowała napięta sytuacja polityczna, dała epoce przede wszystkim prozę Stefana Żeromskiego i Władysława Reymonta oraz pismo Chimera (1901–1907) Zenona Przesmyckiego, na którego łamach odkryto poezję Norwida.
Twórcy żyli w poczuciu kryzysu wartości. Cywilizacja zachodnia wydawała się wyczerpana, a świat zmierzał, jak sądzono, ku katastrofie. Na te nastroje wpłynęły urbanizacja i industrializacja, które rozbijały dawne więzi społeczne, napięcia między mocarstwami i nieufność wobec starego porządku, w który wierzyło pokolenie ojców. Młodopolanie buntowali się przeciw mieszczańskiej obyczajowości, a mieszczan nazywali pogardliwie filistrami.
Ważną datą jest rok 1905. Rewolucja w Królestwie Polskim, czyli strajki i walki trwające do 1907 roku, sprawiła, że wielu twórców i krytyków odeszło od dekadenckich nastrojów; Stanisław Brzozowski w Legendzie Młodej Polski (1909) wezwał literaturę do pracy na rzecz społeczeństwa. Epokę zamknęła pierwsza wojna światowa i odzyskanie niepodległości w 1918 roku.
Młodopolanie odrzucili racjonalistyczną i materialistyczną filozofię pozytywizmu, a z nią wiarę w naukę i postęp. Inspiracji szukali u Artura Schopenhauera, nazywanego filozofem pesymizmu, u Fryderyka Nietzschego, który wzywał do przewartościowania wszystkich wartości, i u Henriego Bergsona, który bezpośrednie doświadczenie i intuicję stawiał wyżej niż abstrakcyjny rozum.
Stąd postawa dekadencka: przekonanie o schyłku kultury, poczucie bezsensu i bezsilności, apatia i pragnienie nirwany, które Kazimierz Przerwa-Tetmajer wyraził w wierszach Koniec wieku XIX, Nie wierzę w nic… i Hymn do Nirwany. Bohaterem epoki jest artysta wrażliwy, samotny i niezrozumiany, zbuntowany przeciw filistrom i skupiony w cyganerii artystycznej.
W centrum stanęła sztuka. Stanisław Przybyszewski w manifeście Confiteor (1899), ogłoszonym jako program pisma, na którego czele stał, napisał, że sztuka nie ma żadnego celu poza sobą, a artysta nie służy narodowi ani społeczeństwu; to hasło sztuki dla sztuki. Obok nurtu dekadenckiego trwał jednak nurt społeczny i narodowy, bliski romantyzmowi: Żeromski, Wyspiański i Reymont pisali o losie narodu, o krzywdzie ludu i o obowiązkach inteligencji.
W Weselu inteligent żeni się z chłopką, a goście z miasta zachwycają się wsią, choć jej nie rozumieją; gdy chłopi gotowi są do czynu, inteligencja zawodzi. Na maturze ustnej pytania jawne dotyczą tego, co utrudnia porozumienie różnych grup społecznych, i roli chłopów i inteligencji w sprawie niepodległości.
Gdzie go znajdziesz:Wesele
Złoty róg, który Wernyhora daje Gospodarzowi, miał zwołać naród do walki, ale Jasiek gubi go, gdy schyla się po czapkę z pawimi piórami, i zostaje mu tylko sznur. Chochoł odbiera zebranym kosy i szable, wprawia ich w senny taniec i staje się symbolem uśpienia narodu. Jedno z pytań jawnych pyta, czy ten dramat to sen o Polsce, czy sąd nad Polską.
Gdzie go znajdziesz:Wesele
Chłopi Reymonta opowiadają jeden rok życia wsi Lipce w czterech tomach: Jesień, Zima, Wiosna i Lato. Życie gromady wyznaczają pory roku, obrzędy, święta i praca w polu, a w centrum stoi spór starego Boryny z synem Antkiem o ziemię i o Jagnę.
Gdzie go znajdziesz:Chłopi
Literatura epoki wraca do powstań narodowych. W Rozdzióbią nas kruki, wrony… Szymon Winrych ginie z rąk rosyjskich ułanów, a chłop ograbia jego ciało. W Nocy listopadowej Wyspiańskiego obok podchorążych i spiskowców z 1830 roku działają greckie bóstwa.
Gdzie go znajdziesz:Rozdzióbią nas kruki, wrony…Noc listopadowa
Syzyfowe prace Żeromskiego opowiadają o Marcinie Borowiczu w rosyjskim gimnazjum, które miało zrobić z polskich chłopców Rosjan, i o tym, dlaczego mu się to nie udało. W tych samych latach Konopnicka, poetka pozytywizmu, pisze Rotę (1908), przysięgę narodu, który nie odda ziemi ani mowy w czasach germanizacji.
Gdzie go znajdziesz:Syzyfowe praceRota
Artysta Młodej Polski jest kapłanem sztuki i samotnikiem wśród filistrów. W Weselu Poecie ukazuje się Rycerz, który według odpowiedzi przyjmowanych przez CKE ma go natchnąć do odrzucenia dekadenckich postaw.
Gdzie go znajdziesz:Wesele
Dekadent nie wierzy w żadną z dawnych wiar i nie wie, co mu zostało. W wierszu Koniec wieku XIX Tetmajer wylicza możliwe postawy, przekleństwo, ironię, wzgardę, rozpacz, walkę, rezygnację, wiarę w byt przyszły i użycie, i każdą odrzuca, a w Nie wierzę w nic… marzy o nirwanie.
Młoda Polska to także malarstwo, sztuka użytkowa i muzyka. Jacek Malczewski był jednym z głównych przedstawicieli symbolizmu, Józef Mehoffer projektował witraże, a Olga Boznańska malowała portrety. Wyspiański był nie tylko poetą i dramaturgiem, ale też malarzem, grafikiem i projektantem; tworzył secesyjne pastele. W 1897 roku w Krakowie powstało Towarzystwo Artystów Polskich „Sztuka”.
W architekturze i sztuce użytkowej rozwijała się secesja, styl inspirowany giętymi liniami roślin i kwiatów. W muzyce mówi się o Młodej Polsce w odniesieniu do grupy kompozytorów, do której należeli między innymi Karol Szymanowski, Grzegorz Fitelberg i Ludomir Różycki; tworzył wtedy także Mieczysław Karłowicz.
„Sztuka niema żadnego celu, jest celem sama w sobie, jest absolutem bo jest odbiciem absolutu — duszy.”
Stanisław Przybyszewski, Confiteor
Hasło sztuki dla sztuki w Confiteor Przybyszewskiego: sztuka nie ma celu poza sobą, bo jest absolutem, odbiciem absolutu, czyli duszy.
Tekst na Wolnych Lekturach„Artysta nie jest sługą ani kierownikiem, nie należy ani do narodu, ani do świata, nie służy żadnej idei ani żadnemu społeczeństwu.”
Stanisław Przybyszewski, Confiteor
Przybyszewski odrzuca w Confiteor rolę artysty jako wychowawcy i wieszcza: artysta nie służy ani narodowi, ani społeczeństwu, ani żadnej idei.
Tekst na Wolnych Lekturach„Cóż więc jest? Co zostało nam, co wszystko wiemy, / dla których żadna z dawnych wiar już nie wystarcza?”
Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Koniec wieku XIX
Pytanie z ostatniej strofy Końca wieku XIX Tetmajera: ludziom końca wieku nie wystarcza żadna z dawnych wiar. Wiersz kończy się obrazem człowieka, który milcząc, zwiesza głowę.
Tekst na Wolnych Lekturach„Nie wierzę w nic, nie pragnę niczego na świecie, / Wstręt mam do wszystkich czynów, drwię z wszelkich zapałów”
Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Nie wierzę w nic…
Początek sonetu Tetmajera, wzór postawy dekadenckiej: niewiara, brak pragnień i wstręt do czynu. W zakończeniu wiersza jedynym pragnieniem podmiotu zostaje nirwana.
Tekst na Wolnych Lekturach„Miałeś, chamie, złoty róg, / miałeś, chamie, czapkę z piór: / czapkę wicher niesie, / róg huka po lesie, / ostał ci sie ino sznur,”
Stanisław Wyspiański, Wesele
Pieśń Chochoła z końca Wesela: przepadły złoty róg i czapka z piór, a został tylko sznur. Złoty róg miał zwołać naród do czynu; w dramacie gubi go Jasiek.
Tekst na Wolnych Lekturach„bardzo wiele, wiele z Piasta; / chłop potęgą jest i basta.”
Stanisław Wyspiański, Wesele
Gospodarz w Weselu zachwyca się chłopem, w którym widzi coś z królów Piastów. Słowa dobrze oddają chłopomanię inteligencji, z której dramat zarazem drwi.
Tekst na Wolnych LekturachZadanie 1. (0–1)
Zadanie 2. (0–1)
Zadanie 3. (0–1)
Zadanie 4. (0–1)
Zadanie 5. (0–1)
Zadanie 6. (0–1)
Zadanie 7. (0–1)
Zadanie 8. (0–1)
Odpowiedzi sprawdzone: 0/8
Zacznij od pierwszych zadań z darmowego arkusza (matura z języka polskiego, poziom podstawowy): bez zegara, każde sprawdzisz od razu, z wyjaśnieniem. Potem możesz rozwiązać cały arkusz.
5. Poprawność przypisania przez zdającego utworu literackiego do epoki literackiej / okresu literackiego egzaminator oceni zgodnie z periodyzacją literatury określoną w podstawie programowej, tj.: starożytność, średniowiecze, renesans, barok, oświecenie, romantyzm, pozytywizm, Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne, literatura wojny i okupacji, literatura lat 1945–1989 krajowa i emigracyjna, literatura po 1989 r.
6. Każdy utwór literacki należący do literatury powszechnej przypisuje się do epoki literackiej / okresu literackiego zgodnie z ramami czasowymi przyjętymi w historii literatury polskiej.
Na maturze epokę utworu nazywasz tak, jak podstawa programowa i zasady oceniania CKE: Młoda Polska. Modernizm i neoromantyzm to inne nazwy epoki spotykane w opracowaniach, a dekadentyzm i symbolizm to nazwy prądów; żadnej z nich nie ma w periodyzacji CKE. W zasadach oceniania wypracowania na poziomie rozszerzonym CKE pisze też, że utwór literatury powszechnej przypisuje się do epoki według dat literatury polskiej: Mewa Czechowa (1896) należy więc do Młodej Polski, ale Kwiaty zła Baudelaire’a (1857) do romantyzmu.
W wypracowaniu Młoda Polska przydaje się jako kontekst historycznoliteracki, gdy piszesz o kryzysie wartości, o artyście i sztuce, o inteligencji i ludzie albo o sprawie narodowej. W teście historycznoliterackim CKE co roku w latach 2023–2025 pytała o Wesele: o relację inteligencji i chłopów, o złoty róg i o Rycerza. W 2023 i w 2026 roku trzeba było rozpoznać postawę dekadencką w przytoczonych wierszach. Na maturze ustnej sześć pytań jawnych na lata 2026–2028 dotyczy utworów tej epoki: pięć Wesela i jedno Chłopów.
Matura 2023, poziom podstawowy, część 1, zadanie 13
Tabela z założeniami pozytywizmu i Młodej Polski, opisanymi za Słownikiem terminów literackich, i trzy cytaty z wierszy wydrukowane bez nazwisk autorów. Do Młodej Polski, epoki tendencji dekadenckich, pasuje według klucza cytat 3, niewiara w lepsze jutro i pytanie o sens łudzenia się.
Matura 2023, poziom podstawowy, część 1, zadanie 14
Fragment Wesela z aktu III, w którym Czepiec wzywa gości do wyjścia z bronią na podwórze, i plakat Piotra Kuncego z dwiema założonymi na siebie nogami, w stroju inteligenta i chłopa. Trzeba rozstrzygnąć, czy plakat pokazuje taką samą relację między inteligencją a chłopami jak dramat.
Matura 2024, poziom podstawowy, część 1, zadanie 14
Fragment Wesela z aktu II, w którym Wernyhora daje Gospodarzowi złoty róg. Trzeba wyjaśnić symbolikę rogu; CKE przyjmuje na przykład symbol jedności narodowej, siły zjednoczonego narodu albo wezwania do powstania przeciw zaborcom.
Matura 2025, poziom podstawowy, część 1, zadanie 10.1
Pytanie bez fragmentu, sprawdzające znajomość Wesela: której z czterech postaci ukazuje się Rycerz. Według klucza CKE poprawna odpowiedź to Poeta.
Matura 2025, poziom podstawowy, część 1, zadanie 10.2
Wyjaśnienie, czego symbolem jest Rycerz w Weselu. CKE przyjmuje na przykład moc, odwagę i wiarę w zwycięstwo albo dawną świetność Polski, bo Rycerz walczył pod Grunwaldem.
Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 12.1
Arkusz drukuje w całości wiersz Antoniego Langego IV [Potrącona życia falą…] z tomu Rozmyślania (1906). Trzeba rozstrzygnąć, czy podmiot liryczny wyraża postawę dekadencką; CKE przyjmuje odpowiedź, że tak, bo patrzy na swoje życie pesymistycznie i widzi w nim błędy i bezsens.
Matura 2026, poziom podstawowy, część 1, zadanie 12.2
W tym samym wierszu Langego trzeba nazwać dwa środki wyrazu artystycznego, których przykłady wydrukowano w tabeli. Klucz CKE przyjmuje na przykład przenośnię, ożywienie albo uosobienie oraz epitet albo archaizm.
Pytania jawne CKE na lata 2026–2028 o lektury, które należą do tej epoki — słowo w słowo, z numerami CKE. Plan odpowiedzi znajdziesz na stronie lektury.
Pytanie 42. Wesele
Co utrudnia porozumienie między przedstawicielami różnych grup społecznych? Omów zagadnienie na podstawie Wesela Stanisława Wyspiańskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 43. Wesele
Rola chłopów i inteligencji w sprawie niepodległościowej. Omów zagadnienie na podstawie Wesela Stanisława Wyspiańskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 44. Wesele
Sen o Polsce czy sąd nad Polską? Omów zagadnienie na podstawie Wesela Stanisława Wyspiańskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 45. Wesele
Symboliczne znaczenie widm i zjaw. Omów zagadnienie na podstawie Wesela Stanisława Wyspiańskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 46. Wesele
Motyw tańca. Omów zagadnienie na podstawie Wesela Stanisława Wyspiańskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyPytanie 47. Chłopi
Obyczaj i tradycja w życiu społeczeństwa. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Chłopów Władysława Stanisława Reymonta. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Plan odpowiedzi na stronie lekturyOdp.:Młoda Polska trwa w Polsce od 1890 do 1918 roku. Część opracowań zaczyna ją w 1891 roku, gdy debiutowali Kazimierz Przerwa-Tetmajer i dwaj inni poeci nowego pokolenia. Koniec wyznacza odzyskanie niepodległości w 1918 roku. Granice są umowne: pisarze pozytywizmu tworzyli jeszcze w latach 90., a wielu twórców Młodej Polski pisało dalej w dwudziestoleciu międzywojennym.
Odp.:Najważniejsze cechy Młodej Polski to dekadentyzm, czyli poczucie schyłku kultury, hasło sztuki dla sztuki i kult artysty, symbolizm, impresjonizm i ekspresjonizm, nawiązania do romantyzmu, czyli neoromantyzm, chłopomania i fascynacja Tatrami. Obok nurtu dekadenckiego trwał nurt społeczny i narodowy, a po 1900 roku pojawił się franciszkanizm i pogodniejsza poezja Staffa.
Odp.:Podstawa programowa wymienia w zakresie podstawowym Wesele Wyspiańskiego, poznawane w całości, i fragmenty Chłopów Reymonta, a wśród utworów poetyckich wybrane wiersze między innymi Kazimierza Przerwy-Tetmajera i Leopolda Staffa. Na liście z 2018 roku jest Rozdzióbią nas kruki, wrony… Żeromskiego, a na liście z 2018 roku dla poziomu rozszerzonego Noc listopadowa Wyspiańskiego. Wśród przykładowych lektur uzupełniających są między innymi Ludzie bezdomni Żeromskiego, Moralność pani Dulskiej Zapolskiej i Lord Jim Conrada. Z lektur egzaminu ósmoklasisty do tej epoki należą Syzyfowe prace (1897). Rota (1908) i Gloria victis (1910) powstały w tych latach, ale ich autorki to pisarki pozytywizmu i ta strona omawia je przy tamtej epoce.
Odp.:Nazwę spopularyzował Artur Górski cyklem artykułów Młoda Polska, ogłoszonym w 1898 roku w krakowskim piśmie Życie. Określenie przyjęło się szybko we wszystkich zaborach, na wzór nazw pokoleń artystów w innych krajach, jak Młode Niemcy czy Młoda Skandynawia. Epokę nazywa się też modernizmem i neoromantyzmem, ale na maturze piszesz Młoda Polska.
Odp.:Dekadentyzm, od francuskiego décadence, czyli schyłek, to postawa i nurt przełomu XIX i XX wieku. Dekadent jest przekonany o kryzysie i rychłym upadku kultury, czuje bezsens i bezsilność, nie wierzy w żadne dawne wartości i pragnie nirwany. W polskiej poezji widać tę postawę na przykład w wierszach Kazimierza Przerwy-Tetmajera Koniec wieku XIX i Nie wierzę w nic….
Odp.:To hasło głosi, że sztuka jest celem sama w sobie i nie musi niczemu służyć: ani wychowaniu, ani narodowi, ani społeczeństwu. W Polsce wyłożył je Stanisław Przybyszewski w manifeście Confiteor z 1899 roku, nazywając sztukę absolutem, a artystę jej kapłanem. Pisał też, że kto za pomocą sztuki poucza społeczeństwo albo budzi w nim patriotyzm, ten ją poniża.
Odp.:Przed Młodą Polską był pozytywizm, epoka pracy organicznej, nauki i powieści realistycznej, z którą młodopolanie zerwali. Po Młodej Polsce przyszło dwudziestolecie międzywojenne, literatura wolnej Polski od 1918 do 1939 roku, w której nadal tworzyli Leśmian, Staff, Żeromski i Reymont. Pełną listę epok po kolei znajdziesz na stronie epok literackich.
Tę stronę napisaliśmy my, nie CKE. Stan na 22 października 2026.
22 października 2026Sprawdź się w arkuszu w układzie matury: test historycznoliteracki i wypracowanie z odwołaniem do lektury obowiązkowej, ocenione według kryteriów CKE.